قيتۇرقى قايىرىمدىلىق

كراۋدفاندينگ قۇرىعى

الايدا قايىرىمدىلىقتى قار­جى كوزىنە اينالدىرىپ, اۋرۋعا شالدىق­قان ادامداردىڭ ەسەبىنەن حالىقتان اقشا تاۋىپ جۇرگەن الاياقتار كوپ. ماسەلەن, اڭعال حالىقتىڭ ارقاسىندا استىنا سۋ جاڭا كولىك, قالانىڭ قاق ورتاسىنان پاتەر ساتىپ العان استانالىق كەلىنشەكتىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بويلاماعان كورىنەدى. ول ءوزىنىڭ رەسمي تۇردە ەشبىر جەردە تىركەلمەگەن «اۋرۋ» بالاسىنىڭ ەمىنە اقشا جيناعان. 360 مىڭ پايدالانۋشى 4 جىلدا الاياقتىڭ ەسەپشوتىنا 1,7 ميلليارد تەڭگە قارجى اۋدارعان. ەڭ قىزىعى, الاياق كەلىنشەكتىڭ ءوزى دە, كۇيەۋى دە ەش جەردە جۇمىس ىستەمەگەن جانە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن.

«كراۋنفاندينگتىڭ ەكى ءتۇرلى مو­دە­لىن قاراستىرۋعا بولادى. قازىر ءتۇرلى جوبالاردى قولداۋ ماقساتىندا قۇرىلعان استانا قالاسىنداعى حا­لىق­ارالىق قارجى ورتالىعى بار. سول جەردە ارنايى قۇرىلعان پلاتفورمالار ارقىلى اقشا جينالادى. ولاردىڭ جۇمىسى زاڭ اياسىندا رەتتەلەدى. ال كوممەرتسيالىق ەمەس, ساداقا, ەمگە جيناۋدىڭ ارتى الاياق­تىققا ۇلاسىپ كەتتى. مىسالى, جاڭا ايتىپ كەتكەن استانالىق كەلىنشەك 4 جىلدا 1,7 ملرد تەڭگە قاراجات جيناعان. بالانىڭ ەمىنە قاجەت اقشا 50 ميلليون تەڭگە بولعان. بىراق ەمگە بار بولعانى 6,4 ملن تەڭگەسىن جۇمساعان. ەسەسىنە الگى ايەل Instagram پاراقشاسىن دامى­تىپ, كۇندەلىكتى جارناماعا 150 مىڭ تەڭگە جۇمساسا, جەلى جۇمىسىن دامىتۋعا 303 ملن قاراجات شىعىنداعان. جينالعان قاراجاتتىڭ 127 ملن تەڭگەسى قولما-قول بانكتەن الىنسا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن 101, 5 ملن تەڭگە جاراتادى. بۇدان باسقا استانا قالاسىنان ەكى بولمەلى پاتەر, وزىنە جاڭا «تويو­تا», كۇيەۋىنە «لەكسۋس» كولىگىن ساتىپ العان. ءوزى 2014 جىلدان باستاپ, كۇيەۋى 2021 جىلدان بەرى رەسمي ەش جەردە جۇمىس ىستەمەگەن. اتتارىندا كاسىپكەرلىك جوق», دەيدى اگەنتتىكتىڭ رەسمي وكىلى الىبەك ءابدىلوۆ.

شىندىعى سول, قازىر الەۋمەتتىك جەلى­دە ءانشىسى مەن ءارتىسى, جازىلۋشىسى كوپ بلوگەرلەر دە قايىرىمدىلىق ءۇشىن حالىقتان قاراجات جيناۋدى ادەتكە اينالدىردى. كەيبىر الاياقتار جاعدايى جوق وتباسىلار مەن سىرقات ادامداردى جاعالاپ, جاعدايىن جاساپ العان سوڭ, قاراسىن كورسەتپەي كەتەدى.

قايىرىمدىلىق قورىنا الدانعان­داردىڭ ءبىرى – قۋانىش وسپانوۆ. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قۋانىشتىڭ ءتۋابىتتى سىرقاتى بار بالاسىن سىلتاۋ­راتىپ «شەتەلدىك دارىگەرگە قارالۋ ءۇشىن اقشا جيناپ بەرەيىك» دەپ ىزدەپ كەلگەن ادام ءوزىن جاڭادان قۇرىلعان قايىرىمدىلىق قورىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تانىستىرادى. بالاسىنىڭ اماندىعى ءۇشىن «قايىرىمدى» جانعا ۇلىنىڭ فوتوسى مەن ەسەپشوت ءنومىرىن بەرگەن اكە ارتىنان جەر سيپاپ قالادى. اكەسىنىڭ بەرگەن مالىمەتىن جەلىدە كورسەتىپ, جۇرتتان جىلۋ جيناپ العان سوڭ, الاياقتار ءىزىم-عايىم جوعالعان. ال الماتىلىق جالعىزباستى اجە زيادا قالنيازوۆا شاراسىزدىعىن ءوز ماقساتتارىنا پايدالانعان تالاي «جومارت» جاندار كولەڭكەسىن كورسەتپەي كەتكەنىن ايتادى. ولاردىڭ ويلاعانى اجەيدىڭ جاعدايى ەمەس, قارا باستارىنىڭ قامى عانا.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن جيىرما ەكى جاستاعى اقمولا وبلىسىنىڭ تۇرعىنى اۋرۋ بالاسى بارىن ايتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە كومەك سۇرايدى. ابىروي بولعاندا ششۋچينسك تۇرعىنى ءوزى تۋرالى جالعان مالىمەتتەر بەرگەنى دەر كەزىندە انىقتالعان. كوپكە كوز جاسىن كولدەتكەن ايەلدىڭ قۋلىعى اشكەرەلەنىپ, ەشقانداي بالاسى جوقتىعى بەلگىلى بولادى.

مۇنداي مىسالداردى تىزبەلەي بەرسەك, قايىرىمدىلىقتىڭ اينالاسىندا ءتۇرلى قيتۇرقىلىقتىڭ بارىن بايقايمىز. سەبەبى قولدانىستاعى زاڭدا قايىرىمدىلىق جاساۋشىلارعا ەسەپ بەرۋ مىندەتتەلمەيدى. پايىز الىپ, پايدا كورىپ جاتقاندار دا, اي­لا­سىن اسىرىپ, تابىستىڭ كىلتىن تاپ­قاندارعا دا جاۋاپكەرشىلىك كوزدەل­مەگەن. سوندىقتان كەز كەلگەن ادامنىڭ قايىرىمدىلىق جاساۋىنا كەدەرگى جوق. ال ساۋاپتى ىسكە دەپ قور اشقاندار مەن اۋدارىم ءۇشىن جەكە ەسەپشوتىن پايدا­لانعانداردان ەسەپ الۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلگىسى كورسەتىلمەگەندىكتەن, اڭقاۋ ەلدىڭ ارامزا مولدالارى مۇقتاج جان­داردىڭ ماتەريالدىق جانە قار­جى­لىق جاعدايىن قاجەتىنە پايدالانىپ, ساۋاپتى ىستەن ۇلەسىن الىپ, ەندى بىرەۋلەرى جينالعان اقشامەن جاع­دايىن جاساپ جاتىر.

دەسە دە, «قايىرىمدىلىق ىستەسەڭ, قايىرىمىن ءوزىڭ الاسىڭ» دەيتىن جانى جومارت ادامدار دا كوبەيىپ كەلەدى. بۇگىندە ەل باسىنا كۇن تۋا قالسا دا, ۇكىمەتتەن بۇرىن ۇيدەگى زاتىن تاسىپ, كومەككە مۇقتاج ادام­داردىڭ قامىنا قابىرعاسى قايى­ساتىن ادامدار ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ جاتادى. جەتىم مەن جەسىر­دىڭ جاعدايىنا قاراي­لاسىپ, قايىرىم­دىلىققا دەپ قالتا­سىنداعى سوڭعى تيى­نىن بەرۋگە اسىعاتىن ادال جۇرەكتى ادامداردىڭ بارىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. بىراق وسىنداي جومارت جانداردىڭ جيناپ بەرگەن جىلۋىنىڭ بارلىعى بىردەي مۇقتاجدارعا جەتپەيدى.

جاقىندا عانا قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسىنداي 660 مىڭنان اسا ادام جالعان كومەك سۇراۋشى كراۋدفاندينگكە 6 ملرد تەڭگە كولەمىندە اقشا اۋدارعانى بەلگىلى بولدى. اگەنتتىك باسشىسى دميتري مالاحوۆتىڭ ايتۋىن­شا, كۇماندى ماقساتتارعا اق­شا جيناۋعا 138 بانكتىك كارتا تار­تىل­عان. ال 660 مىڭنان اسا ادامنان جينالعان قارجى سوماسى 6 ملرد تەڭ­گەنى قۇراعان. سونىڭ 33%-ىندا (2 ملرد تەڭگە) الاياقتىق بەلگىسى بار. انىقتالعانداي, ولار كوپتەن جيناعاندى وزدەرىنىڭ باس پايداسىنا جاراتقان. ماسەلەن, اقشانى جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋعا, تۇرمىستىق شى­عىن­دارعا, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردە ءباس تىگۋگە جانە شەتەلدەگى قىمبات پاتەر­لەردى جالعا الۋعا جۇمساپتى. اگەنت­تىك وكىلدەرىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە ۇجىمدىق قارا­جات جيناۋ جانە ولاردى ودان ءارى ماقساتسىز پايدالانۋدىڭ قاۋپى جوعا­­رى. سوندىقتان جەلىدە جۇرتتىڭ جۇرە­گىن ەلجىرەتەتىن فوتوسۋرەتتەردى سالىپ, «ەم» جانە «جاعدايى تومەن ادام­دارعا كومەك كورسەتۋ» ءۇشىن قايى­رىم­دىلىق قىزمەتى مەن كومەك كورسەتۋ تۇرىندەگى قاراجات جيناۋدى كەدەرگىسىز جانە باقىلاۋسىز جۇزە­گە اسىرىپ جاتىر.

تابىسىن جاسىرىپ الەك

كەيىنگى بەس جىلدا كراۋنفاندينگ ۇعىمى ءبىزدىڭ قوعامعا دا تانىس بولا باستادى. بۇل تەرمين – وركەنيەتتى ەلدەردە الدەقاشان ەنگىزىلىپ, «ەنشى­سىن» العان جۇيەلى جۇمىس. ماسەلەن, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە, قايىرلى ءىستى داستۇرگە اينالدىرعان تۇركيا سەكىلدى ەلدەردە جىلۋ نەمەسە قايى­­رىم­دىلىق قورى رەتىندە دامىپ, تيىم­دىلىگىن كورسەتىپ جاتىر. جاعدايى تومەن ادامدارعا دەپ بەرەتىن قارا­جاتىن حالىق رەسمي تىركەلگەن قايى­رىمدىلىق قورلاردىڭ ورتاق پلات­فورماسىنداعى كورسەتىلەتىن ەسەپ­شوتقا اۋدارادى. پلاتفورمادا حالىق­تىڭ ءار تيىنى ەسەپتەلىپ, قانداي ماق­سات­تا جۇمسالاتىنى اشىق كورسەتىلەدى.

بىزدەگى جاعدايعا كەلسەك, كراۋن­فاندينگتىڭ وزىنەن كولەڭكەلى بيزنەس جاسايتىن كاسىپكەرلەر دە كەزدەسەدى. زاڭنىڭ ءالسىز تۇسىن ءتيىمدى پايدالاناتىن الاياقتار كوپتىڭ كومەك رەتىندە ۇسىنعانىن تابىستىڭ كوزىنە اينالدىرىپ جاتسا, ءبىرى الگى ايتقانداي, ساۋاپتان تۇسكەن اقشادان سىباعاسىن الىپ جاتىر. ۇشىنشىلەرى ءتىپتى كاسىپتەن تۇسكەن قارجىنى سالىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ, بۇل بولماسا, قوردىڭ باسشىلارىمەن اۋىز جالاسىپ, تابىسىن قورعاپ الەك.

«الاياق.نەت» جوباسىنىڭ جەتەك­شىسى, زاڭگەر نۇرسۇلتان ورىنبەكوۆ: «قور جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, جاۋاپ­كەرشىلىكتى ارتتىرماسا, جارلىنىڭ ارقاسىندا جانىن باعاتىن «جومارت» ادامداردىڭ سانىن ازايتۋ قيىن», دەيدى. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, ەلدە جەلىدەگى جەكەلەنگەن «جومارت» جانداردىڭ ءوزى تۇگىلى, قوردىڭ وزىنە مەملەكەتتىك اۋديت جۇرگىزىلمەيدى. قورعا تۇسكەن قاراجات سالىقپەن الىنبايدى, ەشقانداي اۋديت جۇرگىزىلمەيدى. جاۋاپكەرشىلىك بولماعان سوڭ, قايى­­رىم­دىلىقتى كاسىپتىڭ كوزىنە اينال­­دى­رىپ جاتقاندار كوبەيدى. بۇل عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىدە «قينال­عان­نىڭ قارىزىن جابامىز» دەپ ۇراندا­تىپ, اقشا جينايتىندار بار. ايتىلعاندا ادەمى ەستىلگەنىمەن, بۇل – ەكونوميكالىق جاعىنان مۇمكىن ەمەس دۇنيە.

«بىزگە دە ادامداردان ءارتۇرلى ش­ا­عىم­ كەلىپ تۇسەدى. «مىڭ تەڭگە جىبەرىپ, ءۇي ۇتىپ ال» دەگەن سەكىلدى دۇنيەنىڭ بارلىعى – جۇرتتى الداپ, اقشا تابۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ء«ساتتى جۇلدىز» دەگەن لوتورەيا بيلەتى بار. سونىڭ ءوزى كۇمان تۋدىرادى. ءتيىستى ورگاندار «قايىرىمدىلىققا جۇمساعان قا­راجاتتىڭ ەسەبىن بەرۋ كەرەك» دەپ جاتىر. بىراق جەكە بلوگەردىڭ جە­كە شوتىنا جينالعان قارجى اۋدارى­مىنىڭ ءوزى مىڭداپ سانالادى. ونىڭ بارلىعىنىڭ ەسەبىن بەرۋ, دالەل كەل­تى­رۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە جەكە شوت بولعاندىقتان, ونداعى قاراجاتتى جەكە باعىتتا قولدانۋعا توسقاۋىل جوق. سوندىقتان قايىرىمدىلىقپەن اينالىسامىن دەيتىننىڭ بارلىعى رەسمي تۇردە قور اشقانى دۇرىس. بۇل ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەلىپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن ەسەپشوت اشۋى كەرەك. سوسىن جينالعان قاراجاتتان پايىزدىق ۇلەسىن الاتىن بلوگەرلەرگە قۇزىرلى ورگاندار ەشتەڭە دەي المايدى. ماسەلەن, بىزدە قايىرىمدىلىق جاساپ جۇرگەن قورلار دا جينالعان قاراجاتتىڭ 30 پايىزىن وزدەرى الادى. رەسمي تۇردە تىركەلگەن قورلار بۇل اق­شانى اكىمشىلىك شىعىندارعا, قىزمەت­كەرلەردىڭ ايلىعىنا تولەيدى. ال جەكە ادامدار پايىزدىق ۇلەستىڭ ەسەبىن بەرۋگە مىندەتتى ەمەس», دەيدى زاڭگەر.

مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلى­گىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە رەسمي تۇردە تىركەلگەن مىڭنان استام قايى­رىمدىلىق ۇيىمى بار. جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن جاردەمگە مۇقتاج جاندارعا قولۇشىن سوزاتىن قورلارعا مەملەكەت تە بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. ايتالىق, جينالعان قاراجات تۋرالى تولىق ەسەپ بەرگەندەرگە اۋديت جۇرگىزىلمەيدى. سونداي-اق قايىرىمدىلىقپەن اينالىساتىن ۇيىمدار جانە مەتسەناتتارعا سالىق جەڭىلدىكتەرى جۇرەدى. مۇنداي تاجىريبە ەۋروپا ەلدەرىندە بۇرىننان بار. وكىنىشكە قاراي, قايىرىمدىلىق ءۇشىن بەرىلەتىن جەڭىلدىكتىڭ وزىنەن پايدا كورەتىن قالتالى ادامدار دا جوق ەمەس. مىسالى, قايىرىمدىلىققا بولىنگەن قاراجاتىنان سالىق ۇستالمايتىنىن بىلەتىن كەيبىر كومپانيا 3 ملرد تەڭگە تاپسا, ونىڭ ءبىر ميللياردىن ساۋاپتى ىسكە اۋدارادى دەلىك. دەمەك بۇل قاراجاتتان سالىق ۇستالىنبايدى. سول ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا قايىرىمدىلىقتى سىلتاۋراتىپ جەكە قورلارىن اشىپ نەمەسە باسقالارمەن كەلىسىپ قاراجاتتى اۋدارادى دا, اۋديت جوق ەكەنىن پايدالانىپ, ارتىنشا جيناعان قارجىنى قولما-قول اقشاعا اينالدىرىپ الادى.

ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اقشا جينايتىن ادامداردى تىركەۋدەن وتكىزۋدىڭ جاڭا مەحانيزمىن دايىنداپ جاتىر. قۇجات قولدانىسقا ەنىپ, تيىمدىلىگىن كورسەتكەنشە ءالى تالاي ۋاقىت بار. سۇراۋى بار اقشانى ساۋاپتى ىسكە جۇمسامايتىن, پايىزدان پايدا كورۋدى عانا ويلايتىنداردى وپىق جەگىزۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟ بۇل ءۇشىن قايىرىمدى جانداردىڭ ساۋاتىن اشۋ ماڭىزدى. سوندىقتان جەلىدە كەزدەسكەن كەز كەلگەن جارناماعا سەنىپ, بلوگەرلەردىڭ قالتاسىن قامپاي­تىپ, الاياقتارعا الدانباۋ ءۇشىن قايىرىم­دىلىق قورىن جەتى رەت تەكسەرۋ ارتىق ەتپەيدى. ال «جومارت» دەپ ساناعان جەكەلەگەن ادامداردىڭ ءىسى كۇدىك تۋدىرسا, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنە حابارلاسۋ قاجەت. سوندا عانا مۇقتاج جاندارعا قولۇشىن سوزار قايىرىمدىلىق تا ساۋاتتى جۇرگىزىلىپ, ساۋاپتى ىسىڭىزگە مۇقتاج جانداردىڭ العىسىن الارىمىز حاق.