ارعى قازاق پەن بەرگى قازاق, قايسار قازاق پەن جومارت قازاق ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىنداعى ۇلى وقيعالاردىڭ كۋاسى عانا ەمەس, ولاردىڭ تۋىنداۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولدى. مىسالى, تۇركى الەمىنە ءىرى وزگەرىس اكەلگەن تۇمار پاتشايىم, اتتيلا, شىڭعىس حان, ءامىر تەمىر جانە وسى كيەلى توپىراقتان شىققان سۇلتان بەيبارىس – ءبارىنىڭ تاريحىمىزدا ورنى بار.
حح عاسىردا دا ءبىز ءتۇرلى قيىندىقتى باستان كەشتىك. سونىڭ ءبىرى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس. جاھانداعى بارلىق ۇلتتى جويىپ, وزدەرىنىڭ اريلىك ۇستەمدىگىن, ناتسيستىك يدەولوگياسىن ورناتۋ ءۇشىن الەمگە سوعىس اشقان فاشيستەرگە قارسى اتالارىمىز قاسقايىپ تۇردى. اعا ۇرپاق ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە ول قاندى شايقاس – فاشيزمگە قارسى سوعىس بولدى. بۇل رەتتە قاتىگەز جاۋدى قايتارامىز دەپ شەيىت كەتكەندەر باعالاۋسىز قالماۋى قاجەت.
بىراق بۇگىنگى قوعامدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحىمەن تانىسپاعان, ساناسى ۋلانعان باز بىرەۋلەر قاھارمان-مايدانگەرلەردىڭ ناعىز ەرلىگىن جوققا شىعارعىسى كەلەدى. نەمىس حالقى مەن نەمىس فاشيستەرى – ەكى بولەك ۇعىم. گەتە مەن گيتلەردى, گەينە مەن گەببەلستى شاتاستىرماۋ كەرەك. ەگەر جاڭساق پىكىرلەرگە جول بەرسەك, بۇل تاريحىمىزعا جاسالعان قيانات, باتىرلاردىڭ رۋحىنا دەگەن قۇرمەتسىزدىك بولادى. سوندا فاشيستەردى جويۋدا جانقيارلىقپەن ارپالىسقان تولەگەن توقتاروۆ, باتىر قىزدارىمىز ءاليا مەن مانشۇك, وتقا ورانعان ۇشاعىمەن جاۋ ەشەلونىن تاران جاساعان نۇركەن ءابدىروۆ, ءبىر ۇرىستا 7 دزوت جانە جۇزدەگەن باسقىنشىنى جويعان يساتاي سۇيەۋباەۆ, ماسكەۋدى قورعاۋ ءۇشىن ۆەرماحتىڭ 18 تانكىسىن تاس-تالقان ەتكەن پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى قايدا قالدى؟
بۇل – وتاندى قورعاۋ جولىندا جانىن پيدا ەتكەن ادال ازاماتتاردىڭ ناعىز قاھارماندىعى, اسقان ەرلىگى. وسىناۋ قاندى سوعىس سول جىلدارى ەلىمىزدىڭ ءاربىر وتباسىنا قاسىرەت پەن قايعى اكەلدى. ادامزات وركەنيەتىندە زاردابى جونىنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان, تاعدىرىن تالقان ەتكەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا كەلەر جىلى 80 جىل تولادى. بۇل ماڭىزدى داتانىڭ بىزگە دە تىكەلەي قاتىسى بار.
ەلىمىز بۇل قاسىرەتتى سوعىستان تىس قالعان جوق. سوعىس باستالار الدىندا قىزىل اسكەر قاتارىندا 178 مىڭ قازاقستان بولعان ەكەن, ال سوعىس كەزىندە اسكەرگە 1 ميلليون 200 مىڭداي ازاماتىمىز شاقىرىلدى. ونىڭ 600 مىڭنان استامى ۇرىس دالاسىندا قالدى, قانشاما مايدانگەر مۇگەدەك بولىپ ورالدى.
كەڭەس وداعى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 271 مىڭداي (271 503) قازاقستان ازاماتى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن. سۇراپىل سوعىستا كەڭەس اسكەرىنىڭ 7 ميلليونداي جاۋىنگەرى تۇتقىنعا تۇسكەن. ال ونىڭ ىشىندە جەرلەستەرىمىزدىڭ قانشا ەكەنى ءالى تولىق انىقتالماعان. بۇل باعىتتا پرەزيدەنت ءارحيۆى زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. ناتيجە بار, بىراق ءالى دە جەتكىلىكسىز.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان وتانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى سەنىمدى اقپاراتتى الاتىن ۇلتتىق تسيفرلىق پلاتفورما, ياعني تولىق ەلەكتروندىق دەرەكقور ءالى كۇنگە دەيىن جاساقتالماعان. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مايدانگەر اتا-باباسىن ىزدەۋشى ۇرپاقتىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى ەكەن. قازىرگى تاڭدا قازاقستان ازاماتتارى, تاريحشىلارى جانە شەجىرەشىلەرى مايدانگەرلەردى ىزدەۋ ءۇشىن رەسەيلىك ەلەكتروندىق دەرەكقورلاردى پايدالانادى. بىراق بۇلاردىڭ ىشىندەگى ميلليونداعان قۇجاتتان وتانداستارىمىز تۋرالى دەرەكتەردى تابۋ وتە قيىن.
تاعى ءبىر ماسەلە, مايدانگەرلەرگە قاتىستى نەگىزگى قۇجاتتار مەن دەرەكتەر رەسەيدىڭ مۇراعاتتارىندا. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرگىلىكتى مۇراعاتتارى مەن قورعانىس دەپارتامەنتتەرىندە ساقتالعان وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەردىڭ باستاپقى شاقىرۋ دەرەكتەرى جوق. بۇگىنى تاڭدا سوعىسقا قاتىستى مۇراعاتتارداعى قۇجاتتار ابدەن توزعان. رەسەي تاراپى مايدانگەرلەرىنىڭ مالىمەتتەرىن تسيفرلاندىرۋدى باستاپ كەتتى. مىسالى, «مەموريال» قوعامدىق مالىمەتتەر قورى جۇمىسىن 2003 جىلدان بەرى جۇرگىزىپ كەلەدى.
ال ءبىز بۇل جۇمىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلى تۇردە ءالى قولعا العان جوقپىز. بۇل جۇمىستارمەن تەك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە جەكەلەگەن وتانشىل ازاماتتار عانا اينالىسىپ ءجۇر. مىسالى, «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ 1500 جاۋىنگەرىنىڭ جەرلەنگەن جەرى, مايدانداعى تاعدىرى, جاۋىنگەرلىك جولى انىقتالعان. سولاردىڭ 12-ءسىنىڭ سۇيەگى ەلدە قايتا جەرلەندى. بۇل قوعامدىق ۇيىم اي سايىن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن وفيتسەر مەن جاۋىنگەرلەردىڭ دەرەگىن اعايىن-تۋعانىنا تاۋىپ بەرىپ وتىر.
بۇگىندە مەملەكەتىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, بەرەكەلى تىرشىلىك كەشىپ جاتقانى وتان ءۇشىن وت كەشىپ, تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماي, جات جەردە قالعان جانە ەلگە جەڭىسپەن ورالعان مايدانگەرلەردىڭ ارقاسى ەمەس پە؟ ەندەشە, ۇمىتىلعاندى جاڭعىرتاتىن, جوعالتقاندى ىزدەيتىن ۋاقىت كەلدى.
سۇراپىل سوعىسقا قاتىسقان بارشا جاۋىنگەردىڭ قاھارماندىعىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, جاستارىمىزدى وتانسۇيگىشتىككە, تاريحىمىزدى قۇرمەتتەۋگە باۋلۋ – مايدانگەرلەر الدىنداعى قاسيەتتى پارىزىمىز. بۇل مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى جانە جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ, وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىن جوباسى بولۋى قاجەت. سوندىقتان سوعىسقا قاتىسقان بارلىق مايدانگەر تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. ەلىمىزدەگى, شەتەلدەردەگى جاۋىنگەرلەردىڭ قۇجاتىن, دەرەگىن ىزدەستىرىپ, تسيفرلاندىرىپ, ارنايى ۇلتتىق پورتال جاساۋىمىز قاجەت. بۇل جۇمىستارعا تاجىريبەسى بار قوعامدىق ۇيىمداردى تارتىپ, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن بيۋدجەتكە عانا ارتپاي, «قازاقستان حالقىنا», «سامۇرىق-قازىنا» قورلارى ارقىلى ىسكە اسىرۋ كەرەك. سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىنامىن جانە بۇل كوميسسيا سوڭعى جاۋىنگەردى تاۋىپ العانشا جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس.
باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ادىلدىكتى مويىنداۋ – ادال كىسىنىڭ ءىسى», دەگەن ناقىل ءسوزىن جادىمىزدان شىعارمايىق. ادالدىقتىڭ بەلگىسى – تاريحىمىزعا, وتكەنىمىزگە دەگەن قۇرمەت. وسى ءىستى بىرگە ابىرويمەن اتقارايىق.
ەدىل جاڭبىرشين,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
