ينتەرنەتتە «بۇل نە قىلعان باتپان قۇيرىق» دەگەن بلوگتى كوزىم شالىپ قالىپ, وقۋعا ىنتىقتىم. وندا bizbike دەگەن بۇركەنشىك اتپەن Kerekinfo.kz سايتىنا تىركەلگەن بلوگگەر وسىنداي تاقىرىپتا اجەپتاۋىر اڭگىمە ءوربىتىپتى. «وسىندا وتىرعان بلوگگەرلەردىڭ بارىندە مۇنداي جاعداي بولعان شىعار. ءبىر كۇنى پوشتاما حات كەلدى «ءسىز ميلليون ەۋرو ۇتتىڭىز, بانكىمىز وسىنداي, لوندوندا ورنالاسقان, بالەن-تۇگەن», دەپ. سودان بۇل حاتتى زەيىن سالىپ وقىدىم, نەگىزى بۇرىن دا كەلگەن ەدى وسىنداي حات, بىراق ورىسشا قاتە-قاتە جازىلعان بولاتىن. مىناۋ اعىلشىنشا ساۋاتتى جازىلىپتى, سودان مۇنداي بانك جالپى بار ما دەپ عالامتوردى شارلادىم. بار ەكەن, مەكەن-جايىن دا انىقتاپ, قاتەسىز جازىپتى. نە كەرەك, «شوت اش» دەپتى ءبىرىنشى. مەن نۇسقاۋلارىنا سۇيەنىپ, ءبارىن جاسادىم. سودان شوت اشىپ, «شوتىم وسىنداي» دەپ, حات جازىپ جىبەرسەم, ماعان: «ءسىز جىبەرىپ وتىرعان سەرتيفيكاتتى الۋىڭىز قاجەت, ول ءۇشىن 1000 فۋنت سالۋىڭىز كەرەك وسى شوتقا» دەپ جازىپتى. «قوي, مولاڭدى ءارى سال» دەپ اعىلشىنشا جازىپ جىبەردىم. ەندى عالامتوردى تاعى شارلامايمىن با, سويتسەم اتالعان بانككە الدانىپ, اقشا سالعان بايعۇستار كوپ ەكەن» دەپتى الگى ادام. ءوز باسىم مۇنداي حاتتاردى كورىپ ءجۇرمىن, بىراق اسا ءمان بەرىپ قاراماعان ەكەنمىن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى جاعدايدا تونالىپ جۇرگەندەر جونىندە ەستۋشى ەدىم, بىراق, ينتەرنەتتەگى پوشتاعا شەتەلدەردەن كەلەتىن جالعان حاتتاردىڭ بولاتىنىن ءبىرىنشى رەت ەستىپ تۇرمىن...
الاياقتاردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگى نەلىكتەن؟ زامان ازدى ما, بالكىم «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەن وسى بولار؟ ۋاقىت العا باسقان سايىن زاماننىڭ جاقسىلىعى مەن جاماندىعى قاتار كەلە جاتقانداي. بۇرىن-سوڭدى الاياقتار نەمەسە توناۋشىلار كوشە ماڭىندا, بازار جانىندا تۇرىپ نەشە ءتۇرلى ايلامەن جۇرتتىڭ اقشاسىن سىپىرىپ جاتاتىن. ودان بولەك, جالعان اتپەن جالعىزباستى قاريالاردىڭ ۇيلەرىنە كىرىپ الىپ, توناپ كەتەتىندەردى دە ەستيتىنبىز. ال قازىرگى ۋاقىتتا, ءسىز ۇيىڭىزدە, ەت جاقىندارىڭىزدىڭ اراسىندا وتىرىپ تا تونالا بەرمەكسىز. وعان كۇن سايىن قۇلاشىن سەرمەپ, قارقىنداپ دامىپ جاتقان جاھاندانۋ دا ىقپال ەتپەك.
پوشتا ارقىلى ارباۋ
ۇيىڭىزگە پوشتا ارقىلى كەلەتىن سانسىز حاتتاردى بايقايتىن بولارسىز. سولاردىڭ ىشىندە قايسىسى كەرەك, قايسىسى قاجەت ەمەستىگىن بىردەن اجىراتىپ, سول تۇستا قوقىسقا تاستاي سالعان كەزىڭىز بولدى ما؟ ۇيگە حات جولداپ, «ءسىز پالەن اقشا ۇتتىڭىز, ءسىز جەڭىمپاز اتاندىڭىز» دەگەن سەكىلدىلەر كوبەيىپ كەتتى. مىسال رەتىندە, وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن ءبىرشاما ادامدى شۋلاتقان «نا دوم سەرۆيس» كومپانياسى تۋرالى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار ساتۋمەن اينالىساتىن كومپانيادان ءۇي يەلەرىنە پوشتا ارقىلى حاتتار كەلەدى ەكەن. ماركەتينگ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرى اسا ايلاكەر بولسا كەرەك, قاراجات تابۋدىڭ كەرەمەت ءتاسىلىن ويلاپ تاۋىپتى. ادامدارعا «ءسىز پالەن ۇتتىڭىز, ەندى تەك ءبىزدىڭ كومپانيادان وسىنداي سوماعا زات ساتىپ الساڭىز بولعانى» دەپ حات جىبەرەدى ەكەن. حاتتاعى ۇلكەن سومانى كورىپ قىزىعا تۇسەتىن حالىقتىڭ 5 مىڭنان 15 مىڭعا دەيىن اتالعان كومپانيادان تاۋار ساتىپ الۋى ەش قيىندىق تۋدىرمايتىن كورىنەدى. سودان ءبىرىنشى كەزەكتە جايلاپ 10 مىڭ كولەمىندە تاۋار ساتىپ الا باستاعان ادام, كەيىنگىدە ءبىرشاما قاراجاتىن بولماشى زاتتارعا قۇرتىپ جىبەرگەنىن ارتىنان ءبىلىپ, بارماق تىستەيدى. وسىعان بايلانىستى ينتەرنەت جەلىسىنەن اقپارات ىزدەپ كورگەن بولاتىنبىز. «ارىز كىتاپشاسى» دەپ اتالاتىن سايتتا 50-دەن استام پىكىرلەر لەگى قاپتاپ كەتىپتى. ءبىرى وسى كومپانيانىڭ الاياقتىعى تۋرالى ايتسا, ەكىنشىسى ۇيلەرىنە كەلىپ جاتقان «نا دوم سەرۆيس» حاتتارىن ءتىپتى وقىمايتىندارىن ايتقان. ءتىپتى, بىرەۋى 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تاۋار ساتىپ الىپ, تونالىپ وتىرعاندىعىن اشىنا جازىپتى. مۇنداي جولمەن اقشا تابۋدى كوزدەپ وتىرعان جالعىز بۇل كومپانيا ەمەس, «ۆرەميا» گازەتىندە جاريالانعان «ناس رازدەۆايۋششي وبمان» اتتى ماقالادا وسىعان ۇقساس باعىتتا الاياقتىقپەن اينالىساتىن كومپانيانىڭ قۇربانى بولا جازداعان قاريا تۋرالى جازىلىپتى. «مەگگي مولل» ينتەرنەت-ماگازينىنەن 89 جاستاعى الماتىلىق مينەل سۋتجانوۆا ەسىمدى قارياعا «تۇتىنۋشى سۋتجانوۆا, ءسىز 4 500 000 تەڭگە يەگەرى اتانعانىڭىزدى رەسمي جاريالايمىز!» دەگەن جازۋلارمەن حات كەلگەن. قاتتى قۋانعان قاريا جاڭاعى حاتتاعى سوماعا قىزىعا ءتۇسىپ, بايىپپەن ءمان بەرىپ قاراعان كورىنەدى. بىراق, تاڭعالارلىعى, قاريا اتالعان ينتەرنەت-ماگازين تۋرالى ءتىپتى ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ينتەرنەت ارقىلى تاپسىرىس بەرۋ جولدارىن بىلمەيتىن كورىنەدى. ميلليونعا ءبىر قادام قالدى دەگەن سوزدەرمەن م.سۋتجانوۆاعا وزدەرىنەن ءبىر زات ساتىپ الۋدى ۇسىنىپتى. وعان 150 مىڭ تەڭگە ۇتىپ الۋ ءۇشىن 5 مىڭ تەڭگە كولەمىندە, ال 250 مىڭ تەڭگە ءۇشىن 7 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تاۋار ساتىپ الۋدى ايتقان. سول تۇستا قاريانىڭ جاقىندارى سەزىكتەنىپ قالىپتى. الاياقتاردىڭ ۋىسىنان سىتىلىپ شىققان ول كولەمدى سوماعا الدانىپ قالماعاندىعىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. بۇل ورايدا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, اقپارات ىزدەپ كورگەنىمىزدە «مەگگي مولل» كومپانياسىنىڭ اتىنا جازىلعان شاعىمدار لەگى ءبىرشاما بولىپ شىقتى. ۆيكتور ەسىمدى ازامات «مەن 56078 تەڭگەمدى قالاي قايتارامىن؟» دەگەن اتاۋمەن جازبا جاريالاپتى. «مەن وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان بەرى ءتورت تاۋارعا تاپسىرىس بەردىم, ءارى اقشاسىن الدىن الا تولەگەن بولاتىنمىن. تاۋار ءالى جوق. كومپانياعا حابارلاسسام, مەنىڭ تاپسىرىسىم تۇسپەگەندىگىن ايتادى», دەپ ءۋاجىن جەتكىزىپتى. وندا سايتقا زاڭگەر جاۋاپ بەرىپ, سوتقا جۇگىنۋدى ۇسىنعان. دەگەنمەن, سوتتا جەڭىپ شىعۋ ەكىتالاي ەكەندىگىن دە قوسا ايتىپتى. زاڭگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعىداي جولدارمەن الاياقتىق جاساپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى زاڭسىز ەمەس. سەبەبى, «جەڭىمپاز» دەگەن ءسوزدى ولار بەلگىلى اكتسياعا قاتىسۋشىنىڭ ورنىنا قولدانادى, ءارى قازىرگى تاڭدا جەڭىمپازدىڭ ءالى جوق ەكەندىگىن كونۆەرتتىڭ ىشكى جاعىنا كىشى شريفتە جازىپ قويادى ەكەن. ونى جاي كوزبەن اڭعارۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ولاردان تاۋاردى ءوز ەركىمەن ساتىپ الاتىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى عانا ويلانۋلارى ءتيىس ماسەلە بۇل. قىزىعى – جۇمىس ىستەۋ فۋنكتسياسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس كومپانيالارعا ءتىپتى ءسىز ينتەرنەتتى پايدالانا المايتىن بولساڭىز دا, وندا ءسىزدىڭ اتى-ءجونىڭىز ەشقاشان تىركەلمەگەن بولسا دا حات كەلە بەرەدى ەكەن. سوعان قاراعاندا اتالعان كومپانيالاردىڭ تۇرعىندار جايلى اقپارات الىپ وتىراتىن ءبىر دەرەككوزى بار بولعانى دەگەن وي كەلەدى. نە دەگەنمەن «بۇل نە قىلعان باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەپ ويلانۋ ابزال ءار ىستە دە. سەبەبى, ەشكىم ەشكىمگە سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ميلليون بەرە سالمايدى.SMS جىبەرىڭىز!
ال ۇيالى تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق تۇرلەرى كوبىنە سانالى تۇردە ىسكە اساتىندىعىن بارلىعىمىز بىلەمىز. ونىڭ دا تۇرلەرى كوبەيىپ كەتتى. قالتا تەلەفونعا كەنەتتەن حابارلاسىپ, بالاسى نەمەسە جاقىن تۋىسى ءىستى بولىپ قالدى دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەرمەن ءتۇرلى سالانىڭ مامانى بولىپ اتا-انالاردى قورقىتىپ, اقشا ءوندىرىپ الاتىندار جايلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەگە حالىقتىڭ ەتى ۇيرەنىپ, وسىنداي كۇدىكتى جاعداي ورىن الىپ جاتسا, بالاسىنىڭ وزىمەن سويلەسەتىندىگىن ايتىپ نەمەسە بەلگىلى پارول سۇراۋ ارقىلى, الاياقتاردىڭ ۋىسىنا تۇسپەيتىن ءتۇرلى ءادىسىن ويلاستىرىپ-اق جاتىر. ال كەيىنگى ءبىر ءتۇرى, گازەت نەمەسە ءتۇرلى باسىلىمداردا جارناما رەتىندە جازىپ قوياتىن حابارلامالار. جاقىندا ءبىر گازەت بەتىنەن «ميلليون جەڭىپ الىڭىز» دەگەن كىشكەنە عانا حابارلامانى وقىپ قالدىم. وندا ناقتى تسيفرلار ەسىمدە جوق, بىراق ءوزىڭىزدىڭ تۋعان كۇنىڭىز بەن بيىلعى جىلدىڭ قوسىندىسى, سوسىن تاعى بىرنەشە تسيفرلاردى الىپ كوبەيتۋ ارقىلى ميلليون سانى شىقسا, وندا ءسىز جەڭىمپاز ەكەندىگىڭىزدى جازىپتى. قىزىق ءۇشىن الگى سانداردى ءتىزىپ شىقتىم, تۋرا ميلليون شىقتى, بىردەن كۇدىكتەنىپ, اتا-انام مەن تاعى بىرنەشە ادامنىڭ تۋىلعان كۇنىن, تسيفرلارىن قوسىپ-كوبەيتكەنىمدە بارلىعىندا دەرلىك ميلليون سانى شىقتى. ءتىپتى, بولماعاسىن, كەز كەلگەن تسيفرلاردى الىپ-قوستىم. ءبارىبىر ميلليون. قاراپ وتىرىپ, بۇل ميلليون تەك ايسبەرگتىڭ ءبىر ۇشى عانا ەكەندىگىنە كوزىم جەتتى. ميلليون سانى شىققاندار وزدەرى بەلگىلەگەن ءبىر نومىرگە SMS حات جولداۋدى جازىپتى. SMS قۇنىنىڭ قانشا ەكەندىگى جازىلماعان, قازىرگى ۋاقىتتاعى ستاندارت كورسەتكىشپەن ەسەپتەسەك, ءبىر SMS قۇنى 7 تەڭگە. ەگەر, ول شىن مانىندە 7 تەڭگە ۇستاپ قالاتىن بولسا ارينە. سونىڭ وزىندە قانشا مىڭداعان ادام الگى نومىرگە SMS جولدايدى. 7 تەڭگەنى ەڭ كەم دەگەندە 17 ميلليون حالىقتىڭ 1 پايىزىنا عانا كوبەيتىپ كورسەك, بىرنەشە نولدەر شىعا كەلەدى. قىپ-قىزىل اقشا. مىنە, بۇل ىسكە تاڭداي قاقپاسقا بولمايدى! قاراپ وتىرىپ, تونالىپ جاتىرسىز, 7 تەڭگەگە بولسا دا...عالامتور ارقىلى الداۋ
الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانبايتىن ادام جوق مىنا زاماندا. كارى-جاستىڭ بارلىعى دەرلىك ينتەرنەتكە بايلانعان. ونسىز تاعى بولمايدى, ءىسىڭ ونبەيدى. ينتەرنەتتەگى پوشتاما كۇن سايىن كەلىپ تۇراتىن بالەنباي حاتتاردى ءوز باسىم وقىپ كورمەپپىن. تەك ىشىندەگى كەرەكتەرىن الىپ, قالعاندارىن سول زاماتتا وشىرە سالامىن. بىراق, وسىنداي باعىتتا جۇمىس جاسايتىن حاكەرلەردىڭ ءىسى ءسىزدىڭ سەنگىشتىگىڭىز ارقىلى كەرەمەت جۇزەگە اسادى ەكەن. KZ-CERT سايتىندا اتالعان الاياقتىق تۋرالى كوپتەگەن ناقتى اقپاراتتار كەلتىرىلىپتى. ءبىرىنشىسى, فيشينگ دەپ اتالادى ەكەن. ول ينتەرنەتتە ەڭ كوپ تاراعان الاياقتىقتىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى. بۇل تەرمين اعىلشىننىڭ «password fishing» (سوزبە-ءسوز «قۇپيا ءسوزدەردى قارماقپەن ءىلىپ الۋ») ءسوز تىركەسىنەن شىققان جانە كلاسسيكالىق تۇسىندىرمەدە جالعان سايت كومەگىمەن, قولدانۋشىنى بانك سايتىنا ۇقساس نەمەسە قولدانۋشىنىڭ باسقا ينتەرنەت-جۇيەنى بولجامدى سايكەستەندىرۋ ارقىلى قاتەلەستىرۋدى بىلدىرەدى. وندا فيشەردىڭ باستى ماقساتى – قولدانۋشىنى الداپ, تۇزاق-سايتقا اكەلۋ جانە ونى قانداي دا ءبىر تاسىلمەن سايكەستەندىرمە مالىمەتتى حابارلاۋعا كوندىرۋ دەپ اقپارات بەرىپتى. وسىنداي ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن فيشەرلەر ادەتتە كەلەسى تاسىلدەردىڭ ءبىرىن قولدانادى. ول – سپام! ونىڭ ادەتتەگى ويى, قانداي دا ءبىر وپەراتسيانى (شوتتى اشۋ, قاتە ترانزاكتسيانى قايتارۋ جانە ت.ب) ورىنداۋ ءۇشىن قولدانۋشىلاردان جەدەل اۆتورلاندىرۋدى تالاپ ەتەتىن الدەبىر پروبلەمامەن قورقىتۋ بولىپ تابىلادى. وسىنداي حاتتا جالعان سايتقا سىلتەمە قامتىلادى جانە جاي كوزبەن قاراعاندا, ادەتتە, ناعىز سىلتەمەدەن ول وڭايلىقپەن اجىراتىلمايدى. ەكىنشىسى, ينتەرنەت-دۇكەننەن الۋعا بولاتىن الدەبىر تاۋارلاردى جارنامالاۋ. سەبەبى, جارنامادا مىندەتتى تۇردە دۇكەننىڭ سايتىنا سىلتەمە بەرىلەدى. وندا قولدانۋشى دۇكەن سايتىنىڭ ورنىنا, فيشەردىڭ سايتىنا نەمەسە الاياقتارمەن جاسالعان بىركۇندىك دۇكەنگە ءتۇسۋى مۇمكىن. تاعى ۇقساس ءبىر ءتۇرى, ينتەرنەت ارقىلى تاپسىرىس بەرۋ. ءبىزدىڭ ەلدە دە وسىنداي جاعدايدا تونالىپ جاتقاندار دەنى وسۋدە. تاۋاردى جارنامالاپ, «اقشاسى الدىن الا» دەلىنگەن سايتتاعى اقپاراتتارعا سەنۋگە بولمايدى. كەز كەلگەن ءىستىڭ شيكى ەكەندىگىن الدىن الا تولەم جاساۋدى تالاپ ەتەتىندەردەن بايقاۋعا بولادى. سول سەبەپتى, بۇل ماسەلەدە اسا ساقتىق قاجەت. اتالعان سايتتا ينتەرنەتتەگى الاياقتىقتان ساقتانۋدىڭ بىرنەشە جولدارىن كورسەتكەن ەكەن. ارينە, ولار كومپيۋتەر ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مامانداردىڭ كومەگىنسىز جۇزەگە اسپايتىنى تاعى بار. ال, بىزگە, قاراپايىم حالىققا كەرەگى, جوعارىداعىداي حاتتار, قاجەتسىز جارنامالار, ءتىپتى قۇتتىقتاۋلار سەكىلدى سپامدارعا ءمان بەرمەستەن, ءوشىرىپ وتىرۋ عانا قاجەت. باسقالاي, ولاردىڭ ءتۇبى تەرەڭ تۇڭعيىعىنا تۇسپەۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, زەرتتەۋ بويىنشا الاياقتىق تورىنا كەز كەلگەن سانالى ازاماتتىڭ تۇسە سالۋى قيىن ەمەستىگى دالەلدەنگەن. بۇل تۇستا تۇرعىندارعا اقپاراتتىق قورعانىس پەن تەحنيكالىق قورعانۋدىڭ جولىن ۇيرەتۋ ادىستەرى ارتىقتىق ەتپەس ەدى دەپ ويلايمىز. ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان».
