كوكتەمنىڭ نىشانى بولىپ سانالاتىن بايشەشەك تۇركىستان وڭىرىندە بيىل قاڭتاردا گۇلدەگەن ەدى. كۇننىڭ جىلىنۋى مەن جەر قاباتىنداعى ىلعالدىڭ اسەرىنەن ءوسىپ شىققان بايشەشەك الدىڭعى جىلى دا قاڭتار ايىندا گۇلدەپ, سۋىرلار ويانىپ كەتكەن-ءدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بايشەشەك, ياعني ناۋرىزگۇل – كوكتەمدە قار استىنان شىعاتىن گۇلدەردىڭ جيىنتىق اتاۋى, ال قىزعالداق پەن جاۋقازىن لالاگۇلدەر تۇقىمدارىنان تاراعان. سونداي-اق ماماندار ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە بايشەشەك اتاۋى قولدانىلمايتىنىن ايتادى. «سولتۇستىك دالالىق وڭىرلەردە – قۇندىزشوپ (ۇيقىشوپ) دەسە, التايدا – قاندىق, وڭتۇستىكتە زاپىران-الاتاۋلىق بايشەشەك جانە كەسسەلرينگىلىك لاپىز» اتايتىن كورىنەدى. سول سەكىلدى, جاۋقازىن بايشەشەگى دە بار. بۇل جەردەگى بايشەشەك – جاۋقازىننىڭ كۇلتەسى دەۋگە بولار. لاتىنشا اتاۋلارى: بايشەشەك – Grocus, Galanthus, جاۋقازىن – Primula, قىزعالداق – Tulipa. بىزگە ورىس ءتىلى ارقىلى كەلگەن «تيۋلپان» لاتىننان ەنگەنىن كورىپ وتىرمىز. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كوكتەمنىڭ نىشانى سانالاتىن, تۇركىستان وڭىرىندە گۇلدەگەن بايشەشەكتىڭ بۇل ءتۇرى «كەسسەلرينگ لاپىزى» دەپ اتالادى ەكەن. لاپىزدار تۇقىمداسىنا جاتاتىن بۇل وسىمدىك ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەدى. الايدا ەلىمىزدە تارالۋ ايماعى كەڭدەۋ, باتىس تيان-شان تاۋ ەتەگىنەن, قاراتاۋ الاسا تاۋىنان جانە شۋ ىلە تاۋلارىنان باسقا پامير-التاي تاۋىندا وسەدى. كەسسەلرينگ لاپىزى – ساباعى جالعىز جانە تىكە, بيىكتىگى 6-10 سم بولاتىن كوپجىلدىق وسىمدىك. گۇلدەرى اق, قوڭىراۋ تارىزدەس بولىپ كەلەدى. ناۋرىز-مامىر ايلارى ارالىعىندا گۇلدەيدى.
بۇگىندە وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ كەلەس, سارىاعاش, قازىعۇرت, ورداباسى اۋداندارى, ارىس قالاسى اۋماعىندا بۋزە قىزعالداعى اشىلىپ تۇر. سىرداريا-تۇركىستان مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى عاني نازاربەكتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى قىزعالداق اتاۋلى ناۋرىزدا, ياعني ايدىڭ سوڭىنا تامان اشىلا باستايدى. «قۇمدى ايماقتاردا قىزعالداق ناۋرىزدا گۇلدەي باستاسا, تاۋلى اۋدانداردا ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسەدى. ياعني ءتورت اي قىزعالداقتاردى تۋريستىك نىسان ەتۋگە بولادى. دالاعا قىزىل كىلەم توسەپ تاستاعانداي اسەر قالدىراتىن قىزعالداق ماۋسىمىندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ تاماشالايتىن تۋريستەر كوپ. جاپوننىڭ ساكۋراسى ءبىزدىڭ قىزعالداقتاردىڭ قاسىندا قالىپ قويادى. وسىنى ءبىر جۇيەگە قويا الماي جاتىرمىز», دەيدى عاني نازاربەك.
دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, XVII عاسىردا العاشقى قىزعالداقتىڭ ۇرىقتارى الەمدىك دەڭگەيدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە تاۋاردىڭ ءبىرى بولعان. كەرۋەن جولدارىندا ساتىلعان. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا پاتشا وكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى اسكەري قىزمەتكەرلەرى قازاق دالاسىنان ميلليونداعان ءتۇپ قىزعالداقتىڭ ۇرىعىن قازىپ الىپ, گوللاندياعا ساۋدالاعان. ىلگەرىدە نيدەرلاند كورولدىگى حانشايىمى بەاتريكس قىزعالداق جايىندا اعىنان جارىلىپ: « ۇلى جىبەك جولى عاسىرلار بويى ەۋروپانى ازيامەن, سونداي-اق قازاقستاندى نيدەرلاندپەن بايلانىستىرىپ تۇردى. وسى بايلانىستار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىزعالداق گ ۇلىن اكەلدى. بۇل گۇل وسىلايشا نيدەرلاندقا كەڭ تارادى. گۇل ساۋداسىندا دا ول ەڭ ءوتىمدى ونىمگە اينالدى. قازىرگى كەزدە قىز-عالداق گ ۇلى – نيدەرلاندتىقتاردىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى ەكسپورتتىق تاۋارى» دەگەن ەكەن.
قازىر ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا قىزعالداقتىڭ 35 ءتۇرى وسەدى, ولاردىڭ 18-ءى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. ەرەكشە قىزعالداق تۇرلەرىنىڭ ىشىندە گرەيگ پەن كاۋفمان سورتتارى دا بار. ال لەممەرس قىزعالداعى الەم بويىنشا تەك تۇركىستان وبلىسىنداعى ماشات شاتقالىندا كەزدەسەدى. ماماندار ەلىمىزدىڭ باتىس جانە سولتۇستىك وبلىستارىندا گۇلدىڭ 3-4, شىعىس قازاقستاندا – 6, ال تۇركىستان وبلىسىندا 30-عا جۋىق ءتۇرى تارالعانىن ايتادى.
تابيعاتتىڭ كوركەم سىيلارىنىڭ ءبىرى قىزعالداقتى دارىپتەپ, كەيىنگى ۇرپاققا بار ماڭىزدىلىعىن جەتكىزۋ ماقساتىندا وڭىردە 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق فوتوبايقاۋ ءوتتى. ال 2013-2014 جىلدارى جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن «شىرايلىم – شۇبايقىزىلىم!» تاقىرىبىندا جاس تالاپكەرلەردىڭ العاش اۋداندىق, كەيىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلارى ۇيىمداستىرىلدى. «اقسۋ-جاباعىلى الاۋى, شۇبايقىزىل جالاۋى!» اتتى قىزعالداقتار فەستيۆالىن وتكىزۋ 2018 جىلدان باستاپ داستۇرگە اينالدى. ياعني جاستاردى تابيعاتتى ايالاۋ, قورعاۋ, ساقتاۋعا شاقىرۋ ماقساتىندا «شۇبايقىزىل شوقىسىنىڭ» تاريحى جايلى ماعلۇمات بەرىلىپ, جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, تابيعات تاقىرىبىندا كورمە مەن سۋرەتشىلەردىڭ بايقاۋى وتكىزىلىپ كەلدى. مارحابات كوكەمنىڭ بۇل يگى ءىسى جاڭاشا جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىز. فەستيۆالعا كەلگەن جاپونيالىق قوناقتاردىڭ «وسىنداي تابيعي قازىنامىز بولسا ءبىز التىنمەن قورشاپ قويار ەدىك» دەگەنى دە تۇركىستاندىقتاردىڭ جادىندا.
جالپى, قازاقتىڭ ءاربىر توبەسى مەن ساي-سالاسى تىلسىم تاريحتان تەرەڭ سىر شەرتىپ تۇرعانداي. تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى ت.رىسقۇلوۆ اۋىلىنان قۇلان وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, «تۇركىباسى اۋليە» توبەسىنىڭ كۇنشىعىس جاعىن وراي اينالىپ, قاراتاۋعا قاراتا ءبىراز جەر جۇرگەندە الدىڭىزدان شۇبايقىزىل شوقىسى شىعادى. شىرايلى مەكەن شۇبايقىزىل جىل سايىن كوكتەمدە قىزعالداقتارعا كومكەرىلىپ, اينالا-توڭىرەك قىپ-قىزىل كىلەمگە بويانادى. كەلۋشىلەرگە كەرەمەت كوڭىل كۇي سىيلاپ, ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, شۇبايقىزىلداعى قىزعالداقتىڭ باسقا وسىمدىكتەردەن ايىرماشىلىعى 7-15 كۇن اراسىندا ءومىر سۇرەدى, تۇقىمى بار-جوعى 2 جىل جەمىس بەرەدى. ياعني باپتاۋ مەن كۇتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ورايدا قىزعالداق كوپ وسەتىن شۇبايقىزىل شوقىسى «سايرام-وگەم» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ قۇرامىنا ەنگەنىن ايتا كەتەلىك.
تۇركىستان وبلىسى
