جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ەگەمەندىك العان 33 جىلدا اۋىل حالقىنىڭ سانى 1991 جىلى 42,4% بولسا, 2024 جىلى 20 ملن حالىقتىڭ 62,1%-ى (12,4 ملن ادام) قالادا, 37,9%-ى (7,5 ملن ادام) اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىن كورسەتكەن. بۇگىندە 17 وبلىستىڭ 166 اۋدانىنداعى 6 295 ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىنى, اسىرەسە جاستار قالاعا قونىس اۋدارىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە شەكارا ماڭىنداعى 65 (3,4 ملن ادام) اۋدان تۇرعىنىنىڭ باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋى الاڭداتادى. شەكارا ماڭىنداعى وبلىستاردى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, شارتتى تۇردە 5 توپقا بولۋگە بولادى. رەسەيمەن شەكتەسەتىن وبلىستار: اقتوبە, اتىراۋ, بقو, قوستاناي, سقو, پاۆلودار, اباي, شقو; قىتايمەن شەكتەسەتىن وبلىستار: الماتى, جەتىسۋ, اباي, شقو; قىرعىزستانمەن شەكتەسەتىن وڭىرلەر: الماتى, جامبىل; وزبەكستانمەن شەكتەسەتىن وبلىستار: تۇركىستان, قىزىلوردا; تۇرىكمەنستانمەن شەكتەسەتىن وڭىرلەر: اقتوبە, ماڭعىستاۋ.
شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان اۋداندار حالقىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋلار 2000-2023 جىلدار ارالىعىندا رەسەيمەن شەكارالاس سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستاردا تۇرعىندار: اقمولادا – 85 479 (19,8%), قوستانايدا – 13 9670 (30,6%), پاۆلوداردا – 67 654 (19,8%), سقو-دا – 168 194 (28,5%), شقو-دا – 141 161 (22,5%) ادامعا ازايعانىن كورسەتكەن. كەيىنگى 23 جىلدا اتالعان وبلىستاردان 602 158 ادام باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارعان. سونىمەن قاتار شەكارا ايماقتارىنداعى 9 شاعىن قالادا: جاركەنت (جەتىسۋ); جەتىساي, سارىاعاش, شاردارا (تۇركىستان); زايسان, شەمونايحا (شقو); بۋلاەۆ, مامليۋتكا (سقو); جىتىقارا (قوستاناي) 220,7 مىڭ تۇرعىن بار. شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىمەن, ونىڭ ىشىندە كوشى-قون بويىنشا تەرىس كورسەتكىشتەردىڭ ەسەبىمەن سيپاتتالادى. ال حالىقتىڭ قونىس اۋدارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – اۋىلداعى تابىستىڭ تومەندىگى, تۇرمىس ساپاسىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز دەڭگەيى, كولىك قاتىناسىنىڭ ناشارلىعى, سونداي-اق الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك جول ينفراقۇرىلىمىمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلمەۋى.
بۇل فاكتورلار شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن, وتكىرلىگىن تاعى ءبىر ايعاقتايدى. ياعني شەكارا ماڭىنداعى اۋىل-ايماقتارداعى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل توڭىرەكتەگى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيى, الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى تولىق شەشىلمەگەن.
ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە بەت العان كەزەڭدە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەر اگەنتتىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە ورتالىق ورىنداۋشى ورگاندارىنا مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزىپ جاتىر. ويتكەنى مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا ۇزاقمەرزىمدىك باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى كاسىبي مەملەكەت قۇرۋ بولىپ بەلگىلەنگەن. مەملەكەتتىك قىزمەت – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ياعني جەرگىلىكتى جەردە تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, ولاردىڭ تالابى مەن ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا مۇمكىندىك جاساۋعا مىندەتتى مەملەكەتتىك جۇيە.
بۇگىندە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرگەن, باسەكەگە قابىلەتتى جانە شەكارا ماڭىنداعى 1 283 ەلدى مەكەندى دامىتۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامالارىنىڭ يننوۆاتسيالىق تيىمدىلىگىن انىقتاي بىلەتىن بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ بولىپ وتىر. ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوبالارىن جاساۋ مەن جۇزەگە اسىرۋعا وزىق ويلى جاس مامانداردىڭ ءبىلىمىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. سوندا عانا شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىن كوتەرە الامىز.
بۇگىندە «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» ماماندىقتارىنىڭ مارتەبەسى وقىتۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەگى, تۇلەكتەرىنىڭ ساپاسىمەن ولشەنەدى. باسەكەگە قابىلەتتى, سۇرانىسقا يە مامانداردى بىلىكتى وقىتۋشى-عالىمدار دايارلايدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق QS رەيتينگىندە 230-ورىندا, ال QS Asia ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگىندە 29-ورىندى يەلەنىپ وتىر. دەمەك «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» ماماندىقتارىنىڭ تۇلەكتەرى ساپالى دەڭگەيدە دايارلانىپ جاتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار, سول سەبەپتى دە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر.
وسىعان وراي وقۋ ورداسىن «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» ماماندىقتارىمەن ءبىتىرۋشى ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ اكىمشىلىكتەرىنە كونكۋرسسىز, ارنايى كەلىسىمشارتپەن 5-10 جىلعا جۇمىسقا قابىلداۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز. دايارلانىپ جاتقان مامانداردىڭ كاسىبيلىگى, ۇزاقمەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ستراتەگيالىق مىندەتتەردى بەلگىلەي ءبىلۋى, يننوۆاتسيالىق ادىستەر مەن تاسىلدەردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاي الۋى, نارىق ۇدەرىستەرىنە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە قابىلەتىن ۇتقىر پايدالانا وتىرىپ, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىز بەن مەملەكەتتىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا الاتىن جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, شەكاراداعى 65 اۋدانداعى 1 283 ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن, حالىقتىڭ تۇراقتانۋى مەن دەموگرافيالىق دەڭگەيىن رەتتەۋگە كۇش سالۋ. ول ءۇشىن بارلىق رەسۋرستاردى ىسكە قوسۋ ماڭىزدى.
وڭالبەك ابراليەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇۋ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
