فوتو: gov.kz
دۇنيەجۇزىلىك كاسىپكەرلىك مونيتورينگىنىڭ زەرتتەۋىنشە, الەمدە ايەلدەردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 2025 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە ء(ىجو) 28 ترلن دوللار شاماسىندا 26 پايىزعا دەيىن وسەدى.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە 2010 جىلى نەبارى 73,4 مىڭ كاسىپكەر ايەل (جالپى كاسىپكەرلەردىڭ 26%), 2021 جىلعى دەرەكتە بيزنەستەگى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ سانى 587,3 مىڭعا جەتكەن (43,3%). 2022 جىلى ايەلدەر ءىجو-ءنىڭ 40%-ىن قۇراپ, ونىڭ ىشىندە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 26%-ى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 17%-ىن قىز-كەلىنشەكتەر باسقارعان. ال بۇگىندەرى بيزنەس, قارجى جانە ەكونوميكا سالاسىندا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان ايەلدەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) سۋبەكتىلەرىندە 1 ملن ادامنان اسىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ دەڭگەيى 63,7%-دى قۇرايدى.
ەلىمىزدە 2002 جىلدان بەرى كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋدە جانە ايەلدەر جۇمىسسىزدىعى ماسەلەسىن شەشۋدە ءبىراز ءىس-شارالار جوسپارى قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2025» سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ باعدارلامالارى ارقىلى ىسكە اسىپ جاتىر.
قازىرگى تاڭدا ايەلدەر كاسىپكەرلىگى شوب سەكتورىنداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ 31,4%-ىن جانە ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 14,6%-ىن قۇرايدى.
اتالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردىڭ اراسىندا ەڭ اۋقىمدىسى - ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن «ىسكەر ايەلدەر» باعدارلاماسى. بانك وعان 86,5 ملن دوللار قارجى بولگەن. جالپى, قازىرگە دەيىن بانك ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 1,5 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالدى. وسى ارقىلى 350-دەن استام جوبا ىسكە قوسىلدى.
بۇگىندەرى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنىڭ ۇلەسى - 45%. ەقدب مەن ۇكىمەتتىڭ ەكى جاقتى كەلىسىمى نەگىزىندە ايەلدەر باسشىلىق ەتەتىن 300-دەن اسا كاسىپورىن جەرگىلىكتى كونسۋلتانتتاردان ءتيىستى كەڭەس الىپ, ولارعا جالپى سوماسى 35,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 21,8 مىڭ نەسيە بەرىلگەن. بانكتىڭ قارجىلىق ەمەس قولداۋ قۇرالدارىنىڭ قاتارىندا – ايەل كاسىپكەرلەردىڭ كاسىبي ساراپتاماعا, بيزنەس-كوۋچينگ, وقۋ باعدارلامالارى مەن تالىمگەرلىككە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ودان بولەك «كاسىپكەر انا», «Coca-cola بەلەستەرى» باعدارلامالارى جانە «باقىتتى وتباسى» ورتالىعىنىڭ نەگىزىندە ۇيىمداستىرىلعان Isker ana ساۋدا ءۇيى جۇمىس ىستەيدى.
ء«بىز كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە گەندەرلىك اسپەكتىگە جانە ىسكەر ايەلدەردىڭ باستامالارىنا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز», دەدى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى گاۋحار بورىباەۆا.
اتالمىش قور ءۇش ءتۇرلى جولمەن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ, بانك سىياقىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ جانە شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ نەسيەلەرىن ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋدە كاسىپكەر ايەلدەر العان كومەكتىڭ 58%-ى جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرىپ, اقشاعا شاققاندا 322 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ وتىر. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ەداۋىر بولىگى ەقدب جانە ادب (ازيا دامۋ بانكى) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى كومپانيالاردىڭ تەڭ ەڭبەك جاعدايىن, نەسيەلەندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا باعالاۋدىڭ اشىقتىعى مەن ESG قاعيداتتارىن ەنگىزۋدى, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق, ادب, ەقدب جانە IFC حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, ايەلدەر بيزنەسى جوبالارىن قارجىلاندىرۋ باعىتىندا جاڭا باعدارلامالار ىسكە قوسىلعانىن جەتكىزدى.
ونىڭ ءبىرى - جاقىندا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ايەلدەردىڭ بيزنەسىن قارجىلاندىراتىن جاڭا ء«ۇمىت» باعدارلاماسى كاسىپكەرلەرگە بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر ۇسىنىپ, باعدارلامانى ىسكە قوسۋدا بولىنگەن باستاپقى قاراجات – 10 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى, سونىڭ ىشىندە اۋىل, شاعىن جانە مونوقالالارداعى كاسىپكەر ايەلدەر ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى نەسيە الا الادى. ينۆەستيتسيا جانە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ماكسيمالدى مەرزىمى – 84 ايعا دەيىن, شەكتى سوماسى 100 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىن قامتيدى.
تەك قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالاسى, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن وپەراتسيالار, كوتەرمە-بولشەك ساۋدا عانا كىرمەيدى. بۇل قور ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن (EBRD) ارىپتەستىك اياسىندا تەگىن وقۋ كۋرستارى مەن ترەنينگتەر جۇرگىزەدى. حالىقارالىق ۇيىممەن بىرلەسكەن باعدارلامادا كاسىپكەر ايەلدەرگە بيزنەستى باسقارۋ جانە نارىقتاعى تابىستى باسەكەلەستىككە جەتۋ ءۇشىن كاسىبي ماشىقتانۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.
بۇل تۋرالى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى گاۋحار بورىباەۆا: «ۇكىمەت قازاقستانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس يەلەرى قۇرىلىمىنداعى كاسىپكەر ايەلدەردىڭ ۇلەسى 47%-عا جەتتى. قور جۇمىس ىستەي باستاعان ۋاقىتتان بەرى 96 مىڭ جوباعا 2 893 ملرد تەڭگە سوماسىندا قولداۋ كورسەتتى. بيزنەستەگى ارۋلار بيزنەس-يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ, كومپانياسىن دامىتۋ مەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن بەرىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدى ءتيىمدى پايدالانىپ جاتقانى قۋانتادى», دەيدى.
