مەن بۇل كۋرسقا «سىرتتان اۋىسىپ كەلگەن سىرتتانمىن». كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا: بولاشاق كۋرستاستارىمنىڭ جينالىپ وتىرعان اۋديتورياسىن ارەڭ تاۋىپ, كەشىگىڭكىرەپ كەلىپ كىردىم. مەنى اڭداپ قالعان كەيبىرەۋلەرى: «مۇرتى ەدىرەيگەن بۇل كىم؟» دەگەندەي ودىرايا قاراسىپ قالدى. كوپتىڭ كوزىنەن يمەنىڭكىرەپ قالعانىم دا راس ەندى. سوندا دا سىر بىلدىرمەي وزىمشە الشاڭ باسىپ الدىعا ادىمداپ كەلەمىن. بوس ورنى قۇرعىر دا كورىنبەيدى. قاتارلاردىڭ ورتاسىنان اۋا بەرگەنىمدە بىرەۋ جەڭىمنەن تارتىپ: «مۇندا وتىر», دەپ ءارى قاراي ىسىرىلىپ جانىنان ورىن بەردى. ەسىمى دە ەرەكشە ەكەن. نامازالى.
اقسەلەۋ اعام ايتپاقشى, الدىڭ الىس, ارتىڭ جاقىن ءومىر-اي دەسەڭشى. سودان بەرى تالاي قىر اسىپ, قىرىق بەس جىلدى ارتقا تاستاپپىز. سول تانىسقان كۇنىمىز تابىسقان دا كۇن بولىپ, ارامىزعا الا ءجىپ كىرگىزگەن ەمەسپىز. جىل وتسە دە, قىل وتكەن جوق. ايىرماشىلىعى سول, كەشەگى بالا نامازالى بۇگىن اتى بەرىسى ەلىمىزگە, ارىسى مۇحيت اسىپ, ەسىمى ەلگە ەلەۋلى, ايتۋلى ازامات ناكەڭ بولدى. جالعىز ءبىزدىڭ كۋرستىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدىڭ مارقايىپ ايتار مارقاسقاسى.
ونىمەن بالالىقتىڭ بال بۇلاعىن بىرگە كەشپەسەك تە, جىگىتتىكتىڭ جازيراسىندا بىرگە سايرانداپ, جەمىسىن بىرگە تەردىك. بىلۋىمىزشە ءبىزدىڭ دوسىمىز بالا كۇنىنەن-اق دارا بولعانعا ۇقسايدى.
– ول كىشكەنە كەزىنەن-اق قاعىلەز, قايسار بولاتىن جانە كەي مىنەزى ۇلكەن ادام سياقتى ەرەكشە اقىلدى ەدى, – دەپ وتىراتىن ونىڭ بالا كۇننەن دوسى رىسبەك رىسقۇل ۇلى. – بالا نامازالى مەن قۇساپ قىزداردىڭ كوزىنە قۇم شاشىپ قاشقان ەمەس, كوزى كەمىس ۇلكەن كىسىنى ءبىر كوزىن قىسىپ مازاقتاعان ەمەس. ءتىپتى, ونىڭ وعاش قىلىق جاساعانى ەسىمدە جوق. ول قاشان دا بىزگە ۇلگى بولاتىن.
ونىڭ سول ءبىر اڭقىلداعان اقكوڭىل دوسىنىڭ وسى اڭگىمەسىنەن بولاشاق بيىك پاراسات يەسىنىڭ بالا تۇلعاسىن تانىعانداي بولاسىڭ.
– نامازالى اتقا جانى قۇمار بولدى, – دەيتىن رىسبەك تاعى دا. – اۋىلدا بايگە بولسا جارىستىڭ الدىن بەرمەيدى. نامازالى اتقا قوندى دەگەنشە, باس بايگەنى الدى دەي بەر.
وسى جەردە ارعىماق اقىن ايتوۆ دوسىمىزدىڭ دا جاسىندا ءداپ وسىنداي اتقۇمار بولعانى ەسكە ءتۇسەدى. قازىر ەكەۋى دە ءومىر بايگەسىنىڭ الدىن بەرمەي ءالى قۇيعىتىپ, قۇيىنداتىپ كەلە جاتقان جوق پا!
ايتپاقشى, نامازالىنىڭ ات تانىعىشتىعىن ءوزىمنىڭ دە كوزىم كورگەنى بار.
تاعدىردىڭ مىنا جازۋىن قاراڭىز, قىزىق بولعاندا مەنىڭ جەرلەس قارىنداسىما ول ۇيلەنىپ, ونىڭ جەرلەس قىزىنا مەن قوساقتالدىم. الدىمەن وعان مەن كۇيەۋ جولداس بولدىم, ءبىر جىلدان سوڭ ول ماعان تولەگەننىڭ شەگەسى بولىپ, اۋىلىما دەيىن باستاپ بارىپ, جەرلەس قىزىن اكە-شەشەمە ءوزى ءتۇسىرىپ بەردى.
ءبىزدىڭ ارقا باسىنان جاۋگەرشىلىكتى كوپ اتقارعاندىقتان با ەكەن, ءبىر قاراعان جانعا بايگە اتىنداي بويىن جاسىرىپ, سۇلۋلىعىن كورسەتپەي تۇرادى. سول موماقان عانا قۇبا بەلدەر مەن الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن شوقىلاردىڭ اراسى تولعان شوق-شوق قايىڭ-تەرەك, سىلدىراپ اققان بۇلاق بولىپ كەلەدى. مەن تۋىپ-وسكەن قاراعاندى وڭىرىندەگى كيىكتى ستانساسىنىڭ دا ماڭى سونداي.
ءبىزدى جانىندا قابدىراشتىڭ تولەنى دەگەن دوسى بار بولات اعام توسىپ الىپ, قايىڭ-تالى سىڭسىعان قولات-قولاتتى ارالاتىپ, اكەم جايلاپ وتىرعان تاۋ اراسىنداعى سارىوزەن دەگەن قىستاققا الىپ باردى.
الىستان قازاقتىڭ نايزا ۇستاپ, قىلىش كوتەرگەن سوڭعى باتىرى اعىباي جاتقان تاياتقان-شۇناق, ونىڭ وڭ قاپتالىندا قوڭىرقۇلجا مەن سارىقۇلجا, ايعىرۇشقان تاۋلارى مۇنارتادى.
– ويپىر-اي, سەن تاۋ بالاسى ەكەنسىڭ عوي, – دەدى سوندا نامازالى ماعان قادالا قاراپ. كوكپەن تىلدەسكەن تاۋى, ارقىراپ ايباتتانىپ اعاتىن وزەندەرى بار جەر ءجانناتى مەركىنىڭ ۇلى بولا تۇرىپ, ءسويتىپ ماعان دا, مەنىڭ جەرىمە دە ءادىل باعا بەرىپ ەدى سوندا جاپ-جاس سۇڭعىلا جىگىت.
اكەم مالدى, جىلقىلى ەدى. سويتكەنشە ۇلكەن اعام باقىت جىلقىلاردى تاۋىپ ايداپ اكەلىپ, ءبىر سەمىز تايدى ۇستاپ, قالعانىن شارباقتان شىعارىپ جاتىر ەكەن.
– ءاي, انا جىلقىلاردى سانامادىڭدار دا عوي, – دەپ قالدى شەشەم.
– قىرىق ەكى ەكەن, اپا, – دەگەن داۋىس ساڭق ەتە قالدى. نامازالىنىڭ داۋىسى!
اكەم ەلپىلدەپ ەشكىمدى ماقتامايتىن, ءبىر كورمەگە سۋىقتاۋ ادام بولاتىن. «ويپىرىم-اي, سول بالانىڭ زەرەگى-اي», دەپ كوپكە دەيىن تاڭداي قاعىپ ءجۇردى. سول جولى ءبىر توپ قىز-جىگىت باردىق قوي. ءبىر قىزىعى اۋىلعا بارعان سايىن اكەم سولاردىڭ ىشىنەن نامازالىنى عانا سۇرايتىن. سول كەزدىڭ سۇڭعىلا شالى بولار بالانى اينىماي تانىعان ەكەن-اۋ دەپ توپشىلايمىن قازىر.
ايتپاقشى, نامازدىڭ ات تانىعىشتىعى ءجونىندە. «ءاي, انە ءبىر تورتوبەلدى-اي» دەپ قالدى ول مەنىڭ باسىرە تايىما سۇقتانا قاراپ. سول تاي كەيىن ۇشقىر جىلقى اتانىپ, اسىرەسە, قاشاعان قۋسا اتتاتپايتىن سۇيرىكتەي ساۋرىك بولدى. ءوز ءۇيىرىن شاشاۋ شىعارماي ادامعا دا, اڭعا دا بەرمەيتىن. قاسقىر كورسە قارسى شاۋىپ, جەرگە تىعىپ جىبەرەردەي تارپىناتىن. كەيىن الماتىدا جۇرگەندە ەستىدىم, سول كەرتوبەل باياعىنىڭ باتىرلارىنشا اقىرى وققا ۇشىپ مەرت بولىپتى. تاۋدىڭ اراسىندا باقشا ەگىپ ستەپان دەگەن بىرەۋ وتىرۋشى ەدى, جانۋاردى سول وققا بايلاپتى. تايىنشاداي-تايىنشاداي يتتەرى بولاتىن, ءالدى ايعىر سولاردىڭ ءبىرىن تارپىپ, تالدىرىپ تاستاعانعا ۇقسايدى. كەيىن ول يت تە مايىپ بولىپتى.
ناكەڭنىڭ اكە-شەشەسىن مەن دە كورىپ, باتالارىن العانمىن. باسقا كۋرستاس دوستارىمنان ءسوزسىز ارتىقشىلىعىم وسى. اكەسى ومەكەڭ جىپ-جيناقى, سويلەسە ءدوپ تيگىزىپ قانا وي ايتاتىن, قىران قاباق كىسى ەدى. ال اناسى ايكۇل اپامىز مولداۋ پىشىلگەن, سالماقتى, سارابدال جان بولىپ كورىندى. نامازالىنىڭ بويىندا ەكەۋىنىڭ دە قاسيەتتەرى دارىعان.
– ەندى وماشتىڭ سارىنىنا سالايىن, – دەپ ءبىزدى ءبىر كۇلدىرىپ الىپ نامازالى گارمونىن قۇلاشتاي سوزىپ ءبىر كەتەتىن. سوعان قاراعاندا ول كىسى دە ونەردەن قارا جاياۋ بولماسا كەرەك. ال ناكەڭنىڭ ءوزىنىڭ اجەپتاۋىر ءان ايتاتىنىن بۇل كۇندە بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەس. «بيىك تاۋلار بيىكپىن دەپ ماقتانبا, كۇنىڭ تۋسا سەن دە تىيپىل بولارسىڭ», دەپ ماقتىمق ۇلى ماقامدارىن اڭىراتقاندا قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن.
ال ەندى وسى وماش اكەمىز بەن ايكۇل اپامىزدىڭ سەگىز ۇل مەن قىزىنىڭ ەشقايسىسى دا جەردە قالعان جوق. جەردە قالعانىڭىز نە, ءبىر جىلى نامازالى مەن ءداۋىتالى باۋىرىمىز «قۇرمەت» وردەنىن ءبىر كۇنى الىپ, وماشتىڭ قوس جۇيرىگى بايگەدەن قاتار كەلىپ, تاڭداي قاقتىرعانى بار. انە, تازا قازاقى تاربيەنىڭ تىلسىم سىرى!
ادەتتە: «ارمان اداستىرمايدى», دەپ تاقپاقتاپ جاتامىز عوي. ماسەلەن, ءوز باسىم «جۋرناليست بولام» دەپ ءتورتىنشى كلاستا جۇرگەندە-اق تون ءپىشىپ, ونى ارمانىمنىڭ اققۇسىنا اينالدىرىپ, كوكەيىمە قوندىرىپ قويعان ەدىم. سوندا دا نە نامازالى, نە جانبولات بولا العانىم جوق. مۇنى ارمانداۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەننەن ايتىپ وتىرعانىم ەمەس. نامازدىڭ ەرلىگىن ايتۋ ءۇشىن ءسوزىمنىڭ سىرالعىسى رەتىندە سالىپ وتىرعانىم.
ال وسى نامازالى ءوز بيىگىنە ارمانداماي-اق جەتكەن عاجايىپ جان. ونىڭ العاشىندا سحي ما, الدە پوليتەح پا, ايتەۋىر سولاردىڭ بىرىنە ءتۇسىپ اۋا جايىلعانى دا بار. الماتىدا «بالالار الەمى» دۇكەنىنىڭ ماڭىندا ءبىر جوبالاۋ ينستيتۋتى تۇراتىن. الگى وقۋىمدى تاستاپ كەتىپ, اناۋ قاباتتا, اناۋ اينەكتىڭ ارعى جاعىندا قىزمەت ىستەدىم, دەپ كورسەتەتىن ماعان. اۋىلدا ءجۇرىپ مال باعىپ, مالتىعىپ كەلگەن ماعان ونىسى: «كرەملدە جۇمىس ىستەپ كەلدىم», دەگەننەن كەم كورىنبەيتىن.
اقىرى, بويىنداعى تۋما تالانت تۇرتپەكتەپ بايىز تاپتىرمادى ما, الدە تۇرسىن ايتپاقشى «پايعامباردىڭ اق جولىنداعى ساليحسەيىتتىڭ سارقىتى» بولعان سوڭ اتا-بابا ارۋاعى قولدادى ما, ايتەۋىر ءوزىنىڭ شىڭعا شىعارار ومىرلىك جولىن اقىرى اداسپاي ءوزى-اق تاۋىپ كەلدى.
ءوز كۋرستاسى, دوسى بولعان سوڭ جاۋدىرا بەرەدى دەمەگىن, اعايىن, سوندىقتان ءارى قاراي ءسوزدى شەريازدان اعا ەلەۋكەنوۆكە بەرەلىك.
– وندىردەي جاس جىگىتتىڭ تالاپ تۇلپارىنا ىرعىپ مىنگەنى كەشە عانا سياقتى ەدى. ەندى ءبىر قاراسام قاسىمىزدان زۋ ەتىپ وتە شىعىپ كوز ۇشىندا سامعاپ كەتىپ بارا جاتىر. ءبىز دە ءوزىمىزشە ءبىرسىپىرا ەڭبەك ەتكەن سياقتى ەدىك, بىراق مىنا نامازالى ءىنىمنىڭ قارقىنىنا, ءتىل اۋزىم تاسقا, كوز ىلەسپەيدى. ءوز قاتارىندا ءبىرىنشى بولىپ يۋنەسكو پروفەسسورى اتانۋى نەگە تۇرادى. ايتەۋىر مەن الماق تۇرسىن, ەستىمەگەن اتاقتارى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «جىل ادامى» دەي مە, تاعى دا ءبىر «قۇرمەت مەدالى», «تانۋ دەكلاراتسياسى» دەي مە, شاش-ەتەكتەن. وعان وزىمىزدەن بەرىلگەن ماراپاتتاردى قوسىڭىز: ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان «العىس حات», جۋرناليستيكا اكادمياسىنىڭ «التىن سامۇرىق», احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ... تولىپ جاتىر. ول لاس-ۆەگاس (اقش), مونرەال (كانادا), پاريج (فرانتسيا), ماسكەۋ جانە باسقا دا شەت شاھارلارىندا وتكىزىلگەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ مىنبەرىنەن بايانداما جاساپ, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا ءىلتيپاتتى باعا الىپ بەرىپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى.
ال زەينوللا قابدولوۆ اعامىز بولسا: «ءاربىر مەنىڭ ۇستازدىق تاربيەمدى الىپ, تۇلەپ ۇشقان شاكىرت – مەنىڭ قولىمنان شىققان ءتولتۋما كىتابىم ىسپەتتى. مەن جازعان كىتاپتاردىڭ ىشىندەگى كلاسسيكاسى – نامازالى وماش ۇلى!» دەپ تامسانىپتى.
بۇلاردىڭ ەكەۋى دە جاس كەزىمىزدە ءتىپتى اتىن ايتۋعا قايمىعاتىن الىپ اعالارىمىز. وزدەرى تاۋ بولا تۇرىپ, ارتىنداعى ىنىلەرىنىڭ ءدال سونداي تۇلعاسىن تانىپ, باعاسىن ايتىپ, باتاسىن بەرگەن مۇنداي ابىز اعا ۇرپاقتان اينالمايسىڭ با, اعايىن!
اعا دەگەننەن شىعادى, نامازالىنى الاشتىڭ اقسەلەۋى دە جاقسى كوردى, جاقسى كورگەنى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ونىڭ الدىندا ءسال-ءپال كىشىرەيىپ, توبەسىنە كوتەرىپ قۇرمەتتەيتىن. نامازالى قانشا دوس بولسا دا اقاڭ اسقار تاۋداي اعامىز, ونىسىنا ىشتەي نامىستانىڭقىراۋشى ەدىم. بۇگىندە ناكەڭ اعامىزدىڭ ونىسىن ارتىعىمەن اقتاپ وتىر. ول الدىمەن اعامىز ءدارىس وقىعان ۋنيۆەرسيتەت عيماراتى ىشىنەن ا.سەيدىمبەكوۆ اتىنداعى اۋديتوريا اشىپ, ونىڭ ءىشىن كادىمگى مۋزەيگە بەرگىسىز قىلىپ قويدى. ءوزى مۇرىندىق بولىپ ءجۇرىپ جىل سايىن اقسەلەۋ وقۋلارىن وتكىزەدى. اقاڭنىڭ تاسقاياقتى جاقسى كورگەنى بەلگىلى. سوعان وراي جىلما-جىل ونىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىپ قالام ۇستاعان قاۋىم اراسىندا بيلياردتان جارىس وتكىزىپ تۇرۋ دا وماشەۆتىڭ موينىندا. ءوز اۋىلىنىڭ عانا ازاماتىن دارىپتەۋ ءۇردىس العان مىنا زاماندا ناكەڭنىڭ بۇل ءىسى ۇلگى تۇتارلىق-اق ازاماتتىق ەندى.
ءبىزدىڭ ناكەڭنىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگىنە تالابى مەن تالانتى, قايراتى مەن قايسارلىعى ارقىلى جەتكەنى اقيقات. مەن ونى تۇلپارعا تەگىن تەڭەپ وتىرعام جوق. ول بايگەنىڭ ارتى نە, جال-قۇيرىعىن شاڭ باسىپ ءومىرى ورتاسىندا دا قالعان ەمەس. قۇر ءسوز بولماس ءۇشىن ءبىر وقيعا ايتايىن. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ وش دەگەن جەردە ءۇش اي اسكەردە بولدىق. ءبىر كۇنى 15 شاقىرىمعا جاياۋ جارىس بولدى. سونشا قاشىقتىققا ماشينامەن اپاردى دا, ال كازارمالارىڭا دەيىن شابىڭدار ەندى, دەپ ءبىزدى جاياۋ قويا بەردى. ۇستىمىزدە اسكەري كەنەپ فورما, اياقتا اپ-اۋىر كەرزى ەتىك. بومازي شۇلعاۋ. بۇرىن اسكەردە بولعان تىسقاقتى نۇرقاسىمنىڭ اقىلىمەن قونىشىمنىڭ بوس جەرلەرىن گازەتپەن تىعىنداپ العام. كەيىن كوزىم جەتتى, مەنىڭ جانىمدى الىپ قالعان سول بولدى.
نامازالى الدىمدا, قاسقىر جورتاققا سالىپ كەلەمىز. سول قالپىمىزدا كازارماعا دەيىن بۇلكەكتەدىك. كوپ جىگىت مۇلدەم بارلىعىپ جولدا قالدى. الدىمداعى نامازالى كازارمانىڭ تۇبىنە كەلىپ جىعىلا كەتتى. تۇرىنەن الدە نەگە قاتتى اۋىرسىنعانى بىلىنەدى. ءبىر كەزدە قينالىپ وتىرىپ كەرزى ەتىگىن شەشتى-اۋ ايتەۋىر. قارادىم دا شوشىپ ءتۇستىم. ارقاسىن الدىرعان اتتاي ەكى توبىقتىڭ ءۇستى قىزىل شاقا. كەيبىر جەرلەرىندە ىرتىك-ىرتىك بولىپ تەرىسى جالبىراپ تۇر. نامىسقا بۋلىققان قايران دوسىم جانىنا باتقانىنا قاراماي جۇگىرە بەرگەن عوي. كادىمگى سوعىستاعى باتىرلاردا عانا كەزدەسەتىن قايتپاس قايسارلىق دەگەن وسى ەمەس پە!
قىزىق مەن ەتىگىمدى شەشكەندە بولدى. الدىمەن الگى تىققىشتاعان گازەتتەردىڭ ۇگىندىلەرى بۇرق ەتە قالىپ, شۇلعاۋىمدى جازعاندا اياعىم جاس بالانىڭ بىلەگىندەي بولىپ ءبۇپ-ءبۇتىن شىعا كەلدى. ءويتكەنى قۇرىسىن, ونى كورگەن دوسىمنىڭ كوزىن ايتساڭىزشى. ماعان ءبىر, گازەتكە ەكى قارايدى شاقشيىپ.
سودان ول تاماققا دا بارا الماي كازارمادا جاتىپ قالدى. كومانديرلەردىڭ كوزدەرىن الا بەرىپ, اسحانادان تاماق تاسيمىن. نامازدىڭ ماعان وكپەلەگەنى سونداي, مەن اپارعان تاماقتى ءتىپتى ىشپەي قويدى. مەنىڭ ورنىمدا ول بولسا الدىمەن ءوزىنىڭ ەمەس, مەنىڭ قامىمدى ويلار ەدى-اۋ. سودان بەرى ناكەڭنىڭ الدىندا ەكى اياعىمدى بىردەي تارتىپ جۇرەتىن بولدىم.
بۇل قىسقا عۇمىردا دوسىمىزدىڭ تالاي قايسارلىعىنا كۋا بولدىق. سۇيسىندىك تە سۇيىندىك. سوناۋ قىرعىز ەلىمەن شەكارالاس تازا قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىن دا قازاقشا اياقتاعان ونىڭ ول كەزدە, ياعني 80-ءشى جىلدارى باسقا ۇلت وكىلدەرىن تاڭعالدىرىپ, سوناۋ ماسكەۋدە دوكتورلىقتىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارىپ قورعاپ كەلگەنىن ەرلىككە بالاماي كورىڭىز. ارداقتى اقىن دوسىمىز نەسىپبەكتىڭ:
... ورلەدىڭ وزا شاۋىپ تاس قياعا,
ايتپەسە انا ماڭداي قاسقيا ما؟!
جەڭىلىپ ناپولەونداي سورلاپ قايتپاي,
سەن باتىر قورعاپ قايتتىڭ موسكۆادا! –
دەپ سۇيسىنە وي سەبەزگىلەگەنى سول تۇس.
كەيبىرەۋلەر اتاققا قولى جەتكەننەن كەيىن, اتىنان اۋىپ تۇسكەندەي جوق بولىپ كەتەدى عوي. وماشەۆ استە ولاردىڭ قاتارىنان ەمەس. ول ءوزىنىڭ اتاق-دارەجەسىن الدەنەشە اقتاعان اقىلمان. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق جۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ ۇستىنى بولىپ, ونى زامانا جەلى قالاي سوقسا دا شايقالمايتىنداي ەتىپ نەگىزىن بەرىك قالاپ, قابىرعاسىنا دەيىن قوزعالمايتىنداي ەتىپ قويدى. قازىر بۇل عىلىمدا ودان وتكەن بىلگىر جوق دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. قازاق راديوسى تاريحىنىڭ 1931 ەمەس 1921 جىلىنان باستالاتىنىن تاپجىلتپاي دالەلدەپ, ون جىل كەيىن شەگەرگەنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. جانە بۇل رەتتە بۇل تاقىرىپتى بۇرىنىراق زەرتتەگەن ارىپتەس عالىمدارىنىڭ دا ەڭبەكتەرىن ەلەپ, ەسكەرىپ وتىرادى. بۇل دا زيالىلىقتىڭ, عىلىمعا دەگەن تازالىقتىڭ بەلگىسى. نامازالىعا ءتان قاسيەت.
قازىر جاپپاي تويلانىپ جاتقان وبلىستىق باسىلىمداردىڭ دا مەرەيتويلارىن ءبىر ىزگە سالىپ وتىرعان وسى وماشەۆ. ال الاشتانۋعا قوسىپ وتىرعان ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءوزىمىز بىتىرگەن جۋرفاكقا سىڭىرگەن ونىڭ ەڭبەگى ءتىپتى ەرەكشە, ءتىپتى ەرەسەن. ول شەتەلدىڭ تالاي جەرىندە بولدى, مۇحيت اسىپ سوناۋ امەريكاعا دەيىن بارىپ قايتتى. كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ, اباي ابىز ايتقانداي, قۋ دۇنيەنىڭ بوعىن الىپ قايتقان جوق, وزىمىزدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جوعىن جوقتاپ قايتتى. اقىرى ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى مەن ىلكىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا سونىڭ ءبارىن كادەگە اسىرىپ, جۋرفاكتىڭ بەت-الپەتىن جاڭا زامانعا ساي مۇلدەم وزگەرتىپ, ءححى عاسىرعا لايىقتاپ الىپ وتكەن دە وسى وماشەۆ.
تاعى ءبىر تالانتتى دوسىمىز ءجۇرسىن ەرمانوۆتىڭ:
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت – نامازىمىز,
تاسقا سالساڭ تايمايتىن كاماز-ىمىز.
تەمىربەك پەن تاۋماننىڭ ورنىن باسقان,
سەن امان بول, سارى التىن سابازىمىز! –
دەپ جىرلايتىنى ونىڭ وسىنداي تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي قايراتىنا سۇيسىنگەندىكتەن قايناپ شىققان ىستىق ىقىلاسى, رياسىز ريزاشىلىعى بولار. ايتپەسە, ءارى دوسى, ءارى جەرلەسى, تالاي تۋىسىن قياناتتان قۇتقارعان مەنى جىرلاسا قايدا قالىپتى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن نامازالىمىز دەنساۋلىعى سىر بەرىپ استاناعا ءبىرجولا كوشىپ كەلگەن. ابىرويىمىز بار ەكەن, ارقانىڭ اۋاسى ەم بولىپ دوسىمىزدىڭ بەتى بەرى, اۋرۋدىڭ الدى ءارى قارادى. ناكەڭ قايسارلىقتىڭ كوكەسىن وسى جولى كورسەتتى. كەيدە ءتىپتى وعان قاراپ ءبىز قينالاتىن دا جاعدايلار بولدى. ال ول بولسا بىلق ەتپەيدى. ارينە, قينالادى عوي. بىراق بىلدىرمەيدى-اۋ سابازىڭ. الگى بالزاك شالدىڭ: «وسىنداي ادامداردان شەگە جاساسا عوي, شىركىن», دەيتىنى راس ەكەن. اقىرى قايىسسا دا, مايىسپادى.
ءبىز قازىر استانادا كۋرستاس جەتەۋمىز. جەتەۋمىز قارسىلاسساق جەتى ءبورىمىز, سالعىلاسساق جەتى سەرىمىز, ال ەندى قىزىپ الساق جەتەۋمىز دە جەتى جىن-پەرىمىز. نە كەرەمەتى بار ەكەنىن بىلمەيمىن وسى جەتەۋمىزدىڭ دە جىعىلار جەرىمىز نامازالىنىڭ الدى. ونىڭ مىسى دا, پىسى دا باسىم. ارقانىڭ اي ءمۇيىزدى ارقارى ەمەس پە, ءجۇرسىن عانا ءبىراز شارپىساتىنى راس. بىراق شاڭىراقتاي ءمۇيىزىن شايقاپ-شايقاپ ول دا قويادى اقىرى.
نامازالى وماشەۆتى دارا بىتكەن داراق دەسە بولار. مەنىڭ ۇعىمىمداعى دىڭگەگى اۋەلەگەن, جەمىسى ماۋەلەگەن, جەلگە پانا, كۇنگە كولەڭكە دارا بىتكەن داراقتىڭ ءدال ءوزى ول. ول ۇستازدىق ەتكەن وتىز جىلدا الدىنان ءۇش مىڭعا جۋىق شاكىرت ءوتىپتى, ولار جايعان جاپىراعى ەمەي نەمەنە, وتىزعا جۋىق كىتاپ, بەس جۇزگە جۋىق ماقالا جازىپتى. ول حالقىنا بەرگەن جەمىسى ەمەس پە, ءۇش بالاپانىنان كورگەن نەمەرەلەرى بولسا الداعى مىڭ جاسايتىن ماڭگىلىك ءومىرى عوي.
ساۋلەبەك جامكەنوۆ,
ادىلەت پولكوۆنيگى,
زاڭگەر-جۋرناليست.
استانا.
مەن بۇل كۋرسقا «سىرتتان اۋىسىپ كەلگەن سىرتتانمىن». كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا: بولاشاق كۋرستاستارىمنىڭ جينالىپ وتىرعان اۋديتورياسىن ارەڭ تاۋىپ, كەشىگىڭكىرەپ كەلىپ كىردىم. مەنى اڭداپ قالعان كەيبىرەۋلەرى: «مۇرتى ەدىرەيگەن بۇل كىم؟» دەگەندەي ودىرايا قاراسىپ قالدى. كوپتىڭ كوزىنەن يمەنىڭكىرەپ قالعانىم دا راس ەندى. سوندا دا سىر بىلدىرمەي وزىمشە الشاڭ باسىپ الدىعا ادىمداپ كەلەمىن. بوس ورنى قۇرعىر دا كورىنبەيدى. قاتارلاردىڭ ورتاسىنان اۋا بەرگەنىمدە بىرەۋ جەڭىمنەن تارتىپ: «مۇندا وتىر», دەپ ءارى قاراي ىسىرىلىپ جانىنان ورىن بەردى. ەسىمى دە ەرەكشە ەكەن. نامازالى.
اقسەلەۋ اعام ايتپاقشى, الدىڭ الىس, ارتىڭ جاقىن ءومىر-اي دەسەڭشى. سودان بەرى تالاي قىر اسىپ, قىرىق بەس جىلدى ارتقا تاستاپپىز. سول تانىسقان كۇنىمىز تابىسقان دا كۇن بولىپ, ارامىزعا الا ءجىپ كىرگىزگەن ەمەسپىز. جىل وتسە دە, قىل وتكەن جوق. ايىرماشىلىعى سول, كەشەگى بالا نامازالى بۇگىن اتى بەرىسى ەلىمىزگە, ارىسى مۇحيت اسىپ, ەسىمى ەلگە ەلەۋلى, ايتۋلى ازامات ناكەڭ بولدى. جالعىز ءبىزدىڭ كۋرستىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدىڭ مارقايىپ ايتار مارقاسقاسى.
ونىمەن بالالىقتىڭ بال بۇلاعىن بىرگە كەشپەسەك تە, جىگىتتىكتىڭ جازيراسىندا بىرگە سايرانداپ, جەمىسىن بىرگە تەردىك. بىلۋىمىزشە ءبىزدىڭ دوسىمىز بالا كۇنىنەن-اق دارا بولعانعا ۇقسايدى.
– ول كىشكەنە كەزىنەن-اق قاعىلەز, قايسار بولاتىن جانە كەي مىنەزى ۇلكەن ادام سياقتى ەرەكشە اقىلدى ەدى, – دەپ وتىراتىن ونىڭ بالا كۇننەن دوسى رىسبەك رىسقۇل ۇلى. – بالا نامازالى مەن قۇساپ قىزداردىڭ كوزىنە قۇم شاشىپ قاشقان ەمەس, كوزى كەمىس ۇلكەن كىسىنى ءبىر كوزىن قىسىپ مازاقتاعان ەمەس. ءتىپتى, ونىڭ وعاش قىلىق جاساعانى ەسىمدە جوق. ول قاشان دا بىزگە ۇلگى بولاتىن.
ونىڭ سول ءبىر اڭقىلداعان اقكوڭىل دوسىنىڭ وسى اڭگىمەسىنەن بولاشاق بيىك پاراسات يەسىنىڭ بالا تۇلعاسىن تانىعانداي بولاسىڭ.
– نامازالى اتقا جانى قۇمار بولدى, – دەيتىن رىسبەك تاعى دا. – اۋىلدا بايگە بولسا جارىستىڭ الدىن بەرمەيدى. نامازالى اتقا قوندى دەگەنشە, باس بايگەنى الدى دەي بەر.
وسى جەردە ارعىماق اقىن ايتوۆ دوسىمىزدىڭ دا جاسىندا ءداپ وسىنداي اتقۇمار بولعانى ەسكە ءتۇسەدى. قازىر ەكەۋى دە ءومىر بايگەسىنىڭ الدىن بەرمەي ءالى قۇيعىتىپ, قۇيىنداتىپ كەلە جاتقان جوق پا!
ايتپاقشى, نامازالىنىڭ ات تانىعىشتىعىن ءوزىمنىڭ دە كوزىم كورگەنى بار.
تاعدىردىڭ مىنا جازۋىن قاراڭىز, قىزىق بولعاندا مەنىڭ جەرلەس قارىنداسىما ول ۇيلەنىپ, ونىڭ جەرلەس قىزىنا مەن قوساقتالدىم. الدىمەن وعان مەن كۇيەۋ جولداس بولدىم, ءبىر جىلدان سوڭ ول ماعان تولەگەننىڭ شەگەسى بولىپ, اۋىلىما دەيىن باستاپ بارىپ, جەرلەس قىزىن اكە-شەشەمە ءوزى ءتۇسىرىپ بەردى.
ءبىزدىڭ ارقا باسىنان جاۋگەرشىلىكتى كوپ اتقارعاندىقتان با ەكەن, ءبىر قاراعان جانعا بايگە اتىنداي بويىن جاسىرىپ, سۇلۋلىعىن كورسەتپەي تۇرادى. سول موماقان عانا قۇبا بەلدەر مەن الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن شوقىلاردىڭ اراسى تولعان شوق-شوق قايىڭ-تەرەك, سىلدىراپ اققان بۇلاق بولىپ كەلەدى. مەن تۋىپ-وسكەن قاراعاندى وڭىرىندەگى كيىكتى ستانساسىنىڭ دا ماڭى سونداي.
ءبىزدى جانىندا قابدىراشتىڭ تولەنى دەگەن دوسى بار بولات اعام توسىپ الىپ, قايىڭ-تالى سىڭسىعان قولات-قولاتتى ارالاتىپ, اكەم جايلاپ وتىرعان تاۋ اراسىنداعى سارىوزەن دەگەن قىستاققا الىپ باردى.
الىستان قازاقتىڭ نايزا ۇستاپ, قىلىش كوتەرگەن سوڭعى باتىرى اعىباي جاتقان تاياتقان-شۇناق, ونىڭ وڭ قاپتالىندا قوڭىرقۇلجا مەن سارىقۇلجا, ايعىرۇشقان تاۋلارى مۇنارتادى.
– ويپىر-اي, سەن تاۋ بالاسى ەكەنسىڭ عوي, – دەدى سوندا نامازالى ماعان قادالا قاراپ. كوكپەن تىلدەسكەن تاۋى, ارقىراپ ايباتتانىپ اعاتىن وزەندەرى بار جەر ءجانناتى مەركىنىڭ ۇلى بولا تۇرىپ, ءسويتىپ ماعان دا, مەنىڭ جەرىمە دە ءادىل باعا بەرىپ ەدى سوندا جاپ-جاس سۇڭعىلا جىگىت.
اكەم مالدى, جىلقىلى ەدى. سويتكەنشە ۇلكەن اعام باقىت جىلقىلاردى تاۋىپ ايداپ اكەلىپ, ءبىر سەمىز تايدى ۇستاپ, قالعانىن شارباقتان شىعارىپ جاتىر ەكەن.
– ءاي, انا جىلقىلاردى سانامادىڭدار دا عوي, – دەپ قالدى شەشەم.
– قىرىق ەكى ەكەن, اپا, – دەگەن داۋىس ساڭق ەتە قالدى. نامازالىنىڭ داۋىسى!
اكەم ەلپىلدەپ ەشكىمدى ماقتامايتىن, ءبىر كورمەگە سۋىقتاۋ ادام بولاتىن. «ويپىرىم-اي, سول بالانىڭ زەرەگى-اي», دەپ كوپكە دەيىن تاڭداي قاعىپ ءجۇردى. سول جولى ءبىر توپ قىز-جىگىت باردىق قوي. ءبىر قىزىعى اۋىلعا بارعان سايىن اكەم سولاردىڭ ىشىنەن نامازالىنى عانا سۇرايتىن. سول كەزدىڭ سۇڭعىلا شالى بولار بالانى اينىماي تانىعان ەكەن-اۋ دەپ توپشىلايمىن قازىر.
ايتپاقشى, نامازدىڭ ات تانىعىشتىعى ءجونىندە. «ءاي, انە ءبىر تورتوبەلدى-اي» دەپ قالدى ول مەنىڭ باسىرە تايىما سۇقتانا قاراپ. سول تاي كەيىن ۇشقىر جىلقى اتانىپ, اسىرەسە, قاشاعان قۋسا اتتاتپايتىن سۇيرىكتەي ساۋرىك بولدى. ءوز ءۇيىرىن شاشاۋ شىعارماي ادامعا دا, اڭعا دا بەرمەيتىن. قاسقىر كورسە قارسى شاۋىپ, جەرگە تىعىپ جىبەرەردەي تارپىناتىن. كەيىن الماتىدا جۇرگەندە ەستىدىم, سول كەرتوبەل باياعىنىڭ باتىرلارىنشا اقىرى وققا ۇشىپ مەرت بولىپتى. تاۋدىڭ اراسىندا باقشا ەگىپ ستەپان دەگەن بىرەۋ وتىرۋشى ەدى, جانۋاردى سول وققا بايلاپتى. تايىنشاداي-تايىنشاداي يتتەرى بولاتىن, ءالدى ايعىر سولاردىڭ ءبىرىن تارپىپ, تالدىرىپ تاستاعانعا ۇقسايدى. كەيىن ول يت تە مايىپ بولىپتى.
ناكەڭنىڭ اكە-شەشەسىن مەن دە كورىپ, باتالارىن العانمىن. باسقا كۋرستاس دوستارىمنان ءسوزسىز ارتىقشىلىعىم وسى. اكەسى ومەكەڭ جىپ-جيناقى, سويلەسە ءدوپ تيگىزىپ قانا وي ايتاتىن, قىران قاباق كىسى ەدى. ال اناسى ايكۇل اپامىز مولداۋ پىشىلگەن, سالماقتى, سارابدال جان بولىپ كورىندى. نامازالىنىڭ بويىندا ەكەۋىنىڭ دە قاسيەتتەرى دارىعان.
– ەندى وماشتىڭ سارىنىنا سالايىن, – دەپ ءبىزدى ءبىر كۇلدىرىپ الىپ نامازالى گارمونىن قۇلاشتاي سوزىپ ءبىر كەتەتىن. سوعان قاراعاندا ول كىسى دە ونەردەن قارا جاياۋ بولماسا كەرەك. ال ناكەڭنىڭ ءوزىنىڭ اجەپتاۋىر ءان ايتاتىنىن بۇل كۇندە بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەس. «بيىك تاۋلار بيىكپىن دەپ ماقتانبا, كۇنىڭ تۋسا سەن دە تىيپىل بولارسىڭ», دەپ ماقتىمق ۇلى ماقامدارىن اڭىراتقاندا قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن.
ال ەندى وسى وماش اكەمىز بەن ايكۇل اپامىزدىڭ سەگىز ۇل مەن قىزىنىڭ ەشقايسىسى دا جەردە قالعان جوق. جەردە قالعانىڭىز نە, ءبىر جىلى نامازالى مەن ءداۋىتالى باۋىرىمىز «قۇرمەت» وردەنىن ءبىر كۇنى الىپ, وماشتىڭ قوس جۇيرىگى بايگەدەن قاتار كەلىپ, تاڭداي قاقتىرعانى بار. انە, تازا قازاقى تاربيەنىڭ تىلسىم سىرى!
ادەتتە: «ارمان اداستىرمايدى», دەپ تاقپاقتاپ جاتامىز عوي. ماسەلەن, ءوز باسىم «جۋرناليست بولام» دەپ ءتورتىنشى كلاستا جۇرگەندە-اق تون ءپىشىپ, ونى ارمانىمنىڭ اققۇسىنا اينالدىرىپ, كوكەيىمە قوندىرىپ قويعان ەدىم. سوندا دا نە نامازالى, نە جانبولات بولا العانىم جوق. مۇنى ارمانداۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەننەن ايتىپ وتىرعانىم ەمەس. نامازدىڭ ەرلىگىن ايتۋ ءۇشىن ءسوزىمنىڭ سىرالعىسى رەتىندە سالىپ وتىرعانىم.
ال وسى نامازالى ءوز بيىگىنە ارمانداماي-اق جەتكەن عاجايىپ جان. ونىڭ العاشىندا سحي ما, الدە پوليتەح پا, ايتەۋىر سولاردىڭ بىرىنە ءتۇسىپ اۋا جايىلعانى دا بار. الماتىدا «بالالار الەمى» دۇكەنىنىڭ ماڭىندا ءبىر جوبالاۋ ينستيتۋتى تۇراتىن. الگى وقۋىمدى تاستاپ كەتىپ, اناۋ قاباتتا, اناۋ اينەكتىڭ ارعى جاعىندا قىزمەت ىستەدىم, دەپ كورسەتەتىن ماعان. اۋىلدا ءجۇرىپ مال باعىپ, مالتىعىپ كەلگەن ماعان ونىسى: «كرەملدە جۇمىس ىستەپ كەلدىم», دەگەننەن كەم كورىنبەيتىن.
اقىرى, بويىنداعى تۋما تالانت تۇرتپەكتەپ بايىز تاپتىرمادى ما, الدە تۇرسىن ايتپاقشى «پايعامباردىڭ اق جولىنداعى ساليحسەيىتتىڭ سارقىتى» بولعان سوڭ اتا-بابا ارۋاعى قولدادى ما, ايتەۋىر ءوزىنىڭ شىڭعا شىعارار ومىرلىك جولىن اقىرى اداسپاي ءوزى-اق تاۋىپ كەلدى.
ءوز كۋرستاسى, دوسى بولعان سوڭ جاۋدىرا بەرەدى دەمەگىن, اعايىن, سوندىقتان ءارى قاراي ءسوزدى شەريازدان اعا ەلەۋكەنوۆكە بەرەلىك.
– وندىردەي جاس جىگىتتىڭ تالاپ تۇلپارىنا ىرعىپ مىنگەنى كەشە عانا سياقتى ەدى. ەندى ءبىر قاراسام قاسىمىزدان زۋ ەتىپ وتە شىعىپ كوز ۇشىندا سامعاپ كەتىپ بارا جاتىر. ءبىز دە ءوزىمىزشە ءبىرسىپىرا ەڭبەك ەتكەن سياقتى ەدىك, بىراق مىنا نامازالى ءىنىمنىڭ قارقىنىنا, ءتىل اۋزىم تاسقا, كوز ىلەسپەيدى. ءوز قاتارىندا ءبىرىنشى بولىپ يۋنەسكو پروفەسسورى اتانۋى نەگە تۇرادى. ايتەۋىر مەن الماق تۇرسىن, ەستىمەگەن اتاقتارى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «جىل ادامى» دەي مە, تاعى دا ءبىر «قۇرمەت مەدالى», «تانۋ دەكلاراتسياسى» دەي مە, شاش-ەتەكتەن. وعان وزىمىزدەن بەرىلگەن ماراپاتتاردى قوسىڭىز: ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان «العىس حات», جۋرناليستيكا اكادمياسىنىڭ «التىن سامۇرىق», احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ... تولىپ جاتىر. ول لاس-ۆەگاس (اقش), مونرەال (كانادا), پاريج (فرانتسيا), ماسكەۋ جانە باسقا دا شەت شاھارلارىندا وتكىزىلگەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ مىنبەرىنەن بايانداما جاساپ, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا ءىلتيپاتتى باعا الىپ بەرىپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى.
ال زەينوللا قابدولوۆ اعامىز بولسا: «ءاربىر مەنىڭ ۇستازدىق تاربيەمدى الىپ, تۇلەپ ۇشقان شاكىرت – مەنىڭ قولىمنان شىققان ءتولتۋما كىتابىم ىسپەتتى. مەن جازعان كىتاپتاردىڭ ىشىندەگى كلاسسيكاسى – نامازالى وماش ۇلى!» دەپ تامسانىپتى.
بۇلاردىڭ ەكەۋى دە جاس كەزىمىزدە ءتىپتى اتىن ايتۋعا قايمىعاتىن الىپ اعالارىمىز. وزدەرى تاۋ بولا تۇرىپ, ارتىنداعى ىنىلەرىنىڭ ءدال سونداي تۇلعاسىن تانىپ, باعاسىن ايتىپ, باتاسىن بەرگەن مۇنداي ابىز اعا ۇرپاقتان اينالمايسىڭ با, اعايىن!
اعا دەگەننەن شىعادى, نامازالىنى الاشتىڭ اقسەلەۋى دە جاقسى كوردى, جاقسى كورگەنى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ونىڭ الدىندا ءسال-ءپال كىشىرەيىپ, توبەسىنە كوتەرىپ قۇرمەتتەيتىن. نامازالى قانشا دوس بولسا دا اقاڭ اسقار تاۋداي اعامىز, ونىسىنا ىشتەي نامىستانىڭقىراۋشى ەدىم. بۇگىندە ناكەڭ اعامىزدىڭ ونىسىن ارتىعىمەن اقتاپ وتىر. ول الدىمەن اعامىز ءدارىس وقىعان ۋنيۆەرسيتەت عيماراتى ىشىنەن ا.سەيدىمبەكوۆ اتىنداعى اۋديتوريا اشىپ, ونىڭ ءىشىن كادىمگى مۋزەيگە بەرگىسىز قىلىپ قويدى. ءوزى مۇرىندىق بولىپ ءجۇرىپ جىل سايىن اقسەلەۋ وقۋلارىن وتكىزەدى. اقاڭنىڭ تاسقاياقتى جاقسى كورگەنى بەلگىلى. سوعان وراي جىلما-جىل ونىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىپ قالام ۇستاعان قاۋىم اراسىندا بيلياردتان جارىس وتكىزىپ تۇرۋ دا وماشەۆتىڭ موينىندا. ءوز اۋىلىنىڭ عانا ازاماتىن دارىپتەۋ ءۇردىس العان مىنا زاماندا ناكەڭنىڭ بۇل ءىسى ۇلگى تۇتارلىق-اق ازاماتتىق ەندى.
ءبىزدىڭ ناكەڭنىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگىنە تالابى مەن تالانتى, قايراتى مەن قايسارلىعى ارقىلى جەتكەنى اقيقات. مەن ونى تۇلپارعا تەگىن تەڭەپ وتىرعام جوق. ول بايگەنىڭ ارتى نە, جال-قۇيرىعىن شاڭ باسىپ ءومىرى ورتاسىندا دا قالعان ەمەس. قۇر ءسوز بولماس ءۇشىن ءبىر وقيعا ايتايىن. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ وش دەگەن جەردە ءۇش اي اسكەردە بولدىق. ءبىر كۇنى 15 شاقىرىمعا جاياۋ جارىس بولدى. سونشا قاشىقتىققا ماشينامەن اپاردى دا, ال كازارمالارىڭا دەيىن شابىڭدار ەندى, دەپ ءبىزدى جاياۋ قويا بەردى. ۇستىمىزدە اسكەري كەنەپ فورما, اياقتا اپ-اۋىر كەرزى ەتىك. بومازي شۇلعاۋ. بۇرىن اسكەردە بولعان تىسقاقتى نۇرقاسىمنىڭ اقىلىمەن قونىشىمنىڭ بوس جەرلەرىن گازەتپەن تىعىنداپ العام. كەيىن كوزىم جەتتى, مەنىڭ جانىمدى الىپ قالعان سول بولدى.
نامازالى الدىمدا, قاسقىر جورتاققا سالىپ كەلەمىز. سول قالپىمىزدا كازارماعا دەيىن بۇلكەكتەدىك. كوپ جىگىت مۇلدەم بارلىعىپ جولدا قالدى. الدىمداعى نامازالى كازارمانىڭ تۇبىنە كەلىپ جىعىلا كەتتى. تۇرىنەن الدە نەگە قاتتى اۋىرسىنعانى بىلىنەدى. ءبىر كەزدە قينالىپ وتىرىپ كەرزى ەتىگىن شەشتى-اۋ ايتەۋىر. قارادىم دا شوشىپ ءتۇستىم. ارقاسىن الدىرعان اتتاي ەكى توبىقتىڭ ءۇستى قىزىل شاقا. كەيبىر جەرلەرىندە ىرتىك-ىرتىك بولىپ تەرىسى جالبىراپ تۇر. نامىسقا بۋلىققان قايران دوسىم جانىنا باتقانىنا قاراماي جۇگىرە بەرگەن عوي. كادىمگى سوعىستاعى باتىرلاردا عانا كەزدەسەتىن قايتپاس قايسارلىق دەگەن وسى ەمەس پە!
قىزىق مەن ەتىگىمدى شەشكەندە بولدى. الدىمەن الگى تىققىشتاعان گازەتتەردىڭ ۇگىندىلەرى بۇرق ەتە قالىپ, شۇلعاۋىمدى جازعاندا اياعىم جاس بالانىڭ بىلەگىندەي بولىپ ءبۇپ-ءبۇتىن شىعا كەلدى. ءويتكەنى قۇرىسىن, ونى كورگەن دوسىمنىڭ كوزىن ايتساڭىزشى. ماعان ءبىر, گازەتكە ەكى قارايدى شاقشيىپ.
سودان ول تاماققا دا بارا الماي كازارمادا جاتىپ قالدى. كومانديرلەردىڭ كوزدەرىن الا بەرىپ, اسحانادان تاماق تاسيمىن. نامازدىڭ ماعان وكپەلەگەنى سونداي, مەن اپارعان تاماقتى ءتىپتى ىشپەي قويدى. مەنىڭ ورنىمدا ول بولسا الدىمەن ءوزىنىڭ ەمەس, مەنىڭ قامىمدى ويلار ەدى-اۋ. سودان بەرى ناكەڭنىڭ الدىندا ەكى اياعىمدى بىردەي تارتىپ جۇرەتىن بولدىم.
بۇل قىسقا عۇمىردا دوسىمىزدىڭ تالاي قايسارلىعىنا كۋا بولدىق. سۇيسىندىك تە سۇيىندىك. سوناۋ قىرعىز ەلىمەن شەكارالاس تازا قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىن دا قازاقشا اياقتاعان ونىڭ ول كەزدە, ياعني 80-ءشى جىلدارى باسقا ۇلت وكىلدەرىن تاڭعالدىرىپ, سوناۋ ماسكەۋدە دوكتورلىقتىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارىپ قورعاپ كەلگەنىن ەرلىككە بالاماي كورىڭىز. ارداقتى اقىن دوسىمىز نەسىپبەكتىڭ:
... ورلەدىڭ وزا شاۋىپ تاس قياعا,
ايتپەسە انا ماڭداي قاسقيا ما؟!
جەڭىلىپ ناپولەونداي سورلاپ قايتپاي,
سەن باتىر قورعاپ قايتتىڭ موسكۆادا! –
دەپ سۇيسىنە وي سەبەزگىلەگەنى سول تۇس.
كەيبىرەۋلەر اتاققا قولى جەتكەننەن كەيىن, اتىنان اۋىپ تۇسكەندەي جوق بولىپ كەتەدى عوي. وماشەۆ استە ولاردىڭ قاتارىنان ەمەس. ول ءوزىنىڭ اتاق-دارەجەسىن الدەنەشە اقتاعان اقىلمان. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق جۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ ۇستىنى بولىپ, ونى زامانا جەلى قالاي سوقسا دا شايقالمايتىنداي ەتىپ نەگىزىن بەرىك قالاپ, قابىرعاسىنا دەيىن قوزعالمايتىنداي ەتىپ قويدى. قازىر بۇل عىلىمدا ودان وتكەن بىلگىر جوق دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. قازاق راديوسى تاريحىنىڭ 1931 ەمەس 1921 جىلىنان باستالاتىنىن تاپجىلتپاي دالەلدەپ, ون جىل كەيىن شەگەرگەنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. جانە بۇل رەتتە بۇل تاقىرىپتى بۇرىنىراق زەرتتەگەن ارىپتەس عالىمدارىنىڭ دا ەڭبەكتەرىن ەلەپ, ەسكەرىپ وتىرادى. بۇل دا زيالىلىقتىڭ, عىلىمعا دەگەن تازالىقتىڭ بەلگىسى. نامازالىعا ءتان قاسيەت.
قازىر جاپپاي تويلانىپ جاتقان وبلىستىق باسىلىمداردىڭ دا مەرەيتويلارىن ءبىر ىزگە سالىپ وتىرعان وسى وماشەۆ. ال الاشتانۋعا قوسىپ وتىرعان ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءوزىمىز بىتىرگەن جۋرفاكقا سىڭىرگەن ونىڭ ەڭبەگى ءتىپتى ەرەكشە, ءتىپتى ەرەسەن. ول شەتەلدىڭ تالاي جەرىندە بولدى, مۇحيت اسىپ سوناۋ امەريكاعا دەيىن بارىپ قايتتى. كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ, اباي ابىز ايتقانداي, قۋ دۇنيەنىڭ بوعىن الىپ قايتقان جوق, وزىمىزدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جوعىن جوقتاپ قايتتى. اقىرى ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى مەن ىلكىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا سونىڭ ءبارىن كادەگە اسىرىپ, جۋرفاكتىڭ بەت-الپەتىن جاڭا زامانعا ساي مۇلدەم وزگەرتىپ, ءححى عاسىرعا لايىقتاپ الىپ وتكەن دە وسى وماشەۆ.
تاعى ءبىر تالانتتى دوسىمىز ءجۇرسىن ەرمانوۆتىڭ:
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت – نامازىمىز,
تاسقا سالساڭ تايمايتىن كاماز-ىمىز.
تەمىربەك پەن تاۋماننىڭ ورنىن باسقان,
سەن امان بول, سارى التىن سابازىمىز! –
دەپ جىرلايتىنى ونىڭ وسىنداي تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي قايراتىنا سۇيسىنگەندىكتەن قايناپ شىققان ىستىق ىقىلاسى, رياسىز ريزاشىلىعى بولار. ايتپەسە, ءارى دوسى, ءارى جەرلەسى, تالاي تۋىسىن قياناتتان قۇتقارعان مەنى جىرلاسا قايدا قالىپتى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن نامازالىمىز دەنساۋلىعى سىر بەرىپ استاناعا ءبىرجولا كوشىپ كەلگەن. ابىرويىمىز بار ەكەن, ارقانىڭ اۋاسى ەم بولىپ دوسىمىزدىڭ بەتى بەرى, اۋرۋدىڭ الدى ءارى قارادى. ناكەڭ قايسارلىقتىڭ كوكەسىن وسى جولى كورسەتتى. كەيدە ءتىپتى وعان قاراپ ءبىز قينالاتىن دا جاعدايلار بولدى. ال ول بولسا بىلق ەتپەيدى. ارينە, قينالادى عوي. بىراق بىلدىرمەيدى-اۋ سابازىڭ. الگى بالزاك شالدىڭ: «وسىنداي ادامداردان شەگە جاساسا عوي, شىركىن», دەيتىنى راس ەكەن. اقىرى قايىسسا دا, مايىسپادى.
ءبىز قازىر استانادا كۋرستاس جەتەۋمىز. جەتەۋمىز قارسىلاسساق جەتى ءبورىمىز, سالعىلاسساق جەتى سەرىمىز, ال ەندى قىزىپ الساق جەتەۋمىز دە جەتى جىن-پەرىمىز. نە كەرەمەتى بار ەكەنىن بىلمەيمىن وسى جەتەۋمىزدىڭ دە جىعىلار جەرىمىز نامازالىنىڭ الدى. ونىڭ مىسى دا, پىسى دا باسىم. ارقانىڭ اي ءمۇيىزدى ارقارى ەمەس پە, ءجۇرسىن عانا ءبىراز شارپىساتىنى راس. بىراق شاڭىراقتاي ءمۇيىزىن شايقاپ-شايقاپ ول دا قويادى اقىرى.
نامازالى وماشەۆتى دارا بىتكەن داراق دەسە بولار. مەنىڭ ۇعىمىمداعى دىڭگەگى اۋەلەگەن, جەمىسى ماۋەلەگەن, جەلگە پانا, كۇنگە كولەڭكە دارا بىتكەن داراقتىڭ ءدال ءوزى ول. ول ۇستازدىق ەتكەن وتىز جىلدا الدىنان ءۇش مىڭعا جۋىق شاكىرت ءوتىپتى, ولار جايعان جاپىراعى ەمەي نەمەنە, وتىزعا جۋىق كىتاپ, بەس جۇزگە جۋىق ماقالا جازىپتى. ول حالقىنا بەرگەن جەمىسى ەمەس پە, ءۇش بالاپانىنان كورگەن نەمەرەلەرى بولسا الداعى مىڭ جاسايتىن ماڭگىلىك ءومىرى عوي.
ساۋلەبەك جامكەنوۆ,
ادىلەت پولكوۆنيگى,
زاڭگەر-جۋرناليست.
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
كاسپي تەڭىزىندە ءبىر تۇندە ءۇش جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
بلوگەر قايسار قامزا ۆەتنامدا ۇستالدى
وقيعا • كەشە
شەرحان تالاپ جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
استانادا «نۇر شاشۋ» حالىقارالىق كورمەسى اشىلدى
مادەنيەت • كەشە
ەلىمىزدىڭ بايلانىس نارىعى 380 ملرد تەڭگەگە جەتتى
قوعام • كەشە
قازاقستان عارىشتى جاڭا تاسىلمەن زەرتتەۋگە كوشەدى
قازاقستان • كەشە
پاۆلوداردا جەر وپىرىلىپ, ەكى جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
قاراشىعاناق جوباسى: گاز جەتكىزۋ مەن باعا ماسەلەسى تالقىلاندى
قازاقستان • كەشە
الماتىدا ءداستۇرلى V فارابي فورۋمى قورىتىندىلاندى
فورۋم • كەشە
