جالپى, كۇرىشتىڭ وتانى – وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرى. وندا كەز كەلگەن تاعام وسى داقىلدان جاسالادى. سوندىقتان با, بۇل ايماقتا كۇرىش ناننىڭ ورنىن باسادى دەپ ايتادى. كۇرىشتىڭ باستى قاسيەتى, عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قارنى اش ادامدى تەز تويدىرادى. ءبىر جاعىنان, كۇرىشتەن دايىندالاتىن تاعامنىڭ ءتۇرى دە مول. سونىمەن قاتار ول ادام اعزاسىن تازارتىپ, مي بەلسەندىلىگىن جاقسارتادى. ال بىزدەگى كۇرىشتىڭ وتانى – سىر ەلى. بۇل ەلدە كۇرىش وسىرۋدە الەمدىك رەكورد جاساعان ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقاەۆ سالعان سارا جول بار. قازىر مۇندا داڭقتى كۇرىششى اتامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن قازاق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگە دەيىن وسى مەكەمە ماماندارى ءبىراز جاڭا سۇرىپ شىعارىپ, ەسىمدەرى ەلگە تانىلدى. ال 2019 جىلى شىققان «سىر سۇلۋىنىڭ» ەرەكشەلىگى – ەرتە پىسەدى. سۋعا ۇنەم. اۋدانداستىرىلعان سورت. شىعىمى جاقسى. اتالعان ينستيتۋتتىڭ كۇرىش جانە اۋىسپالى ەگىس داقىلدارى ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇرمانبەك باكىر ۇلى جاڭا كۇرىش سۇرپى قازىرگى سۇرانىسقا ساي ەكەنىن ايتتى.
«وسى سۇرىپتى ەككەن شارۋاشىلىقتار ءار گەكتاردان 70 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الدى. بۇل ەرتە پىسەتىن كۇرىش سورتى ءۇشىن وتە جاقسى كورسەتكىش. نەگىزى, ەرتە پىسكەن سورتتىڭ ءونىمى كوپ بولمايدى. كەرىسىنشە, كەش پىسەتىن كۇرىشتىڭ ءونىمى مول. بۇل – كۇرىش وسىرۋدەگى زاڭدىلىق. بىراق سوعان قاراماستان, كەيبىر شارۋاشىلىقتىڭ ءار گەكتارىنا جوعارىداعىداي ءونىم العانى كوڭىل قۋانتادى. بۇل سۇرىپتىڭ تاعامدىق قاسيەتى دە جوعارى. ءبىز ءبىراز كۇرىش سورتىن سىناقتان وتكىزدىك. مۇندا ەشقانداي تانىستىق بولماسىن دەپ, ونى جاسىرىن ۇيىمداستىردىق. وعان بىرنەشە اسپاز قاتىسىپ, پالاۋ ءپىسىردى. سوندا تاعامدىق قاسيەتى, قۇنارى جاعىنان «سىر سۇلۋى» ءبىرىنشى ورىن الدى», دەدى عالىم.
قازىر «سىر سۇلۋىنا» دەگەن سۇرانىس تۇتىنۋشىلار تاراپىنان ارتىپ وتىر. اسىرەسە, كورشى قىرعىز ەلىنەن قىزىعۋشىلىق جوعارى. دەگەنمەن, شىققانىنا نەبارى بەس جىل بولعان جاڭا سۇرىپ تولىق تانىلدى دەي المايمىز. جالپى, جاڭانى جاتىرقاۋ ادام تابيعاتىنا ءتان دۇنيە عوي. وعان كەيبىر شارۋا يەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن كۇدىكپەن قارايدى. مۇنى دا تۇسىنەسىز. ويتكەنى ولار ەككەن كۇرىشىنەن مول ءونىم الىپ, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورسەم دەيدى. سوندىقتان مول ءونىم بەرەتىن كۇرىش داقىلىن ەككەندى قولاي كورەدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى «سىر سۇلۋىن» وسىرەتىن شارۋاشىلىق قاتارى كوبەيگەن. ولاردىڭ كەيبىرەۋى ونى ەكسپورتقا شىعارىپ ۇلگەردى.
«بارلىق شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر سورتتى ءوسىرۋى مىندەتتى ەمەس. كەم دەگەندە, شارۋا يەلەرى ەكى كۇرىش سورتىن ەگۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – ەرتە پىسەتىن, ەكىنشىسى – ورتا پىسەتىن. كۇرىش ەگۋ جۇمىسى مامىردا باستالادى. سۋعا باستىرىلادى. ءداندى جيناردىڭ الدىندا سۋىن تارتا باستايدى. ماسەلەن, ەرتە پىسەتىن سورت 100-105 كۇندە بالبىراپ ءپىسىپ شىعادى», دەدى قۇرمانبەك باكىر ۇلى.
الەمدە كۇرىشتىڭ سان ءتۇرى بار. ولاردىڭ قاسيەتى, ەرەكشەلىگى بىرىنەن-ءبىرى وتەدى. سىر بويىنىڭ عالىمدارى شىعارعان «سىر سۇلۋى» وسى ءوڭىردىڭ تابيعاتىنا بەيىمدى. ونىمدىلىگى دە, ساپاسى دا جوعارى. قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىش ءوسىرۋدىڭ ەرتەدەن ءداستۇرى قالىپتاسقان. اۋىل حالقىنىڭ دەنى سونىمەن اينالىسادى. بۇگىنگە دەيىن 95-100 مىڭ گەكتارعا دەيىن كۇرىش داقىلى ەگىلسە, كەيىنگى جىلدارداعى سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ونىڭ كولەمى ءسال ازايعان. ويتكەنى كۇرىشتىڭ قورەگى – سۋ. قازىر سۋدى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ەرتە پىسەتىن كۇرىش سورتىن ەگۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كۇرىشتىڭ ەڭ كوپ تاراعان ەكى سورتى بار: ءبىرىنشىسى – جاپونيكا, ەكىنشىسى – ينديكا. جاپونيكالىق سورت دومالاق كەلەدى. ەنى مەن ۇزىندىعىندا ايىرماشىلىق از. ال ەنى مەن ۇزىندىعىنىڭ اراسى 3 ەسەدەن اسقاندار ينديكا توبىنا جاتادى. بۇل ءتۇر قيىر شىعىس ەلدەرى مەن ءۇندىستاندا وسىرىلەدى. وزبەكستاندا دا بار. بىراق بىزدە بۇعان دەيىن بولماعان. سوندىقتان ينستيتۋت عالىمدارى وسى ينديكا توبىنا جاتاتىن «ايسارا» اتتى جاڭا سورت شىعاردى. بۇل داقىل پىسكەندە شاشىلمايدى. ورۋعا يكەمدى. سونداي-اق الەمدىك ستاندارتتارعا دا سايكەس كەلەدى. ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا جانە قىتايدىڭ تروپيكالىق كۇرىش سورتتارى نەگىزىندە جاسالعان «ايسارا» ءارتۇرلى اۋرۋلارعا دا ءتوزىمدى. ونىڭ ۇستىنە ەكسپورتتاۋعا دا ىڭعايلى. مۇنداي تازا كۇرىش الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا دا يە ەكەن.
«بۇل سورت 105 كۇننىڭ اينالاسىندا پىسەدى. بىراق ونىڭ شارۋاشىلىقتاعى ءونىمىن قازىر ايتۋ قيىن. ۇزىن ءداندى كۇرىشتىڭ باعاسى ءبىر جارىم نەمەسە ەكى ەسە قىمبات بولادى. سوندىقتان ول ونىمىمەن ەمەس ساپاسىمەن, باعاسىمەن وزادى. «ايسارا» سورتىن ەندى كوبەيتىپ جاتىرمىز», دەدى قۇرمانبەك اعامىز.
وسى جاڭا سۇرىپتاردى شىعارۋعا ۇلەس قوسقان ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسەت توقتامىسوۆ, الەكساندر پادولسكيح, ساۋلە بايبوسىنوۆا, قۇرمانبەك باكىر ۇلى سەكىلدى ءبىر توپ سەلەكتسيونەر عالىمداردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە قۇرمەتپەن ايتامىز.
