The Social Progress Imperative – 2012 جىلى قۇرىلعان امەريكالىق ساراپتامالىق تالداۋ ورتالىعى, جاھانداعى الەۋمەتتىك دامۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيدى. ۇيىمنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ جوباسى – الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋى مەن قوعامدىق ءال-اۋقاتى بويىنشا جەتىستىكتەرىن ولشەيتىن «الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى». 2012 جىلدان بەرى جىل سايىن شىعىپ كەلە جاتقان بۇل ەسەپتىڭ بيىلعى شىعارىلىمىندا 170 ەلدەگى 13 جىلدىق (2011-2023) الەۋمەتتىك دامۋ دەرەكتەرى بويىنشا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. ەسەپتە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, قاۋىپسىزدىك, ادام قۇقىعى, ينكليۋزيۆتى قوعام, جەتىلدىرىلگەن ءبىلىم بەرۋ, تازا اۋىزسۋمەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى كورسەتكىشتەرگە باعا بەرىلگەن.
ماماندار تالداۋ نەگىزىندە العاش رەت الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسىنىڭ جاھاندىق قۇلدىراۋى بايقالعانىن اتاپ وتكەن. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا 61 ەل ەلەۋلى ساتسىزدىكتەردى باستان كەشىرسە, 77 ەل توقىراۋ ۇستىندە. تەك 32 مەملەكەت بەلگىلى ءبىر پروگرەسس دەڭگەيىنە قول جەتكىزگەن. دەمەك الەمدەگى ءاربىر بەس ادامنىڭ تورتەۋى الەۋمەتتىك توقىراۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتە تۇرادى. زەرتتەۋ بويىنشا نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ادام قۇقىعى جانە ءوز ويىن ەركىن ءبىلدىرۋى, اقپارات پەن كوممۋنيكاتسياعا قولجەتىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنەن قۇلدىراۋ بايقالعان.
الەمدىك الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى 2022 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن 0,31 ۇپايعا تومەندەگەن. بۇل كورسەتكىش, دەنساۋلىق سالاسىنىڭ جاعدايى (-1,7 ۇپاي), اقپارات پەن بايلانىسقا قولجەتىمدىلىك (-2,2) جانە ادام قۇقىعىنىڭ (-0,51) تومەندەۋىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىر. كوبىنە COVID-19 پاندەمياسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ناشارلاۋىنا ىقپال ەتىپ, ال ءباسپاسوز بوستاندىعىنىڭ شەكتەلۋى اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە تەرىس اسەر ەتكەن.
دانيا 2024 جىلعى الەۋمەتتىك دامۋ يندەكسى بويىنشا 90,38 ۇپايمەن ءبىرىنشى ورىندا تۇر. العاشقى ۇشتىككە الەۋمەتتىك جاعدايى دامىعان نورۆەگيا مەن فينليانديا مەملەكەتى ەنگەن. ەسەپتە كورسەتىلگەن ەلدەر ىشىندە لاتۆيا, بولگاريا, چەرنوگوريا, مالايزيا جانە گرۋزيادا جىل سايىنعى پروگرەسس بايقالعان.
الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسىندە قازاقستان 69,73 ۇپايمەن 63-ورىندا تۇر. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ كورسەتكىشى كوپ وزگەرىسكە ۇشىراي قويماعان. دەگەنمەن 2022 جىلعى يندەكس قورىتىندىسىمەن سالىستىرعاندا 2 ساتىعا كوتەرىلگەن.
بارلىق G7 ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە, اقش, فرانتسيا جانە كانادادا الەۋمەتتىك پروگرەستىڭ ناشارلاۋى بايقالعان. اتاپ ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قۇقىق ماسەلەلەرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن اقش 29-ورىنعا تومەندەدى. تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋگە قاراماستان, امەريكالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى 13 جىل بۇرىنعىدان دا ناشارلاعان. اقش-تىڭ ۇلكەن وسال تۇستارىنىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك. بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە قازاقستان, تۇركيا جانە ساۋد ارابياسىنان كەيىنگى 70-ورىندا. ال ادام قۇقىعى بويىنشا الەمدە 51-ورىنعا تۇراقتاعان. 2011 جىلدان بەرى ۇلىبريتانياداعى الەۋمەتتىك پروگرەستىڭ ناشارلاۋىنا نەگىزىنەن قۇقىق پەن ينكليۋزيانىڭ تومەندەۋى سەبەپ بولعان.
سوڭعى 13 جىلدا كورسەتكىشتەرى ايتارلىقتاي جاقسارعانىمەن تابىسى تومەن وڭتۇستىك ساحاراداعى افريكا ەلدەرىنىڭ رەيتينگى ءالى دە ايتارلىقتاي كوتەرىلە قويماعانىن بايقايمىز. وعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى افريكا مەملەكەتتەرىندەگى كەدەيشىلىك كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋى. جاھاندىق دەڭگەيدە ولاردىڭ قاتارىنا ساياسي تۇراقسىز نيگەر, سومالي, يەمەن, وڭتۇستىك سۋدان, اۋعانستان جانە كونگو سياقتى مەملەكەتتەر جاتادى. 2024 جىلعى يندەكس بويىنشا سوڭعى ورىندا وڭتۇستىك سۋدان (25,93 ۇپاي) مەملەكەتى ورنالاستى. ەگەر الەمدى ءبىر مەملەكەت رەتىندە قاراستىراتىن بولساق, الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى بويىنشا ول بوليۆيا مەن ازەربايجان اراسىندا ورنالاسقان ەل بولار ەدى. ورتاشا العاندا, الەمدە تۇرعىن ءۇي, سۋ جانە سانيتاريا بويىنشا ەڭ جوعارى ۇپايلار بار بولسا, جەتىلدىرىلگەن جوعارى ءبىلىم مەن قورشاعان ورتا ساپاسى باعىتىندا الەم ەڭ ناشار كورسەتكىشتەرگە يە.
الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى ينديكاتورلارىندا سوڭعى اسكەري قاقتىعىستارعا بايلانىستى تولىق كورسەتىلمەگەن باتىس جاعالاۋ مەن گازا, يزرايل نەمەسە ۋكراينا سىندى ەلدەر بارىن ەسكەرۋ قاجەت.
ماريا جىلقىشيەۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
