– تويعان وسپانقىزى, ءوزىڭىزدى كورسەك, شارا جيەنقۇلوۆا, نۇرسۇلۋ تاپالوۆا سىندى بي ونەرى اڭىزدارىنىڭ ءىزىن كورگەندەي ەرەكشە تولقيتىنىمىز بار. ال ءسىز شە؟ ول تۇلعالارمەن كەزدەسىپ ۇلگەردىڭىز بە؟ جالپى, بيگە قادام باسقان العاشقى جىلدار, جاستىق شاعىڭىز تۋرالى ويعا العاندا ەسىڭىزگە ەڭ اۋەلى قانداي ەستەلىكتەر تۇسەدى؟
– راحمەت, قىزىم. ونىڭ راس, ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىز وتكەن جىلدار شىنىمەن تاعىلىمى مول تاريحي ساتتەرگە تولى ەدى عوي. ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان شارا, نۇرسۇلۋ اپالارىمىزدىڭ كوزى ءتىرى, ساحنانىڭ ءسانىن كەلتىرىپ جۇرگەن كەزى. ىزىنەن اڭىز ەرگەن سونداي تۇلعالاردىڭ ونەردەگى ورەلى جولىن جالعاۋ باقىتى بۇيىرعانىنا ءوزىمدى شەكسىز باقىتتى سانايمىن. شارا اپانى العاش رەت ساحنادان كوردىم. بىراق ول كەزدە بالامىز, ونداي ۇلكەن تۇلعانىڭ جانىنا بارىپ, باتا سۇراپ, تىلدەسىپ قالۋعا باتىلىمىز جەتە قويمادى عوي. الىستان كورگەنىمىزدىڭ ءوزىن اڭىز عىپ ايتىپ جۇرەتىنبىز.
كەيىن 1985 جىلى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسى جانىنان «التىناي» بي ءانسامبلى قۇرىلىپ, ونىڭ باسى-قاسىندا وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز جۇرگەن بولاتىن. مىنە, سول ءانسامبلدىڭ رەپەرتۋارىن ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچ پەن شارا جيەنقۇلوۆا جاسادى. اپامىز «قازاق ءۆالسى» جانە «ايجان قىز» دەگەن بيلەردى قويدى. مەن سول كىسىنىڭ قاسىندا ءجۇردىم. «تاينى تانتسەۆ» دەگەن كىتابىنا قولتاڭبا جازدىرىپ العانىم كوز الدىمدا كۇنى كەشەگىدەي ساقتالىپ قالىپتى. ونى ءومىرى ۇمىتپاسپىن. ال نۇرسۇلۋ اپامىزبەن كەزدەسە المادىم. ول كىسىنىڭ بيلەرىن تەك ساحنادان كوردىم. جاستىق ۇياڭدىعىم با ەكەن, الدە سول جاستىق اڭعالدىققا سالىپ جاقىن ارالاسۋدى قۇنتتاي قويمادىم با ەكەن, جەرلەس بولساق تا تانىسپاپپىن. اتتەڭ-اي, قازىر سول مۇمكىندىك قايتا بەرىلسە كەزدەسىپ, جاقسىلاپ اڭگىمەلەسەر ەدىم دەپ ويلايمىن.
نۇرسۇلۋ تاپالوۆا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى مىقتى, ونەرگە جان-تانىمەن بەرىلگەن تۇلعا ەدى. ءومىرى دە وزگەشە بولعان سياقتى. زامانداستارى «كەرەمەت ءبيشى ەدى» دەپ اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتىپ وتىراتىن. ۇستازىمىز حالىق ءارتىسى, بي ونەرىنىڭ بەلگىلى بىلگىرى سارا كوشەرباەۆا تاپالوۆا تۋرالى ايتقاندا توقتامايتىن ەدى. سوندا «نۇرسۇلۋ ساحنادا ءورت بولىپ جانىپ كەتەتىن» دەپ ايتاتىن. الەمگە ايگىلى گالينا ۋلانوۆامەن بىرگە «باقشاساراي بۇرقاعى» سپەكتاكلىندە ساحناعا شىققان قازاقتىڭ تۇڭعىش ءبيشىسى عوي. جۇبايى, قازاق بوكسىنىڭ اتاسى شوقىر بولتەك ۇلى دا ەرەكشە ادام ەدى. ول كىسى تۋرالى دا كوپ ايتىلمايدى. ولمەس ونەر تۋدىرعان سونداي تۇلعالاردىڭ ەسىمى بۇگىندە ەلەۋسىز قالىپ, ءوشىپ بارا جاتقانى وكىندىرەدى. جارقىن بەينەسىن ءبىز جادىمىزدا ساقتايتىنىمىز ءسوزسىز عوي. تەك سونى كەلەشەك ۇرپاق ۇمىتىپ كەتپەسە ەكەن دەپ الاڭدايمىن. ونداي تۇلعالارىن ۇلتىمىز ۇمىتپاۋعا ءتيىس.
– ومىرىڭىزدەن وزبەكالى جانىبەكوۆتەي اردا ازاماتتىڭ ەرەك ورىن الاتىنىن بىلەمىز. ونەرگە العاش قادام باسقان شاعىڭىزدا اعالىق قامقورلىعىن اياماعان وزبەكالى ونەگەسى تۋرالى تولعانعاندا ءتىل ۇشىنا تۇلعانىڭ قانداي تاعىلىمى ورالادى؟
– وزاعاڭ – قاي سالادا بولسىن ءوزىنىڭ جارقىن ءىزىن قالدىرعان اردا ازامات قوي. ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ناعىز ۇلتجاندى تۇلعا ەدى. قازاقتى شەكسىز سۇيەتىن. سوندىقتان بولار ۇلتتىڭ كەلەشەگىنەن قاتىستى كەز كەلگەن ىسكە بەيجاي قاراپ كورگەن ەمەس. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە قازاق بي ونەرىنىڭ ورلەۋىنە, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 1970 جىلى تورعاي وبلىسى اشىلىپ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سوندا قىزمەتكە جىبەرىلدى. ال 1971 جىلى الماتى ەسترادا-تسيرك ونەرى ستۋدياسىن ءبىتىرىپ, ديپلومىمىزدى قولعا العان ءبىزدى دە بىردەن جولدامامەن جاڭادان اشىلعان وبلىستىڭ ونەرىن وركەندەتۋگە جىبەردى. بۇكىل توپتان ىرىكتەلە كەلە بەس-اق بالا تورعايعا بارۋعا تاۋەكەل ەتتىك. سول ۋاقىتتا «تورعاي اۋەندەرى» اتتى ەسترادالىق انسامبل قۇرىلىپ جاتقان ەدى. بەسەۋمىز دە سوعان قابىلداندىق. وزبەكالى اعامىزبەن دە سول جەردە تانىستىق. ول كىسى ءبىزدى ءوز قامقورلىعىنا الدى. ءسويتىپ, وزاعانىڭ كومەگىمەن قازاقستانداعى العاشقى فولكلورلىق «شەرتەر» ءانسامبلىن قۇردىق. ءانسامبلدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن وزبەكالى اعا رەپەرتۋاردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, كيگەن كيىمدەرىمىزدى, مۋزىكالىق اسپاپتارمەن قامتاماسىز ەتۋىمىزدى قاداعالادى. قازاق اسپاپتارىن جيناۋشى بولات سارىباەۆتى, كۇيشى-كومپوزيتورلاردان مالگاجدار اۋباكىروۆتى جانىنا الدىردى. قادىر جەتپىسباەۆ ءانسامبلدىڭ رەجيسسەرلىگىنە جاۋاپتى بولدى. بي مامانى ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچ تە وزاعاڭنىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋدەن ارنايى كەلىپ, تورعايدا قىزمەت ەتتى. سونىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە «شەرتەردىڭ» رەپەرتۋارىن جاسادى, جاڭا ۇجىمدى بيىك بەلەسكە شىعاردى.
تورعايداعى وزاعاڭنىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى – 1972 جىلى اشىلعان قازاق دراما تەاترىنىڭ كەڭىنەن قانات جايۋىنا, كاسىبي بيىككە كوتەرىلۋىنە كورسەتكەن قامقورلىعى دەر ەدىم. الماتىداعى تەاتر ستۋدياسىن ءتامامداپ, تالدىقورعانعا كەتەيىن دەپ تۇرعان جاستاردى ارقالىققا الىپ كەلىپ, جوق جەردەن تەاتر اشتى. اعاشتان سالىنعان ەسكى مادەنيەت ءۇيى بار بولاتىن. ءبارىمىز دە سوندا جۇمىس ىستەدىك. كۇن بولسىن, ءتۇن بولسىن وزاعا رەپەتيتسيانى كەلىپ كورەتىن. وندا بالامىز عوي: «وسى كىسىنىڭ رەپەتيتسيامىزدى كەلىپ كورۋدەن باسقا جۇمىسى جوق پا؟» دەپ ويلايتىنبىز. سويتسەك, مۇنىڭ بارلىعى وزاعاڭنىڭ ۇلت الدىنداعى مىندەت-بورىشىن تەرەڭنەن سەزىنىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن مۇلتىكسىز اتقارۋداعى ۇلاعاتتى ۇستانىمدارى ەكەن عوي. جاسىمىز ۇلعايىپ, بۇگىندە جەتپىستىڭ جەلكەسىنەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارعا كوز سالعاندا وزاعاڭداي تۇلعالاردىڭ بىزگە كورسەتكەن ونەگەسىنە باس ءيىپ, تاربيەسىنەن تاعىلىم تۇيەمىز.
– قازاقستانداعى العاشقى فولكلورلىق انسامبل «شەرتەردىڭ» شەجىرەسى وزدەرىڭىزدەن باستالعان ەكەن. ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتى قالاي جۇزەگە اسىرىلعان ەدى؟
– بۇل ءبىر تاريحي ءسات قوي. رەپەرتۋارعا بارىنشا ۇلتتىق ەكپىن ءتۇسىرىپ, ءانسامبلدىڭ بەينەلىلىك بوياۋىن سول تۇرعىدان بەدەرلەۋگە تىرىستىق. ماسەلەن, سول كەزدە «ايدا بىلپىم» اتتى ءبيدى, تورعاي قازاقتارىنىڭ كۇيىنە جاس كەلىنشەكتىڭ ءبيىن قويدىق. كيمەشەك, جاۋلىق, ۇزىن قامزول كيىپ بيلەدىك. سونىڭ ءبارى حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالىپ, قايتا جاڭعىرعانداي بولدى.سۇگىردىڭ كۇيلەرىنە, «جەزتىرناق» اڭىزى نەگىزىندە قويىلعان بيلەرگە دە وزگەشە ءومىر سىيلاۋعا ۇمتىلدىق. مۋزىكادا «ماجور», «مينور» دەگەن تەرميندەر بار. ال بىزدە مۇنى «وڭ بۇراۋ», «تەرىس بۇراۋ» دەيدى. «جەزتىرناق» اتتى ءبيىم وسى تەرىس بۇراۋدا قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيىنە قويىلدى. بايجىگىتتىڭ كۇيلەرىنە دە بي قويدىق. وسىلايشا, رەپەرتۋارىمىز قالىپتاستى. ءانسامبلدىڭ اتاعى الىسقا تارادى. مۇنىڭ بارلىعى, البەتتە, ەڭ اۋەلى وزبەكالى اعانىڭ جۇرگىزگەن دۇرىس ساياساتى مەن ەرەن ەڭبەك, قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا بولاتىن. قازىر فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەر تولىپ جاتىر. ولاردا تارسىل-گۇرسىل كوپ. ءتىپتى «كوڭىلاشار» سىندى كۇيلەردىڭ ءوزىنىڭ ءوڭىن قاشىرىپ جىبەردى. ال بۇل كۇيدى دومبىرامەن تىڭداساڭىزدار, باسقاشا شىعادى. قۇرمانعازىنىڭ «بالبىراۋىنى» قانداي ادەمى كۇي. كەزىندە احمەت جۇبانوۆ: «بالبىراۋىننىڭ» تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان بي» دەپ ايتقان ەكەن. سۇگىر بابامىزدىڭ, تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرى – ناعىز ليريكا. «شەرتەردىڭ» كەزىندە بيگە ارنايى كوپتەگەن ادەمى كۇيلەر شىقتى. ول ۋاقىتتا ءبىز بي قيمىلدارىن كادىمگىدەي ەل ارالاپ ءجۇرىپ ىزدەيتىن ەدىك. سەبەبى بي ونەرى ۇلتتىڭ جانىن, بولمىسىن بەينەلەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ونەرگە دەگەن كوزقاراس مۇلدەم باسقاشا. قازىر حالىقتى تاربيەلەۋدەن گورى ءوزىن ساحنادا كورسەتۋ بەلەڭ الدى. سول تۇرعىدان تامىرىمىزدان اجىراپ بارا جاتقان سياقتىمىز. سوندايدا قازىرگى ونەرگە دە ءبىر وزبەكالى كەرەك ەدى دەپ ارماندايسىڭ...
– ارمان دەگەننەن شىعىپ وتىر. جالپى, بي ونەرىنە قالاي كەلدىڭىز؟ بۇل ءسىزدىڭ بالا كۇنگى ارمانىڭىز با ەدى؟
– اقتوبە قالاسىنداعى ماقسوت قۇسايىنوۆ اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرنات ءبىزدىڭ كەزىمىزدە مالشىلار مەن تەمىرجولشىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان ينتەرنات بولدى. مەن دە سول جەردە وقىدىم. ينتەرناتتىڭ كىتاپحانا قورى باي ەدى. ۇيىرمەلەر دە كوپ بولاتىن. دومبىرا دا تارتتىم, حوردا ءان دە ايتتىم, بىراق بيگە بۇيرەگىم ەرەكشە بۇردى. مەكتەپ-ينتەرناتتاعى بي ۇيىرمەسىمەن شەكتەلمەي, وبلىستىق مادەنيەت ۇيىنە دە بارىپ ءجۇردىم. مەنىڭ وسى جولدى تاڭداۋىما ءۇمىت عاينۋدەنوۆا, باينازار قوڭىرباسوۆ, ۆيكتور ياششۋك سىندى ۇستازدارىمنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. ءسويتىپ, 1968 جىلى مەكتەپتى تامامداعان سوڭ, الماتىداعى ەسترادا-تسيرك ونەرى ستۋدياسىنا وقۋعا تاپسىرۋعا تالاپتانىپ كوردىم. بىراق مۇندا تالاپكەرلەردى ەكى جىلدا ءبىر رەت قابىلدايدى ەكەن. ونى ەستىپ, كوڭىل كۇيىم بۇزىلىپ, ارمانىمنىڭ كۇل-پارشاسى شىققانداي شاراسىز كۇيگە ءتۇستىم. قاسىمداعى مەنىمەن بىرگە كەلگەن قىزدار: «باسقا ماماندىققا تاپسىرا بەرسەيشى, ءبىر جىلىڭدى بوسقا وتكىزەسىڭ بە؟» دەپ ۇگىتتەي باستادى. «جوق, ءبيشى بولامىن» دەپ قىرسىعىپ تۇرىپ الدىم.
ءبىر جىل بوس جۇرمەي, جۇمىس ىستەيىن دەپ اقتوبەگە قايتىپ كەلدىم. ونىمەن 17 جاستاعى قىزدى جۇمىسقا كىم السىن؟ ءبىرتالاي جەرگە بارسام دا ەشتەڭە تابىلمادى. كوپ ۇزاماي «سەنى گەننادي شۋلگا ىزدەپ جاتىر» دەگەن حابار كەلدى. كونتسەرتتە 1-2 رەت كورگەنىم بولماسا, جاقىن تانىمايتىن ادامىم, اقتوبەگە ايگىلى ءانشى ەكەنىن عانا بىلەمىن. شاقىرتۋدى توسىرقاي قابىلداپ, جۇرەكسىنە بارىپ كابينەتىنىڭ ەسىگىن قاقتىم. وتە پاراساتتى ادام ەكەن. مەنى وقۋشى كەزىمدە اقتوبەنىڭ ساحنالارىندا بيلەپ جۇرگەنىمدە كورگەنىن, جۇمىسقا قابىلداعىسى كەلەتىنىن ايتتى. سول كەزدەگى قۋانىشىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. ءسويتىپ, ديپلومسىز-اق 17 جاسىمدا اقتوبە وبلىستىق فيلارمونياسىنا ءبيشى رەتىندە قىزمەتكە قابىلداندىم. مۇندا تۋرا ءبىر جىل ەڭبەك ەتتىم دە, الماتىعا كەلىپ ءوزىم قالاعان ستۋدياعا وقۋعا ءتۇستىم. وسى ورايدا گەننادي شۋلگانىڭ اعالىق قامقورلىعىن, جاستارعا دەگەن رياسىز كوڭىلىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ءار سۇحباتىمدا مەنى كاسىبي ونەرگە جەتەلەپ, ونەگەسىمەن ەستە قالعان اعاعا العىس ايتۋدى پارىزىم سانايمىن.
– ال تويعان قانداي بالا بولدى؟
– ءبىز ەندى سوعىستان كەيىنگى ۇرپاقپىز عوي. 1951 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ حرومتاۋ اۋدانى, مامىت اۋىلىندا قاراپايىم شوپاننىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. ارمانشىل بولدىم, ونەردى ەرەكشە جاقسى كوردىم. ۇيدە 4 اعايىندىمىز. نەگىزى اكەم — تورعايلىق. بىراق قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا وسى اقتوبە وبلىسىندا تۇراقتاعان ەكەن. وسپان اكەم اتادان جالعىز بولعان. اعامنان كەيىن ومىرگە مەن كەلگەنىمدە: «و, ەندى مەنىڭ ۇلىم دا, قىزىم دا بار. تويدىم, اللاعا شۇكىر» دەپ ەسىمىمدى ءوزى قويىپتى. سوعىسقا قاتىسىپ كەلگەنى بار, اۋىر ەڭبەكتىڭ زاردابى دا تيگەن بولۋى كەرەك, اكەم ارامىزدان ەرتە كەتتى. ەسەيە كەلە, ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزەمىز عوي, اكەم ەڭبەكقور ادام رەتىندە ەسىمدە قالدى. انام بالداي دا وتە پاراساتتى جان ەدى. بالالارىن قاتاردان قالدىرماي, ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىزدىڭ جاقسى ادام بوپ قالىپتاسۋىمىزعا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. بالا-شاعا, نەمەرە-شوبەرەسىنىڭ قىزىعىن كورىپ, 2016 جىلى ومىردەن ءوتتى.
– جالپى, بي ونەرى ايەل ادام ءۇشىن وتە قيىن ماماندىق سانالادى. ءسىزدىڭ تالانتتى ءبيشى, بىلىكتى ۇستاز ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. ال ومىردە شە؟ باقىتتى ايەلسىز بە؟
– راس, بي وڭاي ونەر ەمەس. اسىرەسە قىز بالاسى ءۇشىن بۇل سالانىڭ قيىندىعى مول. «نە ونەر, نە وتباسى» دەپ تاڭداۋ جاساۋعا تۋرا كەلەتىن دە جاعدايلار بولادى. بىراق جاراتقانعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر دەيمىن. اللا مەنىڭ ونەرىمە دە, ومىرىمە دە باتپانداي باق بەرىپتى. ونەردە شارا جيەنقۇلوۆا, وزبەكالى جانىبەكوۆ سىندى قازاق رۋحانياتىنىڭ مايتالمان تۇلعالارىنىڭ ءتالىمىن كوردىم. وسى بي ونەرىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن يگى جاقسىلارمەن تانىسىپ, ارالاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تالاي دوس-جاران تاپتىم. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالادىم. بي ونەرى ءومىرىمنىڭ مانىنە اينالدى. ءبيشى بولامىن دەپ ارمانداپ, الماتىعا كەلىپ وقۋعا تۇسكەندە ءوزىمنىڭ ومىرلىك سەرىگىمدى جولىقتىردىم. كۋرستاسىم, جولداسىم ۇسەن ماقان دا – ونەر ادامى. قازاق ءبيىنىڭ فولكورلىق ۇلگىسىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. كەزىندە ەكەۋمىز ساحنادا جۇپ بولىپ تا تالاي بيلەدىك. وعان سول كەزدىڭ كورەرمەندەرى كۋا. وكىنىشكە قاراي, 2010 جىلى ومىرلىك سەرىگىم قايتىس بولدى. ايبەك پەن جانىبەك اتتى ۇلدارىمىز بار. تۇڭعىشىمىزدى اتا-اجەسى باۋىرىنا باستى. ال جانىبەك جولىمىزدى قۋىپ, بالەتمەيستەر بولدى. قازىر وزىممەن بىرگە اكادەميادا ساباق بەرەدى, ەكەۋمىز ارىپتەسپىز. بوس ۋاقىتىمدى نەمەرەمە ارناۋعا تىرىسامىن. وسىنداي نىعمەتتى ءبىر باسىما ءۇيىپ-توگىپ بەرگەنى ءۇشىن اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر دەيمىن.
– ءسىزدىڭ اۋزىڭىزدان ۇلتتىق ونەر دەگەن تىركەستى ءجيى ەستيمىز. وتكەنىڭىزگە كوز سالساڭىز قازاق ونەرى ءۇشىن ىستەگەن قانداي ونەرىڭىز جانىڭىزعا ماقتانىش ۇيالاتادى؟
– ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق مەنى ورىنداۋشى, ياعني ءبيشى رەتىندە بىلەدى. حالىق بيلەرىن ساحناعا قايتا اكەلدىم. سەبەبى ءبىر ۋاقىتتا «قازاقتا بي بولماعان» دەپ اڭگىمە ايتقاندار دا ۇشىراستى عوي. ەكىنشىدەن, عىلىمعا قوسقان ازداعان ۇلەسىم — بي بويىنشا قازاق تىلىندە العاشقى بولىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. تاقىرىبى — «قازاق ءبيىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى». «سالتانات» جانە «التىناي» بي ۇجىمدارىنىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى زەرتتەدىم. سونداي-اق قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بولاشاق بيشىلەر ءۇشىن شەتەلدىك جانە وتاندىق حورەوگرافيانىڭ تاريحى تۋرالى وقۋلىق جازدىم. جالپى, وسى سالا بويىنشا مەملەكەتتىك تىلدەگى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورىمىن. ايتپەسە بۇعان دەيىن بارلىعى ورىس تىلىندە ەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر شاكىرتتەرىم دە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قازاق تىلىندە قورعاپ ءجۇر. تۇسىنە بىلگەنگە بۇل — ۇلكەن جەتىستىك.
– ۇلكەن مەكتەپ كورگەن مامانسىز. بۇگىنگى بي ونەرىنىڭ مادەنيەتىن قالاي باعالايسىز؟ كوركەمدىك دەڭگەي, جالپى ىزدەنىسكە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– سۇراعىڭىزدىڭ توركىنىن ءتۇسىندىم. راس, ءبىزدىڭ كەزىمىزدە قازاق بيىندەگى ەڭ باستى ماسەلە – ساحنا ەتيكاسى بولاتىن. كويلەكتىڭ ىشىنەن شالبار, شاش, ەتىك, اشەكەي ءبارىن ساحنا زاڭدىلىعىنا سۇيەنىپ كيەتىنبىز. قازاق ءوزى جالتىراعان دۇنيەلەردەن اۋلاق بولعان عوي. ۋاقىتىندا كازتو دەيتىنبىز (كازاحسكوە تەاترالنوە وبششەستۆو) سونىڭ شەبەرحاناسىندا كيىم تىككىزەتىنبىز. ۇلتتىق كيىمدەرىمىزگە دۇرىس ويۋ سالۋ, جەلبىرشەكتەرىن بەلگە دەيىن سالماۋ, كامزولدى تەرىس جاعىنان كيىپ, ارتىنان ىلگەكتەمەۋ سونىڭ بارلىعى ۇلكەن ماسەلە بولدى. ساحنالىق كيىمدەر وزاعانىڭ كەزىندە مۇراجاي قورىنداعى ۇلتتىق كيىمدەردىڭ ۇلگىسىمەن تىگىلدى. ول كىسى كيىمگە سالىناتىن ويۋلارعا قاتتى كوڭىل ءبولدى. تەكەمەتكە سالىناتىن ويۋ ءبىر بولەك, كىلەمگە سالىناتىن ويۋ باسقا دەپ بولەتىن. كيىمگە دە سولاي. اياق كيىم مەن باس كيىمگە سالىناتىن ويۋلاردىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. قىزدار قامزولى مەن جىگىتتەردىڭ كيىمىندەگى ويۋلار دا ءارتۇرلى. وزاعاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە ۇلگەرىپ جاساپ كەتكەن ەڭ قۇندى دۇنيەسى – ول ەكى تومدىق ۇلتتىق كيىم تۋرالى كىتابى دەر ەدىم. كەيىنگى جاس ديزاينەرلەر سوعان سۇيەنسە بولادى عوي. بىراق ولار كوپ نارسەنى تۇسىنبەيتىن سياقتى. زامانعا ساي جۇمىس ىستەيمىز دەپ كوپ دۇنيەنىڭ بايىبىنا تەرەڭنەن بويلامايدى. سول وكىنىشتى. ءبيشىنىڭ كيىمى قوزعالعانعا يكەمدى, ماتاسى تازا, ءپىشىنى كەلىستى بولۋى كەرەك. قازىرگى انشىلەردىڭ كيىپ جۇرگەن نەشە ءتۇرلى فورماداعى باس كيىمدەرى, كويلەكتەرىن كورىپ ءجۇرمىز. ال بيگە ولاردىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. ساحنادا جۇرگەن ونەرپازدار سوعان مۇقيات بولۋى كەرەك. ونەر ادامى ەڭ اۋەلى ساحنا ارقىلى حالىقتى تاربيەلەيتىنىن ۇمىتپاسا يگى.
– ال قازىرگى بيلەردىڭ سارىنىنا قانشالىقتى كوڭىلىڭىز تولادى؟ جەكە بيشىلەردىڭ ءوزىن اشۋىنا نە جەتىسپەيدى دەپ ويلايسىز؟
– جەكە بيشىلەردىڭ ءوزىن اشۋىنا كوڭىل, پەيىل, سوسىن, ارينە, جىلى الاقان جەتىسپەيدى, ياعني ولارعا قولداۋ كەرەك. ايتپەسە مىقتى جەكە بيشىلەردى شىعارۋعا بولادى. جالپى, قازىرگى ءبيدىڭ سارىنىنا كوڭىلىم تولادى. سەبەبى ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرعان جوق قوي. زامان تالابى دا وزگەرەدى. ءبىر عانا قورقىنىش, ءبىرىن ءبىرى قايتالاپ كەتپەسە ەكەن دەگەن الاڭ عانا. قالعانىنىڭ بارلىعى قالىپتى. باستىسى, بۇگىنگى بيدە كوڭىل تولارلىق ىزدەنىستەر بار.
– بۇگىنگى قازاق بالەتىنە قانداي باعا بەرەسىز؟ بالەتتەگى ۇلتتىق تاقىرىپتاردىڭ كوتەرىلۋىنە قاناعاتتاناسىز با؟
– كەزىندە اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا 1970 جىلدارى ءبىراز ۇلتتىق دۇنيەلەر ساحناعا شىققان ەدى. سونىڭ ىشىندە «قوزى كورپەش–بايان سۇلۋ», ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «قىش كىتابى», «اقساق قۇلان», ء«اليا», «ماڭگىلىك الاۋ» سەكىلدى ۇلتتىق ناقىشتاعى بالەتتەر تىڭ شەشىممەن ساحناعا شىعىپ, ۇلتتىق بالەتىمىزدى جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىپ تاستاپ ەدى. بىراق ارادا ءبىراز ءۇزىلىس بولىپ قالعانى جانە راس. بۇل «قويمايىن» دەگەن كەرتارپا پيعىلدىڭ كەسىرى ەمەس, كەرىسىنشە, ۇلتتىق بالەت جازاتىنداردىڭ جوقتىعىنان بولعان ولقىلىق دەپ سانايمىن. دەگەنمەن قازىر ۇلتتىق دۇنيەلەرگە جاقسى كوڭىل ءبولىنىپ ءجۇر. ماسەلەن, استانا بالەت تەاترى وسى باعىت بويىنشا تىڭعىلىقتى ءىس اتقارىپ كەلەدى. بيشىلەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگى دە, ورىنداۋ تەحنيكاسى دا تاڭداي قاعارلىقتاي. «بەيبارىس سۇلتان», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «جۋسان», «الەم» سىندى بالەتتەر ءوزىڭىز ايتقان بالەتتەگى ءبىراز ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعانداي. «استانا بالەت» ۇجىمى بۇگىندە ۇلتتىق بالەت پەن زاماناۋي ءبيدىڭ تاماشا سينتەزىن تۋدىرىپ ءجۇر. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە – ءبىزدىڭ كومپوزيتورلار بالەت جازۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس. ال بىزگە, ەڭ الدىمەن, بالەت قويماس بۇرىن كومپوزيتوردىڭ مۋزىكاسى كەرەك.
وسى جاعى قولعا الىنسا, ۇلتتىق بالەتتەرىمىز دە ساحناداعى سالتاناتىن جالعاستىرارى ءسوزسىز.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدا مادەني مۇرا تاقىرىبىن كوتەردى. ۇلتتىق بيلەر دە وسى مۇرانىڭ ءبىر بولىگى ەكەنى ءسوزسىز, ونى ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدە قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرگەن مادەني مۇرا تاقىرىبى بۇگىنگى كۇنى كەڭ تالقىلانىپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى تۋرالى جىكتەپ-جىلىكتەپ ايتۋعا بولار. سونىڭ ىشىندە بي ونەرى مادەني مۇرا رەتىندە حالىقتىڭ بولمىسىن بىلدىرەتىن قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. بۇگىن ءبىز بي مادەنيەتىنە جاتقىزىپ وتىرعان ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان تالاي بيلەردىڭ بار ەكەنىنە زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. حورەوگرافيا ونەرىنىڭ عىلىمي اينالىمعا كەش ەنگەنى بەلگىلى. مىنە, سوعان بايلانىستى ەندى-ەندى تاريح قويناۋىنا ۇڭىلە باستاعاندايمىز. بۇگىندە ەرتەدەن حالىقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان «باقسى ويىنىنان» باستاۋ الىپ, «ايۋ ءبيى», «قۇر ءبيى», «بۋىن ءبيى», بەرتىن كەلە «ۇتىس ءبيى», «قويان-بۇركىت», «كەلىنشەك», «كيىز باسۋ», ت.ب. بيلەر كەيىنگى ۇرپاققا تانىس. وسى بيلەردى زەرتتەپ, عىلىمي نەگىزدەمەسىن تابۋدا عالىمدار ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ال قازاقستان كاسىبي ونەرىندە قالىپتاسقان ساحنالىق قازاق ءبيىنىڭ «التىن قورىن» جيناقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرۋدا بۇگىنگى ءبىلىم بەرىپ جۇرگەن وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەگى ەرەن. قازاقتىڭ قارلىعاش ءبيشىسى شارا جيەنقۇلوۆادان باستاپ, اۋباكىر ىسمايلوۆ, داۋرەن ءابىروۆ, زاۋىربەك رايباەۆ, ولگا ۆسەۆولودسكايا-گولۋشكەۆيچ, ديليافرۋز قياقوۆا, مەنتاي تىلەۋباەۆ سىندى اعا بۋىن شىعارماشىلىعى تۋىنداتقان بيلەردى وقىپ مەڭگەرۋ ءبىلىم باعدارلاماسىنا ەنىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
