القيسسا...
جاقىندا عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسى وتكەن-تۇعىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇكىمەتكە جاساندى ينتەللەكت سالاسىن جان-جاقتى دامىتۋعا تاپسىرما بەردى.
جاھاندى جاۋلاعان جاڭا سالا جۇمىستى اۆتوماتتاندىرۋعا, وڭتايلاندىرۋعا, كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, مەديتسينا, اۆتوموبيل ونەركاسىبى, قارجى سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت ۇدەرىستى مەيلىنشە جەدەلدەتەدى. ءتىپتى دياگنوستيكانىڭ دالدىگىن جاقسارتادى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ايتا بەرسەك, جاقسىلىعى مەن تيىمدىلىگى جەتەرلىك. تەك قارقىندى دامۋىنا ىلەسە الۋىمىز قاجەت-اق. مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى وسى تاقىرىپتى بىرنەشە رەت كوتەرىپ, ءتىپتى جەكە ءوزى جەتەكشىلىك ەتۋگە, شەتەلدىك جانە وتاندىق ماماندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە, قويىلعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا باسىمدىق بەرەتىنىن ءبىلدىردى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت قاۋىپسىزدىك, مەديتسينا, بانك قىزمەتتەرى, لوگيستيكا, ءبىلىم بەرۋ سياقتى سالالاردا تابىستى قولدانىلادى. وسى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋمەن اينالىساتىن مىقتى كومپانيالار پايدا بولىپ جاتىر. سونىمەن قاتار يندۋستريانى تابىستى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ كەشەندى قولداۋى قاجەت. ءبىز دەرەكتەر مەن تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمعا ورتاق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ەكوجۇيەنى قۇرۋىمىز كەرەك, - دەدى پرەزيدەنت.
193-ءتىڭ ىشىندە 72-ورىن
«Oxford Insights» جۇرگىزگەن ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعا ارنالعان جاساندى ينتەللەكتى پايدالانۋعا دايىندىق يندەكسىنە سايكەس, قازاقستان 193 ەلدىڭ ىشىندە 72-ورىندا تۇردى. بۇل كوڭىل كونشىتپەسە دە, بالتىر سىزداتاتىن ورىن ەمەس. جاساندى ينتەللەكتىگە قاتىسى مىقتى تۇستارىمىزعا دەرەكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى, تسيفرلىق الەۋەت جانە زاڭنامانىڭ تسيفرلىق بيزنەس ۇلگىلەرىنە بەيىمدەلۋى كىرگەن. كەمشىلىكتەرگە ءىرى جەكە تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ, ۆەنچۋرلىق كاپيتالدىڭ جەتىسپەۋى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تومەن شىعىندارى ەنگەن. وسى كەمشىلىكتەرگە قاراساق, ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋ ءالى جولعا قويىلماعانىن اڭعارۋعا بولادى. كوزگە كورىنىپ تۇرعان شىندىقتى ايتپاي كەتسەك تە, بولماس.
– بىزگە ءبىر دۇنيە جەتىسپەيدى. ول – قوعامدىق قۇرىلىم. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە جاساندى ينتەللەكتى دامىتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق بايقالمايدى, ارناۋلى مەملەكەتتىك باعدارلاما, مەملەكەتتىك مەكەمە, مينيسترلىك جوق. تورتكۇل دۇنيە وسىعان نازارىن اۋدارىپ, دامىتۋعا كۇش سالىپ وتىر. ءبىز بۇدان قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى بار, جاستارىمىز دا وتە تالانتتى. ولاردى دەر كەزىندە پايدالانباساق, جاستاردىڭ كۇش-قۋاتى باسقا دۇنيەگە جۇمسالىپ كەتەدى, – دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى التىنبەك شارىپباەۆ.
جىل سايىن – 1000 مامان
بىزدە AI ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى بار. دەگەنمەن بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋگە مەملەكەت بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. مىسالى, جوسپار بويىنشا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا جىل سايىن 1000 مامان داريالانۋى كەرەك. بۇل تۋرالى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قانىش تولەۋشين ايتقان ەدى. ء«بىز الدىمىزعا جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا جىل سايىن مىڭداعان مامان دايارلاۋ, جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا جىل سايىن 100 ستارتاپ ىسكە قوسۋ بويىنشا ءورشىل مىندەت قويىپ وتىرمىز. ءبىز 2026 جىلعا قاراي جىل سايىن ميلليارد دوللارلىق ەكسپورتتىق كىرىسكە قول جەتكىزۋ مىندەتىن قويىپ وتىرمىز», دەدى ول.
پرەزيدەنت تە بۇل ماسەلەنى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك شەشۋدى تاپسىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كەيبىر وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا «Google» جانە «Huawei» حالىقارالىق كومپانيالارىنىڭ ءتيىستى كۋرستارى وتپەك. كورەيا مەن قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءبىلىم بەرۋ جانە مامانداردى بىرلەسىپ دايارلاۋ بويىنشا كەلىسىم جاسالدى. «بىزگە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بارلىق جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا ەركىن باعدارلانۋى قاجەت. ول ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارىپ, ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن قايتا قاراۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
دامۋ شىعارماشىلىقپەن ۇشتاسادى
باسقا ناتيجەلەرگە كەلەر بولساق, قارجى مينيسترلىگى 2029 جىلعا دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جوسپارىن جاسادى. «اشىق نقا» سايتىندا «جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋدىڭ 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» اتتى قۇجات جاريالاندى. قۇجاتتا اتاپ وتىلگەندەي, ەلىمىزدە «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت قولدانىلا باستايدى. قازىر ەلدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى جانە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا تۇجىرىمداماسى سياقتى ستراتەگيالىق جوسپارلارىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جونىندەگى مىندەتتەر ايقىندالعان.
– قۇجاتتار وسى سالاداعى زەرتتەۋلەردى, ازىرلەمەلەردى پراكتيكالىق قولدانۋدى ىنتالاندىرۋعا, بيزنەس پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم مەن دەرەكتەر بازاسىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى – شىعارماشىلىق باعىتتا ءجۇرۋى ماڭىزدى. سوندىقتان ەتيكالىق ستاندارتتاردى بەلگىلەۋگە, دەرەكتەردى قورعاۋعا جانە وسى سالاداعى كيبەرقاۋىپتەردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
زاڭ مەن ءىس-شارالاردان بولەك, ىشكى دامۋىندا دا ءبىرشاما وزگەرىس كۇتىلمەك. ءبىرىنشىسى – شەشىم قابىلداۋ جۇيەسى, وندا جاساندى ينتەللەكت ءوزى شەشىم قابىلدايدى, ءوزى ارەكەت ەتەدى. ەكىنشىسى – شەشىم قابىلداۋدى قولداۋ جۇيەسى. مىسالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, اۋرۋدى انىقتاۋ, ەرتە دياگنوستيكالاۋ, دياگنوستيكادا قولدانۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك بازا دايىنداۋ. ياعني قورىتىندى شەشىمدى دارىگەر قابىلداسا دا, ءاى تەك دارىگەرلەردىڭ شەشىم قابىلداۋىن قولدايدى. وسىعان ۇقساس ءتاسىلدى ءبىلىم بەرۋدە جانە باسقا سالالاردا دا قولدانۋعا بولادى.
ۇلتتىق ءتىل مودەلى
جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى دە – وزەكتى. الەمدىك تىلدىك مودەلدەردە قازاق ءتىلىنىڭ ساپالى دەڭگەيدە قولدانىلۋى, قازاقشا ءماتىندى اۆتوماتتى تانۋ, ينتەرنەت كونتەنتتى قازاقشالاۋ, قازاق تىلىنە قاتىستى IT شەشىمدەردى ءبىر جولعا ءتۇسىرۋ قاجەتتىلىگىن كورىپ ءجۇرمىز. ءتۇپتىڭ تۇبىندە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازاق ءتىلىن تولىق يگەرۋىنە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلە بويىنشا ازىرگە ناقتى ءبىر قادام بار. ول – AI نەگىزىندە ۇلتتىق ءتىل مودەلى ىسكە قوسۋ ۇدەرىسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, دەربەس ءتىل مودەلىن ازىرلەۋ – جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى بولاشاعى زور باعىتتىڭ ءبىرى. قازىر قازاق ءتىلى مودەلىن جاساۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ جاتىر. وسى جۇمىسقا سەگىز عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن جوعارى وقۋ ورنىنان تۇراتىن كونسورتسيۋم تارتىلدى. بۇل باستاما تسيفرلىق دەربەستىگىمىزدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا مىقتى سەرپىن بەرمەك.
– جاساندى ينتەللەكت كومەكشىلەرى اراسىندا ءتىلدى ءبىلۋ بويىنشا رەسمي گراداتسيا جوق, ويتكەنى مودەلدەر تەز جانە بىركەلكى ەمەس. قازىرگى ءتىل مودەلىن قولايلى دەڭگەيدە وقىتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 10-100 تب تازا ماتىندىك دەرەكتەر قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ينتەرنەتتە مۇنداي كولەم جوق, ويتكەنى جەلىدەگى قازاق تىلىندەگى ماتەريالداردىڭ 70 پايىزى قاتە جازىلعان. سوندىقتان عىلىمي ورتالىقتاردىڭ كومەگىنسىز مۇنداي جۇمىس مۇمكىن ەمەس. لوگيكالىق تىزبەك قۇراتىن لينگۆيستەر قاجەت, ولار ءبارىن كودقا وڭتايلاندىرادى. بۇل ۇلكەن قارجىلىق ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. اقپارات ساقتالاتىن بۇلتتى سەرۆەرلەر ءالى دە قاجەت, – دەپ تالداپ بەردى پراكتيك-پروفەسسور جانە NeoAI كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايدىن ماۋتان.
AI-ءدى كىم, قالاي قولدانىپ ءجۇر؟
قازىرگى ۋاقىتتا AI ءارتۇرلى سالالاردا قولدانىلىپ ءجۇر. ءبىلىم بەرۋدەن باستاپ جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋدىڭ الدىن الۋعا دا جاساندى سانا قاتىسادى. قاي سالادا, قالاي قولدانىلىپ جۇرگەنىن ايتا كەتەيىك. ءبىرىنشى – سوت جۇيەسى. سوت ىستەرىن تالداۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ناتيجەلەرىن بولجاۋعا جاساندى ينتەللەكت كومەكتەسەدى. بيلىك بۇل قۇرال تەحنيكالىق قاتەلىكتەردى ازايتادى جانە سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرادى دەپ ەسەپتەيدى. ەكىنشى – مەديتسينا. 2022 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە «PNEUMONET» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. ول ءاى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى جانە وكپەنىڭ ەڭ پاتوگەندى 17 اۋرۋىن, ونىڭ ىشىندە پنەۆمونيا, تۋبەركۋلەز جانە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. ءۇشىنشى – جۇمىسقا ورنالاسۋ. ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىندا جۇمىس ىزدەۋشىلەرگە جۇمىس ىزدەۋدە, ال جۇمىس بەرۋشىلەرگە قولايلى تۇيىندەمەلەردى ىرىكتەۋدە كومەكتەسەتىن تەحنولوگيا بار. ءتورتىنشى – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى. 2023 جىلى قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري بولىمدەردەگى بارلىق بەينەكامەرانى بىرىكتىرەتىن جانە ساربازدار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋدى انىقتايتىن جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى جۇيە دايىندادى.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين نەيروجەلىلەر وتانداستارىمىزدىڭ قۇجاتتارىن راسىمدەۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ەنگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ال جاڭا وقۋ جىلىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ بارلىق ستۋدەنتتەر جاساندى ينتەللەكت بويىنشا كۋرستان وتۋگە مىندەتتى ەكەنىن ايتتى. كۋرس بارلىق وقۋ ورنى ءۇشىن بازالىق ءبىلىم بولماق.
