سۇلتان قالي ۇلىنىڭ «اتامۇرا» مەكتەپ كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن كىتابى وسىلاي اتالادى
سۇلتان قالي ۇلى – بالالار اقىنى. بالالار اقىنى بولعاندا دا شىعارماشىلىق شابىتتىڭ اپتابىنا كۇيىپ, ايازىنا توڭعان 47 جىلدا ۇتقىر ۇيقاستارعا, تىڭ تەڭەۋلەرگە تولى كوركەم سوزبەن كەستەلەي, ومىرشەڭ ولەڭدەرىمەن ورنەكتەي وندىرە جازىپ, ءوزىندىك قولتاڭباسىمەن جاس وقىرماننىڭ جۇرەگىنە داڭعىل جول سالعان كورنەكتى قالامگەر. جالپى, بالالار تابيعاتتىڭ كورىنىستەرىن, پەيزاجدى شەبەر سۋرەتتەگەندى ۇناتادى. پەيزاجدىق سۋرەت – ەستەتيكالىق تاربيەنىڭ ءبىر كورىنىسى. بالانى تالعامپازدىققا, ادەمىلىككە تاربيەلەيدى. بالالار ادەبيەتى ولاردى ەڭبەككە, عىلىمعا, ءارتۇرلى ماماندىققا ەلىكتىرىپ, ۇلكەن ىستەردى ورىنداۋعا دايىنداي ءبىلۋدى, سوعان اۋەستەندىرۋدى كوزدەيدى. بالالار ادەبيەتىنىڭ ءتىلى جەڭىل, كوركەم, تۇسىنىكتى, ايقىن ءارى اسەرلى بولۋى ءتيىس. مىنە, وسى جوعارىدا ەكشەلگەن ەرەكشەلىكتەردىڭ تولىققاندى ورىندالۋىنا سۇلتان قالي ۇلىنىڭ جوعارىدا اتى اتالعان «جىل قۇستارى كەلگەندە» اتتى جاڭا جيناعى جارقىن دالەل. مىسالى, «اتا وسيەتى» اتتى تاقىرىپپەن بەرىلگەن تىزگىنقاعار ولەڭدى وقىپ كورەلىك: تاۋەلسىزدىك – تورىڭدە, نۇر قۇيادى كوڭىلگە. و, جاس ۇلان, ەلىڭنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەرىنبە! جاقسى وقىپ, ءبىلىم ال, سانالىلار ۇعىنار: جاستايىنان ءبىلىمدى بولىپ وسكەن ۇلىلار. بۇل ەگىز شۋماقتان وقۋشىسى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋدى, قيىندىقپەن كۇرەسە ءبىلۋدى, وقۋعا زەيىن قويۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تەرەڭ تۇيسىنە تۇسەرى حاق. «قازاقستانىم» «اتا زاڭ», «استانا – سيمۆولدار قالاسى», «مەنىڭ ەلىم», «قازاقستان جالاۋى», «ەلتاڭباسى ەلىمنىڭ», «اتا-بابا جولدارى» اتتى جىرلارى جاس بۋىننىڭ سانا-سەزىمىن شيراتىپ, اقىل-ويىن بايىتىپ, ادامگەرشىلىككە, پاتريوتيزمگە, وتانسۇيگىشتىككە باۋلىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋگە قۇرىلعان مايەكتى تۋىندىلار. دارا تاقىرىپقا شوعىرلاندىرىلماعانمەن, ارا-تۇرا كەزدەسەتىن مەكتەپ ساحناسىنا لايىقتالعان شاعىن ستسەناريلەرى, اسەت بەيسەۋوۆ, بەيبىت دالدەنباەۆ, راۋشان قالي, تەمىر تايبەكوۆ, ت.ب. كومپوزيتورلار ارنايى ءان شىعارعان ولەڭدەرى, ساناماقتارى مەن جۇمباقتارى, جاڭىلتپاشتارى, ەرتەگىلەرى, تەرمەلەرى, پوەمالارى 7 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى وقىرمانىن قانشا مارتە قايتالاپ وقىسا دا, ەش جالىقتىرمايدى. ويتكەنى, مۇندا بىردە-ءبىر جالاڭ, شالاڭ شىعارما جوق. «باقىت قۇسى» دەپ اتالاتىن ەرتەگى كۇللى پوەتيكالىق ءدۇنيەلەردىڭ ىشىندەگى قاراسوزبەن جازىلعان جالعىز شىعارما. بۇل بالالار ادەبيەتىنىڭ بيىك تالاپتارىن باعىندىرا بىلگەن سۇلتان قالي ۇلىنىڭ ادەمى كلاسسيكالىق ەرتەگى دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. بار بولعانى ءتورت-اق بەتتەن تۇرادى. ءىسى اتىنا ساي ەمەس, ساباق ۇلگەرىمى ناشار, «ەكىلىك» الۋدان كوز اشپايتىن, وزىنەن كىشىلەرگە دە, قۇرداستارىنا دا جۇعىمى جوق, ءتارتىپسىز, جۇرتتىڭ ءبارى وعان تىجىرىنا قارايتىن ازامات دەگەن بالانىڭ بىردە ويعا قالىپ, ساباقتا وزات, جۇرت ءسۇيسىنىپ جۇرەتىندەي بالا بولعىسى كەلەدى. بىراق قانشا تىرىسسا دا ۇيرەنىپ قالعان ادەت-داعدىلارىنان, جان «دوسىنا» اينالعان جالقاۋلىعىنان ارىلا الماي: «نە دەگەن باقىتسىز ەدىم. شىركىن-اي, ەرتەگىلەردەگىدەي باقىت قۇسىن باسىما قوندىرىپ السام ساباعىم دا, ادەت-داعدى, مىنەز-قۇلقىم دا وزىنەن-ءوزى جوندەلىپ جۇرە بەرەر ەدى عوي», دەپ باقىت قۇسىن تابۋعا ارەكەت جاسايدى. زووباققا بارىپ, ءاربىر اڭ-قۇستان سۇراستىرسا «كورگەن ەمەسپىن, كەزدەستىرگەن ەمەسپىن» دەگەن ماردىمسىز جاۋاپ الادى. ال اڭ پاتشاسى ارىستان بولسا: «باقىت قۇسى ساعان نەگە كەرەك؟ مەن قۇساپ تەمىر توردىڭ ىشىندە تۇرعان جوقسىڭ. قول-اياعىڭ بوس. نە ىستەيمىن دەسەڭ دە, ەرىك وزىڭدە. باقىت دەگەن سول ەمەس پە؟ ە... سەنىڭ ويىڭدى ءبىلدىم. باقىت قۇسىن باسىڭا قوندىرىپ, وڭاي ولجاعا كەنەلمەك ەكەنسىڭ عوي. كەت بۇل ارادان, كەت كوزىمە كورىنبەي! بەسىكتەن بەلىڭ شىقپاي جاتىپ, باسىڭا نە كۇن تۋدى سونشا؟!» دەپ قاتتى كەيدى. ازامات ارىستاننىڭ ءسوزىن كوڭىلىنە اۋىر السا دا, ءزوودۇكەنگە سوعادى. قۇستاردىڭ نەبىرىن كورەدى. «باقىت قۇسى بار ما ارالارىڭدا؟» – دەپ ارقايسىسىنان سىبىرلاپ سۇراسا, ءبارى دە ءۇن قاتپاي سىرت اينالادى. شەتكى توردا وتىرعان يمەك تۇمسىق توتى عانا: «جوق, – دەپ الىپ, باسىن بۇرىپ, وڭ جاعىنداعى كورشىسىن قاس-قاباعىمەن ىمدايدى. ازامات تۇسىنە قويادى دا سونى ساتىپ الىپ, ۇيىنە اكەلەدى. وعان ايرىقشا كۇتىم جاساۋعا كىرىسەدى. «تاڭەرتەڭ ازامات باقىت قۇسىنىڭ سايراعان داۋىسىنان ويانادى. تۇرا سالىپ, جەم بەرگىسى كەلسە, كەشەگى قويعان جەمى سول قالپىمەن تۇر ەكەن. «قاپ, بۇل اشتان ولمەسە جارار ەدى, الدە جەم ۇناماي ما؟ باسقا نە بەرسەم ەكەن؟» دەپ ابىگەر بولادى ازامات. باقىت قۇسى نە بەرسە دە جەمەي قويادى. نە ىستەرىن بىلمەگەن ول ەندى اجەسىنە كەلىپ كەڭەس سۇرايدى: – كىتاپحانادان قۇستار تۋرالى كىتاپتاردى الىپ, ىزدەستىرشى. قانداي جەم جەيتىنى بىرەۋىندە بولماسا, بىرەۋىندە جازىلعان شىعار, – دەپ اجەسى اقىل بەرەدى. سودان ازامات تالاي-تالاي كىتاپتاردى اكەلىپ, قۇستىڭ قاسىندا وتىرىپ, وقي باستايدى. داۋىستاپ وقىسا, باقىت قۇسىنىڭ تىڭداعانىن اڭعارادى. سويتسە, ول كىتاپتى وتە جاقسى كورەدى ەكەن. كىتاپتاعى سۋرەتتەردى كورسەتسە, ودان سايىن قۋانىپتى. قۇسىنىڭ كوڭىلىن كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان ازامات جازعى دەمالىس اياقتالعانشا وعان ءوزىنىڭ بارلىق وقۋلىعىن, سونىمەن قوسا, كىتاپحانادان العان كىتاپتارىن دا وقىپ بەرەدى. سول كىتاپتاردىڭ بىرىندە قۇسىنىڭ قانداي جەمدى سۇيسىنە جەيتىنى دە جازىلىپتى. كۇزدە ساباققا بارعاندا, ازامات مۇعالىمدەردى تاڭ-تاماشا قىلدىرادى. قاي پاننەن سۇراسا دا, سايراي جونەلەدى. سودان جۇرت ونى «ازامات دەسە, ازامات-اۋ, بولساڭ, ازاماتتاي بول!» دەپ وزگەلەرگە ۇلگى تۇتاتىندى شىعارىپتى. ازامات ماقساتىنا وسىلاي جەتكەن ەكەن». مەنىڭشە, جوعارىدا تىلگە تيەك ەتىلگەن ەرتەگىنى جۇمىر جەردىڭ قاي حالقىنىڭ تىلىنە اۋدارسا دا وقىرماننىڭ ويىنان وتاۋ تىگىپ, كوڭىلىنە قوناقتاي كەتەتىن پالساپالىق پافوستاعى شىمىر شىعارما. بالالارعا ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىراتىن دا الۋان ءتۇرلى ويىن كەرەك. جۇمباقتار مەن جاڭىلتپاشتار دا سونداي ويىنداردىڭ قاتارىندا. مۇنداي دۇنيەلەر اقىن تۋىندىلارىن دا كوپتەپ كەزدەسەدى. ورىس بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيك اقىنى سامۋيل مارشاك ءوزىنىڭ سيۋجەتكە قۇرىپ جازعان ولەڭدەرىن «راسسكازى ۆ ستيحاح» دەپ اتايتىنى بار. بىزدە كەيبىر قالامگەرلەر ونداي ولەڭدەرگە «باللادا» دەپ ايدار تاعادى. مەنىڭشە, وعان كەلىسۋگە بولمايدى. باللادانىڭ تابيعاتى مۇلدە بولەك. ال «باللادا» دەگەن اتاۋ بىزگە ورىس ادەبيەتىنەن كەلىپ وتىر. بىزدە ازىرشە بالالارعا ارنالعان سيۋجەتتى ولەڭدەرگە لايىقتى جانر اتاۋى تابىلماي جاتقان سياقتى. سۇلتەكەڭ كەزىندە قىزىعا وقىپ ءجۇرىپ مارشاكقا كوپ ەلىكتەدى مە ەكەن, كىتابىندا سيۋجەتكە قۇرىلعان ۇزاقتى-قىسقالى ولەڭدەرى وتە كوپ. «جاڭا جىل كەشىندە», «ءىنىم», «ويىن ءتۇبى», «وزىمە دە سول كەرەك», «لاڭ», «كونكۋرس», «بوران», «اقىن جۇرەگى», «الدار مەن شايتان», «توعايدا» تاعى باسقا ولەڭدەرى قىزىقتى دا تارتىمدى. شاكىرتتەرگە بەرەر تاعىلىمى دا ۇشان-تەڭىز. جەم شاشسام كۇندە, كۇن ارا تاۋىقتار ابدەن تويادى. مەن جاساپ بەرگەن ۇياعا جۇمىرتقا سالىپ قويادى. («سىيعا – سىي...») ءان سالماي, شىرقاماي وتىرعان مۇندا قۇس جوق تەگى. مەن بىلسەم, بۇل توعاي – ءان سالعىش قۇستاردىڭ مەكتەبى. («توعاي») دوبىمىز ءبىزدىڭ عاجاپ دوپ, قۋامىز كۇندە جاق-جاق بوپ. ول زۋلاپ, جۇيتكىپ, زىر قاعىپ, جەڭىسكە ءبىزدى ءجۇر باۋلىپ. («فۋتبول») سياقتى ءبىر شۋماقتى, ەكى شۋماقتى ولەڭدەرى دە جەتكىلىكتى. كىتاپ «جاڭارعان قازاق ەلى» دەگەن بولىممەن اشىلىپ, ول بولىمدە جاس ۇرپاققا تاربيە بەرەتىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ولاردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋ كەرەكتىگى, مەملەكەتتىڭ اتا زاڭى, وتانىمىزدىڭ جۇرەگى – استانا تۋرالى, ەلىمىزدىڭ جالاۋى, ەلتاڭباسى, اتا-بابالارىمىزدىڭ قايدان شىققانى, عارىشكەرلەرىمىز, جاس تۇلەكتەر جىرى ءتارىزدى ولەڭدەر توپتاستىرىلعان. ودان كەيىنگى «جىل ون ەكى اي» اتتى ءبولىم ءبىر جىل ىشىندەگى ءار اي تۋرالى ءبىر-ءبىر شۋماق ولەڭمەن اشىلىپ, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى: قىس, كوكتەم, جاز, كۇزىنىڭ ارقايسىسىنداعى مەرەكەلەر مەن قىزىقتى وقيعالار تۋرالى ولەڭدەر, ولەڭمەن جازىلعان ستسەناريلەر, ويناقى ويىندار بەرىلىپ وتىرعان. كىتاپتىڭ سوڭى «ەرتەگىلەر ەلىندە» بولىمىندە بەرىلگەن ەكى ەرتەگىمەن اياقتالعان. جيناقتىڭ قۇرىلىمى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرعانىمىز – بۇلدىرشىندەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا مەرەكەلەرگە قاجەتتى دۇنيەلەردىڭ كوپشىلىگىن وسى توپتامادان تابۋعا بولاتىنىن مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن اتا-انالارعا قۇلاققاعىس ەتۋ. سونىمەن, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بارشامىزدى ومىردەگى كۇللى قيىنشىلىقتاردى ەرىك-جىگەرمەن جەڭۋگە, ءموبيلدى, مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عارىشتىق تەحنولوگيالاردى جەتىك مەڭگەرۋگە, حالىقتىق ماقساتتاردىڭ ءمىنسىز ورىندالۋىنا اتسالىسۋعا شاقىرۋىنا اقىن, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, جازۋشى سۇلتان قالي ۇلىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءتىلىن ۇستارتىپ, سوزدىك قورىن بايىتۋعا, مەيىرىمدىلىككە, قايىرىمدىلىققا, نامىسقويلىققا, ارمانشىلدىققا, ونەر-بىلىمگە, تالعامپازدىققا, ساۋاتتىلىققا, ىنساپقويلىققا جەتەلەيتىن وسى «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان «جىل قۇستارى كەلگەندە» اتتى كىتابى لايىقتى ۇلەس بولىپ قوسىلار دەگەن ويدامىز. كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ «قازاق بالالار ادەبيەتى» سالاسىنداعى شۇرايلى شىعارمالاردىڭ شوعىرى امىسە وسىلاي شوقتىقتانا, شۇعىلالانا بەرسىن. ۇلان وسپانباي, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. الماتى.
