ونەگەلى ءومىرىنىڭ عاسىرلىق بەلەسىنە اياق باسقان قاريا ءالى دە تىڭ. كەشەگى وتتى جىلداردىڭ ەستەلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىندا. سوعىس باستالعاندا اۋىلدىڭ ەر ازاماتتارى مايدانعا كەتىپ, شارۋاشىلىقتىڭ بار اۋىرتپالىعىن ايەلدەر مەن كامەلەتكە تولماعان جاس بالالار كوتەرەدى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن جۇمىلىپ جۇدىرىق بولىپ, جەڭىس ءۇشىن ەڭبەك ەتەدى.
«سوندا 15-16 جاستاعى بالامىز. ءشوپ شاپتىق. جاس تايىنشانى ۇيرەتىپ, تىرماعا جەگىپ الىپ, ءشوپ تىرمالادىق, مايا سالدىق. اۋىلدان 75 شاقىرىم جەردە برەدى دەگەن ستانسا بار, سول جەرگە وگىز اربامەن استىق تاسىدىق. ول كەزدە سوعىسقا ات كەرەك پە, اربا كەرەك پە, كيىم-كەشەك كەرەك پە, ەشكىم ءبىر اۋىز ءسوز ايتپايتىن, اسكەرگە ات كەرەك دەسە, جالعىز اتىن جەتەكتەتىپ قويا بەرەتىن. ءبارى مايدان ءۇشىن قىزمەت ىستەدى», دەيدى قارت مايدانگەر.
قاسىمحان اتا اسكەر قاتارىنا 17 جاسىندا, 1943 جىلى 10 قاڭتاردا الىندى. الدىمەن زلاتوۋستتاعى 6 ايلىق پۋلەمەتشىلەر ۋچيليششەسىندە اتۋعا ماشىقتانادى. كەيىن جاڭا قۇرىلعان 14-اۋە دەسانتى بريگاداسىنا قابىلداندى. جيىرماعا تولماعان جاس دەسانتشى جاۋ تىلىندا ءجيى بولىپ, تالاي رەت اجالمەن بەتپە-بەت كەلدى. جەڭىس جاقىنداعان تۇستا مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندە شايقاستى.
«بۋداپەشت قولدان-قولعا ءوتىپ جاتقان كەز. بولوتون دەگەن ۇلكەن كول بار. ءبىزدى سول جەردە قورعانىستا تۇرعان نەمىستىڭ تانك ديۆيزياسىنا اپارىپ سالدى. قيراماعان دۇنيە جوق, اينالامىز تۇگەل – ءتۇتىن, جالىن, جانىپ جاتقان تەحنيكا. مەنىڭ قولىمدا پۋلەمەت, قاسىمداعى جىگىتتىڭ قولىندا – پتر. ءوزى ەكى يىعىنا ەكى ادام مىنگەندەي, ەڭگەزەردەي قارۋلى جىگىت ەدى. ۇمىتپاسام, وسى شىمكەنت جاقتان, ەسىمى توكەن بولۋى كەرەك. پتر-ءدىڭ سالماعى 9 كيلو, ديسكىسى بار. ونىسى يىعىنان تۇسپەيتىن. سول جىگىت كەلىپ قالعان جاۋ تانكىسىن اتىپ ەدى, الگى تانك ءبىر ورىندا تۇرىپ قالدى دا, بۇرق ەتە قالدى. تانكىدەن شىعىپ ۇلگەرگەندەردى مەن پۋلەمەتپەن قارسى الامىن. قىرقىپ سالادى. سول ساتتە توكەن مولداسوقىنىپ وتىرا قالدى دا, ەكى قولىن كوتەرىپ بيلەي باستادى. تانك جانىپ جاتىر. بىزگە دە وق جاۋىپ جاتىر عوي. وت پەن وقتىڭ ىشىندە وتىرساڭ دا, كەرەمەت قۋانىش بولادى ەكەن. ءولىم مەن ءومىردىڭ ارپالىسى عوي ەندى. ۇلكەن جەڭىستىڭ ءبىر ۇشقىنى ەدى – بۇل. مىنە, عاجاپ! وسى شايقاستان كەيىن توكەنگە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلدى. سودان بۇكىل ماجارستاندى كوكتەي ءوتىپ, دۋنايعا كەلىپ تىرەلدىك. سول جەردە ءىى ۋكراينا مايدانىنان ءبىزدىڭ 100-ديۆيزيانى الدىڭعى شەپكە سالدى. وسىلايشا, ءبىز 1945 جىلدىڭ كوكتەمىن ۆەنا قالاسىندا قارسى الدىق. فاشيستەر وڭايلىقپەن بەرىلگىسى كەلمەدى. ار جاقتان وداقتاس كۇشتەر كومەككە كەلگەن سوڭ عانا جاۋدىڭ بەتى قايتتى. ءبىز سول جەردە امەريكا اسكەرىمەن قاۋىشتىق. اۋستريانى ازات ەتكەننەن كەيىن, ءبىر اي جاياۋ ءجۇرىپ وتىرىپ, قايتادان بۋداپەشتتىڭ تۇبىنە ورالىپ, سول جەردە تۇردىق», دەيدى قاسىمحان اتا.
بۋداپەشت ماڭىنداعى بولوتون وزەنى بويىندا قورعانىستا تۇرعان نەمىستىڭ 11-تانك ديۆيزياسىمەن بولعان قاندى شايقاس قارت جاۋىنگەردىڭ ءالى ەسىندە. العى شەپتەگى شايقاستان كەيىن شارشاپ, تۇنەمەلدە وكوپ قازباي جايداق جەرگە جاتا كەتكەن قاندى كويلەك قارۋلاستارىنىڭ كوبى كوز الدىندا مەرت بولادى.
ء«بىر اعاشتىڭ باۋىرىنا توقتادىق. كوماندير ەشقانداي شىلىم شەگۋ, وت جاعۋ بولماسىن, تەزدەتىپ وكوپ قازىپ الىڭدار دەپ بۇيىردى. وزىمىزگە سارشۇناقتىڭ ءىنى سياقتى ءتىپ-تىك وكوپ قازىپ الدىق. ءبىرسىپىراسى جەرگە جاتا كەتكەن بويى ۇيىقتاپ قالدى. ءتۇن ورتاسىندا جاۋدىڭ ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتى وق جاۋدىردى, سول ءتۇنى وكوپتا جاتقاندار عانا امان قالدىق», دەيدى مايدانگەر.
قاسىمحان قاريا سوعىس وتىندە جۇرگەن مايدانگەر ءۇشىن ەلدەن كەلگەن حاتتان ىستىق ەشتەڭە جوق دەيدى. جاستايىنان ولەڭگە قۇمارتىپ وسكەن جاۋىنگەر حاتتى ولەڭمەن جازىپتى. ونىڭ مايداننىڭ ەكىنشى ءبىر تۇپكىرىندە جۇرگەن تۋعان اعاسىنا جازعان حاتى ىنىلىك ساعىنىشقا تولى.
«مەن ول كىسىنى باپا دەيتىن ەدىم, «باپام ءتىرى قالدى ما, جوق پا» دەپ ويلايمىن. ء«ىنىم ءتىرى قالدى ما» دەپ ول ويلايدى. ءبىر كۇنى حات كەلدى. ول حاتتىڭ جاۋابىن: «باپا, ساعان ايرىقشا ارناپ جازدىم حات, حاتىڭدا الىپ قالعاننان سوڭ, بولىپ شات. كوپتەن بەرى حابارىڭدى بىلە الماي ءجۇرۋشى ەدىم, وڭ مەن سولعا الاڭداپ. مىنە, بۇگىن, ءوز قولىڭمەن جازعان حات, جاتىر الدا, وقىپ شىقتىم قات-قابات, كوزىم كورىپ, وزىڭمەنەن سويلەسىپ, قالعانداي بوپ, ءوستى بويدا كۇش-قۋات. قۋانعاننان توبەم كوككە جەتكەندەي, جۇرەك تۋلاپ, كوڭىلگە نۇر سەپكەندەي, كوپتەن بەرى وي شىرماعان ۋايىم, ءبىر-اق ساتتە بويدان شىعىپ كەتكەندەي. ەندى, باپا, حات ارقىلى قاتىناس, ۇزىلمەسىن, امان بولسىن, عازيز باس, وسىمەنەن ءىنىڭ ءسوزىن اياقتاپ, ساعىنعاننان سىعىپ الدى كوزدەن جاس», دەپ ولەڭمەن جازدىم», دەيدى قارت دەسانت.
مايدانگەر جەتى جارىم جىل اسكەري بورىشىن وتەپ, ەلگە 50-جىلدارى عانا ورالدى. شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق ءسۇيدى. 30 جىل ۇستازدىق ەتتى. العاش ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرسە, كەيىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى بولدى. اۋداندىق گازەتتە قىزمەت ەتتى. وبلىستىق ايتىستارعا قاتىسىپ, ومار شيپين, نۇرقان احمەتبەكوۆ سىندى ساڭلاق اقىندارمەن ءسوز قاعىستىردى. تاعىلىمدى كىتاپتار جازدى. عاسىرمەن قۇرداس قارت جاۋىنگەر قولىنا قارا دومبىراسىن الىپ, اندا-ساندا قاندى كويلەك جولداستارىن ەسكە الىپ, ولەڭمەن جازىلعان مايدان حاتتارىن انگە قوسادى.
1959-1979 جىلدار ارالىعىندا قوستاناي وڭىرىندە التى رەت اقىندار ايتىسى وتكەن ەكەن. جەتىقارا اۋدانىندا اۋىل مۇعالىمى بولىپ جۇرگەن قاسىمحان الدابەرگەنوۆ وسى ايتىستاردىڭ ءتورت دۇركىن جەڭىمپازى اتانادى. اقىن تۋرالى, ايتىس ونەرى تۋرالى سول كەزدەگى وداقتىڭ باس باسىلىمى «پراۆدا» گازەتى دە جازادى.
1980 جىلى مايدانگەر قوستاناي وبلىسىنىڭ اتىنان الماتى تورىندە وتكەن ءىى رەسپۋبليكالىق ايتىسقا قاتىسادى. سول ايتىستا قازاق پوەزياسىنىڭ ابىزى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ءوزى ونەرىنە ريزا بولىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, قولىنا دومبىرا ۇستاتىپتى. ول ايتىس «جىر-شاشۋ» جيناعىنا ەندى.
كەزىندە قاسىمحان اتامىزدى قازاق تەلەديدارى ءتورت رەت الماتىعا قالاپ شاقىرتىپ, «حالىقتار قازىناسى» تسيكلىنەن ۇلى ابايدىڭ «ماسعۇت», «ەسكەندىر» پوەمالارىن جىرلاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. ول حاباردىڭ ارا-اراسىندا مايدانگەردىڭ ءتول تۋىندىلارى دا ورىندالدى.
سۇيەگى اسىل ابىز كەۋدە قاريا جۇزگە تاياپ قالسا دا ءالى تىڭ. جادى مىقتى, كوڭىلى سەرگەك, كوڭىلى سايراپ تۇر. شاقىرعان جەردەن قالماي, جاستارمەن كەزدەسىپ, كەۋدەدەگى قازىنالى كومبەسىن اقتارۋدان ەشقاشان شارشاعان ەمەس. مۇنداي كەزدەسۋلەردە قارت دەسانتشى تىلەرسەكتەن قان كەشكەن قاھارلى كۇندەرىن اڭگىمە ەتكەننەن گورى, ءوڭىر رۋحانياتىنىڭ شەجىرەسىن اعىتىپ, كەزىندە توبىل وڭىرىندە ءداستۇرلى مەكتەپكە اينالعان جىرشىلىق, تەرمەشىلىك ونەردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى حاقىندا سىر اقتارعاندى ءجون كورەدى.
قوستاناي وبلىسى
