سۋرەتتى تۇسىرگەن – رۋسلان كادىروۆ
حالىقتىڭ ۇرەيى ءالى باسىلعان جوق. بۇعان دەيىن الاكولدىك اعايىن توپان سۋدان قاۋىپ سەيىلمەگەنىن ايتىپ, سۋقويمالارىن سالۋدى ۇسىنعان ەدى. ەندى, مىنە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءۇمىتى اقتالاتىن بولدى. كەلەسى جىلدان باستاپ قۇرىلىسى قولعا الىناتىن سۋقويماسى كوكتۇمالىقتاردىڭ باسىن اۋىرتقان ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشەدى. وتكەن اپتادا سۋقويماسىن سالۋعا قاتىستى جۇمىستاردى تەكسەرۋگە كەلگەندەر جامانتى وزەنىنىڭ بويىن ارالاپ, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ قايتتى.
«جوسپارعا ساي سۋقويماسى سالىناتىن جەردى ناقتىلاپ جاتىرمىز. جالپى, سۋقويماسىن 10 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالاتىنداي ەتىپ سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. سوندا عانا وسى وڭىردەگى سۋعا قاتىستى ماسەلەلەر تولىعىمەن شەشىمىن تابادى. جوسپارعا ساي بيىل تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن جاساپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن دايىنداپ, كەلەسى جىلى سۋقويماسىن سالۋ جۇمىسىنا كىرىسەمىز», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باحتيار شامپيكوۆ.
وسى تۇستا تاريحقا كوز جۇگىرتەيىكشى, الاكول اۋدانىندا سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى ەسىركەپ توعانى, اقتوعان, قاراتوعان دەپ اتالاتىن كانالدار قازىلىپ, ءوڭىر حالقىنىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتتى. كەيىن 1975 جىلى تەنتەك وزەنىنەن بوگەت سالىنىپ, بۇرىنعى كانالدار ءىرى سۋارۋ جۇيەسىنە اينالدى. وتكەن جىلدان بەرى تەنتەك بوگەتىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ, سۋارمالى القاپتىڭ كولەمى ۇلعايا ءتۇستى.
«قازىر اۋداندا 30 مىڭ گەكتاردان اسا سۋارمالى جەر بار. ونى تەنتەك بوگەتىنىڭ وڭ جانە سول جاعالاۋى ارقىلى قامتاماسىز ەتىپ كەلەمىز. بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ قانت قىزىلشاسىمەن اينالىسۋىنا دا مۇمكىندىك تۋدىردى. الايدا تەنتەكتىڭ سۋى جەتپەيتىن جەرلەردە جازدى كۇنگى ەگىن سۋارۋ كەزىندە سۋ تاپشىلىعى ورىن الادى. اسىرەسە بۇل جاعداي ىرعايتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اقشي مەن كوكتۇما ەلدى مەكەندەرىندە انىق بايقالادى. ەگەر جامانتى وزەنىنەن سۋقويماسى سالىناتىن بولسا, اتالعان اۋىلدارداعى سۋارمالى جەر كولەمى تاعى دا 5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, تۇرعىنداردىڭ ادال ەڭبەگىمەن ناپاقا تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى الاكول اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ماناتبەك رىسبەكوۆ.
اقشي مەن كوكتۇما اۋماعىنان توعان قازىپ, سۋ شىعارىپ, تاۋ ەتەگىندەگى سارى جازىققا جايقالتىپ ەگىن ءوسىرىپ, يگىلىگىن كورۋ – بۇرىننان بار تاجىريبە. كەزىندەگىلەر تاۋدى بوكتەرلەي توعان قازىپ, جامانتى وزەنىنەن سۋ شىعارعان ەكەن. ونى جۇرت بۇگىنگە دەيىن «سارىقامىستىڭ توعانى» دەپ اتايدى. كەيىن سۋ تاسقىنى سالدارىنان جەر كوشكىنى ورىن الىپ, توعاننان سۋ جۇرمەيتىن بولىپتى. سودان باستاپ وسى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى سۋ تاپشىلىعىن سەزە باستاعان. كەيىنگى جىلدارى وزەن سۋىنىڭ ازايۋى سۋ تاپشىلىعىن ءتىپتى كوبەيتىپ جىبەرگەن.
قازىر تەك وزەننەن كەڭەس كەزىندە سالىنعان كانال ارقىلى كەلەتىن سۋ 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەگىستى سۋارۋعا عانا جەتەدى. ەسەسىنە, كانال سۋىن ەگىسكە بۇرسا, اۋىل تۇرعىندارى اۋلاسىنداعى ازىن-اۋلاق كوكونىسىن سۋارا الماي قينالادى. سۋدى اۋىلعا بۇرسا, ەگىس القابىنا سۋ جەتپەيدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى جۇرت جامانتى وزەنىنەن سۋقويماسىن سالۋ ماسەلەسىن ءبىراز جىلدان بەرى ءجيى كوتەرىپ كەلەدى.
«جامانتى بۇرىن وتكەل بەرمەيتىن اعىسى قاتتى, سۋى مول, ۇلكەن وزەن بولاتىن. بالا كەزىمىزدە جامانتى وزەنى تاسىعاندا ءارى-بەرى ءوتۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىراتىن. قازىر وزەننىڭ ارىنى قايتتى, سۋى ازايدى. سونىڭ سالدارىنان جاز ايلارىنداعى ەگىن سۋارۋ ناۋقانى باستالعاندا سۋ تاپشىلىعى بىلىنەدى. جامانتى وزەنىنەن سۋقويماسى سالىنادى دەگەن حاباردى ەستىگەلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشى ەسەلەنە ءتۇستى. وسى جوبا تەزىرەك جۇزەگە اسسا, ءوڭىر تۇرعىندارىنا ۇلكەن كومەگى تيەر ەدى», دەيدى كوكتۇما اۋىلىنىڭ اقساقالى جارىلقاسىن قالدىباەۆ.
ارينە, سۋقويماسى سۋ ۇنەمدەۋ جاعدايىن جاقسارتىپ, جۇرتتىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن شەشكەنىمەن, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. سەبەبى كەيبىر ورىن العان جاعدايلار سونىڭ ماڭىزدىلىعىن قايتا-قايتا ەسكە تۇسىرەدى.
«جەتىسۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ۇسىنىسىمەن جامانتى وزەنىنەن سۋقويماسىن سالۋدىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋعا وسكەمەننەن كەلىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ بۇل سالاداعى تاجىريبەسى مول. وسىعان دەيىن الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ سارقان اۋدانىنداعى سۋقويمالارىن, بوگەتتەردى قايتا جاڭعىرتۋعا قاتىستى تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن جاسادىق. ونىڭ ناتيجەسىن جۇرت كورىپ وتىر», دەيدى «تاۋ ساۋلەت» جشس جوبالاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سانسىزباي مۇڭعىلباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جامانتى وزەنىنەن سۋقويماسىن سالۋ وتە قولايلى. ەگەر تەحنيكالىق نەگىزدەمەسى دۇرىس ءارى جۇيەلى جاسالسا, بۇل جەردەن 10 ملن تەكشە مەتردەن اسا سۋ جينايتىن سۋقويماسىن سالۋعا بولادى. بۇل دەگەنىڭىز – 10 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەگىس القابىن سۋارۋعا جەتەدى دەگەن ءسوز.
سۋ شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن 15 نىسان بولسا, ونىڭ ەكەۋى – سۋقويماسى. جامانتى وزەنىنەن سالىناتىن سۋقويماسى بۇل ساندى كوبەيتە تۇسەدى. سونداي-اق سۋقويماسىمەن بىرگە ەكى كانال سالىنىپ, ونىڭ ءبىرى ەگىس القابىنا, ەندى ءبىرى كوكتۇما اۋلىنا سۋ جەتكىزەدى.
دەمەك ءبىزدىڭ بولجامىمىزشا, سۋقويماسىنىڭ سالىنۋى ەگىسكە قاجەتتى سۋ تاپشىلىعىن شەشۋدەن بولەك, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى وركەندەتۋگە دە مول مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە اقشي مەن كوكتۇما اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ اۋلاسىنا ءتۇرلى كوكونىس ەگىپ, جازعى شومىلۋ ماۋسىمىندا الاكولگە كەلگەن تۋريستەردى ەكولوگيالىق تازا ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جەتىسۋ وبلىسى
