ءدۇبىرى بولەك ءدۇلدۇل

ويتكەنى ول ەڭ الدىمەن التى الاش ارداقتاعان اقان سەرىنىڭ ونسىز دا دابىرالى داڭقىن ودان سايىن دۇرىلدەتكەن ساندالگەرى ەدى. ارقا­داعى ساعىنايدىڭ اسىندا سويقاننىڭ سويىلىنان مەرت بولعان جەل جەتپەس جۇيرىگىن جوقتاعان اقىننىڭ اششى زارى التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن جاڭعىرتىپ جىبەردى.

ەكىنشىدەن, جىر جامپوزى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ اتاقتى ەرەيمەنتاۋ ەتەگىندەگى قۋساق كولدىڭ جاعاسىندا قاس­تان­دىقپەن ولتىرىلگەن قۇلاگەر تراگەدياسىن ارقاۋ ەتكەن العاش پوەماسى الەم ادەبيەتىنىڭ ءابىشى (كەكىلباي ۇلى) ايتقانداي, «...پوە­تيكالىق پولوتنوسى تەك قانا ءبىر قالام­گەردىڭ ەلدەن ەرەك تالانتىن كورسەتىپ قانا قويماي, بۇكىل ۇلتتىق كوركەم ويى­مىزدىڭ قۋاتى مەن دامۋ قارقىنىن تانىتا الاتىنداي مەرەيلى بيىگىمىز» رەتىندە ورە­لى ءسوز ونەرىنىڭ سورەسىنەن ويىپ وتىرىپ ورىن الدى.

اۋزىمەن قۇس تىستەگەن قوس ساڭلاق قول­تىعىنان دەمەسە, قۇلاگەرگە قانات بىت­پەي قايتەدى ەندى. ءسويتىپ, ءسولدى جىرمەن «جارناماسى» جاسالعان جانۋار بەرگى زامانداعى بايگە بەرمەس قىل قۇي­رىق­تىلاردىڭ سيمۆولى بولىپ تاريحتا قال­دى. ايتپەسە كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان شابىس اتتارى از بولماعانى انىق.

فيلم باستالعان تۇستا كورىنىس بەرە­تىن كوركەم تابيعات, اق قار, كوك مۇزعا قاراماي, اۋىزدىعىمەن الىسقان اتىنىڭ باسىن جىبەرىپ, ايىزىن قاندىرعان اقان بەينەسى, بەلگىلى ءانشى ەرلان رىسقالي اۋەلەتكەن ايگىلى «ماڭماڭگەر» ءانى سانامىزدى سان ساققا جۇگىرتىپ, وي ورمانىنا جەتەلەي جونەلدى.

ال ەندى وي-شۇڭقىرى وزىمىزگە بالا جاستان جاقسى تانىس ويتوعاندى كور­گەندە, كوڭىلىمىز تولقىپ, كوزىمىز جاساۋ­را­عانىن نەسىنە جاسىرايىق. تامام قارا سيراق جينالىپ, تالاي اسىق اتقان ايتاقىرلاردى, الاڭسىز اسىر سالىپ, ۇستىندە اۋناپ-قۋناعان اق شاعىلداردى, قارشادايىمىزدان قوزى-لاق جايعان جازيرالى جازىقتى جاڭا كورگەندەي ادەمى اسەرگە بولەندىك. وسىناۋ كيەلى ولكەدە تۋىپ-وسكەندەر ىلەكەڭدەي ءىرى تۇلعانىڭ جەرلەسى ەكەنىمىزدى ءاردايىم ماقتان تۇتاتىنىمىز تاعى راس. ءبىز ونىڭ شىعارمالارىن وقىماي تۇرىپ-اق, ەلگە ءمالىم ەسىمىنە قانىقتىق. سەبەبى سول كىسىنىڭ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الدىق. ۇلى تۇلعانىڭ تۋىستارىن كوردىك. بەرتىندە جانسۇگىر ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسىن كورىپ قالعان قازىنالى قارتتاردىڭ ەمىرەنە تولعاعان ەستەلىكتەرىنە قۇلاق قۇرىشىن قاندىردىق. سولاردىڭ ءبىرىن سەرپەرباي ءابىش ۇلى بىلاي «سوعاتىن». بىردە جان­سۇگىردىڭ شابىندىعىن ءىنىسى رۇقساتسىز شاۋىپ الىپتى. سوعان اشۋلانعان ول باۋى­رىنان «بارىمتا» ءشوپتى قايتارۋىن تالاپ ەتەدى. اناۋ بولسا اعاسىنا وزىنە تيەسىلى تەلىمدى نۇسقاپ, سونداعى سونى شالعىندى ءوزىڭ ورىپ العانىڭ ورىندى بولار دەيدى. اقىرى ءىس ناسىرعا شاۋىپ, اعايىندىلاردىڭ ارازدىعى اينالاعا جايىلادى. ەسى كىرىپ, ەرجەتىپ قالعان ءىلياس ورتاعا ءتۇسىپ, ەمشەكتەس ەكەۋىن تاتۋلاستىرۋعا تىرىسىپتى. ودان ەشتەڭە شىقپاعان سوڭ, الگى الەككە سالعان داۋ­لى مايانى ورتەپ جىبەرىپتى. سوسىن اكەسىنە «ەندى ءىنىڭ ەكەۋىڭ ك ۇلىن شەلەكتەپ ءبولىپ الىڭدار», دەپتى.

ەرتەرەكتە, ەلدى ەلەڭدەتكەن ەكى وقي­عا اۋىلداستارىمىزدىڭ ەسىنەن كەتپەيدى. ءبىرىنشىسى – 1965 جىلى اۋلىمىزدىڭ ىرگە­سىندەگى كوكمايسادا وتكەن اقىننىڭ اقتالعاننان كەيىنگى العاشقى مەرەيتويى. بۇل تويعا كىمدەر كەلمەدى دەسەڭىزشى. سول كەزدەگى كوزى ءتىرى كلاسسيكتەردىڭ ءبارى كەلدى. ساۋساق بۇگىپ ساناساق, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, عالي ورمانوۆ, قاليجان بەكحوجين بولىپ كەتە بەرەدى. مارتەبەلى مەيمانداردىڭ ەڭ جاسى رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازە­تىنىڭ رەداكتورى شەرحان مۇرتازاەۆ بولاتىن. بۇل تويدان تۇسىرىلگەن كينو «قازاق­فيلمنىڭ» قورىندا ساقتالعان. اقىن-جازۋشىلاردىڭ قولتاڭبا قويىپ بەر­گەن كىتاپتارى مەن سارعايعان سۋرەتتەرى مەك­تە­بىمىزدىڭ مۇراجايىندا قاتتاۋلى تۇر.

ەكىنشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ «قىزىلتاڭ» كەڭشارىنا كەلىپ, جايقالعان جاسىل باق ورتاسىندا ورنالاسقان جازعى كلۋبتا قۇداش مۇقاشەۆتىڭ «دالا داستانى» پەساسىن قويۋى. بۇل جەتپىس ءۇشتىڭ جىلى كۇزى ەدى. تاڭداي قاقتىرعان تاماشا سپەكتاكلدەگى ءىلياس ءرولىن جاستىعىنا قاراماي, كورەرمەن كوزايىمىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ءانۋار بورانباەۆ ويناسا, ماقپال بەينەسىندە – قازىرگى حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆا, جانسۇگىر وبرازىندا م ۇلىك سۇرتىباەۆ كورىنگەن-تۇعىن. قويۋشى رەجيسسەر – قادىر جەتپىسباەۆ. وي, سونداعى ويتوعاندىقتاردىڭ ورتالارىنا ءىلياس قايتا ءتىرىلىپ كەلگەندەي قاتتى قۋانعاندارى-اي. الدىڭعى قاتاردا قاز-قاتار ءتىزىلىپ, كەزىندە ءىلياستىڭ اتىن ەرتتەگەن, قامشىسىن اپەرگەن, ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, قاتار جۇرگەن اقساقالدار وتىردى. وڭ-سولىمىزدى تولىق ايىرا قويماعان وقۋشى بولساق تا, جادىمىزدا قالىپ قويعان وسىناۋ كەرەمەت كەشتى ويعا الساق, جانىمىز جادىرايدى.

كوڭىل اۋانىمەن تاقىرىپتان ءسال اۋىتقىپ, كورىپ وتىرعان كينومىزدى ۇمىتىپ كەتتىك بىلەم. ەكرانعا قايتا ەنەيىك. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە جاڭالىق اتالىپ كەتكەن جەردەگى قوڭىر­توبەنىڭ باسىندا تۇرىپ, ءتۇسىرۋ توبىنا تۇسىنىك بەرۋشى توپەك كاۋكەنباەۆ ءسوزىنىڭ جانى بار. مىناۋ تاريحتىڭ تالاي سىرىن بۇك­كەن بۇيرات قۇمنىڭ اراسىنداعى قاينار اۋلىندا بەرسۇگىر, جانسۇگىردىڭ قىستاۋى بول­عان. ءىلياستىڭ كىندىك قانى وسى اراعا تام­عان. ونى ءوزى دە ء«ومىربايانىم» اتتى جاز­باسىندا اتاپ كورسەتكەنى امبەگە ايان. كوز جۇگىرتىپ كورەلىك, كانە. «بوز دالا, قۇلا قۇم. ولاردى قاق ايىرا اققان ءيىر وزەن. وزەن ولكەسى تۇلكى ءجۇن قۇلا قامىس. تال, جىڭعىل. جيدە. قىرى – تەرىسكەن, قارا جۋسان. ويى – شي, ۇساق قۇراق. قۇمى – ساعىز, سەلەۋ, قىلشا. قىردا – قۇم ىشىندە, ولكەدە – وزەن بويىندا شوق-شوق قىستاۋ, شوشايتا ۇيگەن قامىس. سارعايعان مايا. مىنە, مەنىڭ وسكەن جەرىم. بۇل – جوڭعار (جۇڭگە) الاتاۋىنان اققان, بالقاشقا قۇياتىن اقسۋ وزەنىنىڭ بويى. ازىرگى اتاقپەن 4-اۋىل, اقسۋ بولىسى, تالدىقورعان ۋەزى, جەتىسۋ گۋبەرنياسى».

كوكىرەگى كومبە كونەكوزدەردىڭ سوزى­نە سەنسەك, ءىلياستىڭ اتىن القالاعان الەۋ­مەت الدىندا «اق كوبىكتى» اڭىراتىپ, «بوزىنگەندى» بوزداتقان اتاقتى مولىقباي قوبىزشى قويعان ەكەن. شىنىمەن سولاي شىعار. بالكىم, تۋعان توپىراعى ورتاق توپجارعانداردىڭ رۋحاني تۋىستى­عىن نىعايتۋدى كوزدەگەن ىزگى نيەتتى جان­داردىڭ دالەل دامەتپەس دايەگى بولار.

اناۋ سويلەپ تۇرعان بەرىكبول قاسىموۆ اعامىز – ديپلومى بويىنشا مال مامانى بولعانىمەن, جان دۇنيەسى رۋحا­نياتقا وتە جاقىن ادام. اۋدان ورتا­لىعى جانسۇگىروۆ كەنتىندە باتىر بابا ءبورىباي مەن بالا ءىلياستىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا مۇرىندىق بولعان مەتسەنات. ەندى ورتا ازيا بىرىنشىلىگىندەگى 16 شاقىرىمدىق جارىستا الدىنا قارا سالماعان اقسۋدىڭ «تۇيمەباس» تۇلپا­رىن تاس تۇعىرعا قال­دىر­ماق. بۇل اقسۋلىق اعايىننىڭ جال-قۇي­رىعى تۇيىلگەن جۇيرىك اتاۋلىعا كور­سەتكەن قۇرمەتى بولماق. ءجون ءسوز.

ءىلياستىڭ اقىندىق التىن باستاۋ­لارى تۋرالى بايانداعان جەمىسبەك تولىمبەك ۇلى تولىمدى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءالىپبيدى اكەسىنەن تانىعان تالاپتى جاس قازاقتىڭ بارلىق بالاسىنداي حالقىمىزدىڭ باي قازى­ناسى – باتىرلىق, ليرو-ەپوستىق داستان­دار­دان سۋسىنداعان. سونداي-اق وسى وڭىر­دەگى تايكوت, تولعانباي, سارا سەكىلدى ساڭ­لاقتاردىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن. كەيىن اباي كىتابىن وقىپ وي-ءورىسىن كەڭەيتكەن.

ايتپاقشى, اقىننىڭ اتاسى بەرسۇگىر دە ءوز جانىنان ولەڭ قۇراستىرۋعا بەيىمدىگىن باي­قاتقان. نەمەرەسىن الدىنا الىپ الدي­لەگەندە ايتقان «سەن تۋعاندا قۋاندى كارى-جاسىم, مۇز قاباق, جوتا مۇرىن ءىليا­سىم», دەگەن جىر جولدارى – سونىڭ ايعاعى!

جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى اعامىزدىڭ پايىمداۋىنشا, ءىلياس اقاننىڭ قۇلاگەرى جايىندا سوقىر بەكەتباي اقىننىڭ جىرلارىنان بىلگەن كورىنەدى. كوكەيگە قوناتىن قيسىن.

كەيىن كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا ءى.جان­­سۇ­گى­روۆ «قۇلاگەر» حيكاياسىن جازباق نيەت­پەن ارقاعا ارنايى ساپارلاپ, كوكشە مەن اقمو­لانى ارالاعان عوي. وسىعان بايلا­نىس­­تى تسەلينوگراد اۋداندىق «ۇران» گازە­­­تىنىڭ باس رەداكتورى جانات تۇگەلباەۆ «ەگە­مەن قازاقستانعا» الدەبىر ماقالاسىن اكەل­گەندە ماعان قىزىق دەرەك ايتقانى بار.

ء«ىلياس كوكەڭ باياعىدا ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلىپ, ءجون بىلەتىن شالدارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپتى. قۇلاگەر وقيعاسىنىڭ بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن جاي-جاپسارىن سۇراپتى. اتالارىمىز كورگەن-بىلگەندەرىن ايتىپتى. قادىرلى قوناق­تى اقمولالىقتار جاندارى قالماي كۇتىپتى. ءبىزدىڭ ۇيدە سول ساۋلەلى ساتتەردىڭ كۋاسىن­دەي ءبىر سۋرەت بولدى. اكەي كەلگەن-كەتكەن كىسى­لەرگە كورسەتىپ, ماقتانىپ وتىراتىن. امال قانشا, سول قۇندى جادى­گەردەن قا­پيادا ايىرىلىپ قالدىق. سونى ويلاسام, وكى­نىش­تەن وزەگىم ورتەنەدى. ىندەتە ىزدەسە, باسقا بىرەۋلەردەن دە سونداي سۋرەتتەر تابىلۋى مۇمكىن عوي», دەگەن ەدى ارىپتەسىمىز.

ءيا, ءبارى دە مۇمكىن...

بەلگىلى عالىمدار مامبەت قويگەلدى مەن مۇرات يمانعازينوۆ تا قالامگەردىڭ ومىرىنە قاتىستى, قايراتكەرلىگىنە بايلانىستى, ۇلتىن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى حاقىندا تەرەڭنەن قوزعاپ تەبىرەندى. بۇعان دەيىن تاسقا تالاي باسىلسا دا, حالىققا قاجەت ءماندى مالىمەتتەر العا تارتىلدى.

تالدىقورعانداعى ءىلياس جانسۇگى­روۆ­تىڭ ادەبي مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا قازاق رۋحانياتىنىڭ قابىرعالى وكىلى مىر­زا­تاي جولداسبەكوۆ باستاعان زيالى قاۋىم­مەن بىرگە اقىننىڭ ۇرپاقتارى دا كوپ ەڭبەك­تەن­گەنىن استىن سىزا ايتا كەتكەن ابزال. ءۇمىت, يلفا اپكەلەرىمىز, سايات, بولات اعالارىمىز اكەلەرىن ارداق­تاۋ جولىندا ايانىپ قالمادى. جالپى, ارتىن­داعى مۇراسى سالىستىرمالى تۇردە تۇگەلگە جۋىق ساقتالعان ساناۋ­لى تۇلعا­لا­رىمىزدىڭ بىرەگەيى – ىلەكەڭ. بۇل ورايدا ونىڭ جان جارى فاتيما عابيتوۆاعا قالىڭ قازاق قارىزدار ەكەنىن ەسكەرمەسەك, ارى­مىزعا سىن. «سوتسيالدى قازاقستان» گازە­تىنىڭ 7 نومىرىندە جاريالانعان «قۇلا­گەردى» باسىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, جاستى­عى­نىڭ ىشىندە تىعىپ ۇستاعان ساپار­عالي بەگا­ليننىڭ نۇرى پەيىشتە شال­قىعاي. اتال­عان مۇراجايدى ۇزاق ۋاقىت باس­قار­عان, ستاليندىك سولاقاي سايا­سات­تىڭ قۇر­باندارى اقتالا باستاعاندا جان-جاق­قا سۇراۋ سالىپ, ەسىل ەردىڭ قۇندى قۇجاتتارىن جيناعان كاميلا قوقىموۆا دا العىس ارقالاۋعا لايىق.

ءىلياستىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى بەينەسىن جا­ساۋعا جەرلەس جازۋشىمىز سەرىك ءجان­ا­بىل قوماقتى ۇلەس قوستى. ونىڭ «دۇر­بەلەڭ», «ول ەرتەڭ اتىلادى» اتتى پوۆەس­تەرىن وقىرمان جىلى قابىلدادى. جان­سۇگىروۆ جايىندا كەلەشەكتە كەسەك دۇنيە­لەر جارىق كورىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.

اتالارىن ارداقتاۋعا كەلگەندە ىلە­كەڭنىڭ نەمەرە-جيەندەرى انالارىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم سوققان جوق. ولار ارىدان ويلاپ, جانسۇگىروۆ شىعارمالارىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارتۋ ۇستىندە. ماسەلەن, جانار جاندوسوۆا «قۇلاگەردەي» جىر جاۋھارىن نەمىسشە سويلەتتى. كىتاپتىڭ استاناداعى تۇساۋ­كەسەرىندە گەرمانيالىق ءتارجىماشى گەرت حايدەنرايحتىڭ: «اقيقاتىن ايتسام, مەن «قۇلاگەردى قازاقتاردان قاتتى قىزعاندىم. ويتكەنى ول – شەكسپير شە­دەۆر­لەرى دەڭگەيىندە شەبەر جازىلعان دۇنيە!» دەگەنىن ەستىگەندە شاتتانۋ مەن شامدانۋ ارالاس ەكىۇداي سەزىمدە بول­عانىمىز ەستە. «الاپات اقىندىق قۋات­تىڭ تەرەڭىنە ەركىن بويلاي المايتىنىمدى ءتۇسىندىم. سوندىقتان شاماما قاراي شابۋعا بەل بايلاپ, ولەڭ ورنەگىن وزىمشە قۇراستىردىم», دەپ المانيالىق اۋدارماشىنىڭ اعىنان جارىلعانىن دا «ەگەمەن قازاقستانعا» جازعان ەدىم. سول جاز­بامىزدى بىلايشا اياقتاپپىز:
«...ىلە­­كەڭ­نىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن, اسىرەسە تاماشا جەر سۋرەتتەرىن, اتتىڭ سىنىن ارتىق كەتسەك, ارۋاعى كەشسىن, كەمەڭگەر گەتەڭىز دە كەلىستىرىپ اۋدارۋى ەكىتالاي-اۋ. بۇگىندە ەكى قازاقتىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيتىن «تاۋەت باس, قامىس قۇلاق, قۋارعان جاق. قۇلان جال, بۇلان مويىن, قوي جۇ­تقىن­شاق, قويان يەك, جازىق جايا, قۇس توپشى» دەگەن تەڭەۋلەردى باسقا ۇلتتىڭ وكىل­دە­رى­نە ۇعىندىرىپ بەرىڭىزدەرشى, مىق­تى­لى­عى­ڭىز­دى كورەيىك...».

جانسۇگىروۆ جاۋھارلارىن جاھانعا جايۋ جورىعى بۇيىرسا جالعاسا بەرمەك. ءدۇبىرى بولەك ءدۇلدۇل تورتكۇل دۇنيەگە تانىلسا, قالىڭ قازاق قادىرىنىڭ ارتقانى دا.

تاۋ تۇلعانىڭ تاعدىرىن تاسپالاعان «قۇلاگەر» ءفيلمىنىڭ كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعۋىنا ستسەناري اۆتورلارى قانات تىلەۋحان مەن باعاشار تۇرسىنباي ۇلى ءبىراز تەر توككەنى تالاسسىز. تالانتتى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءار ىستە تاستارى ورگە دومالاي بەرۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز.