سۋرەتتى تۇسىرگەن – سەرىك مايەمەروۆ
حان جارشىسى حابار بەرگەندەي بيىلعى كوكتەمنىڭ جەتكەنىن قوقيقازدار سۇيىنشىلەدى. ماڭعىستاۋ جەرىندەگى قاراكول قىزعىلت تۇسكە بوياندى. ويتكەنى وڭىرگە قوقيقازدار كەلىپ قوندى. قاراقيا-قاراكول قورىعى – سيرەك كەزدەسەتىن جان-جانۋار مەن قۇستاردى قورعايتىن ورىن. وندا قوقيقازداردان باسقا جۇزدەن استام قۇستىڭ ءتۇرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ 20-سى قىزىل كىتاپقا ەنگەن.
«بيىل كولگە 700-800 شاماسىندا قوقيقاز كەلدى. كەي جىلداردا كول ايدىنىنا 5 مىڭعا دەيىن قوقيقاز كەلىپ قونادى. بۇل – ماڭعىستاۋدىڭ عاجايىپ قۇستارىنىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. قوقيقاز ايدىنعا قونسا, حالىق تا, ءبىز دە قۋانامىز. ونى قورعاۋعا, ۇركىتپەۋگە تىرىسامىز», دەيدى ء«ۇستىرت» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ءبولىم باسشىسى جالعاس ۇستادوۆ.
قاراكول جاساندى سۋ ايدىنى جىل قۇستارى قوناتىن سۇيىكتى مەكەنگە اينالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋعا قوقيقازدار اقمولا وبلىسىنداعى قورعالجىن مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ اۋماعىنداعى تەڭىز جانە قورعالجىن كولدەرىنەن ۇشىپ بارعان. كۇزدە, سالقىن تۇسكەن كەزدە, حازار قورىعىنا نەمەسە ودان دا ءارى يران جاققا ۇشىپ كەتەدى ەكەن.
«قوقيقازدار ءبىزدىڭ ەلگە افريكا, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان ەلدەرىنەن ۇشىپ كەلەدى. ءساۋىر ايىندا كەلىپ, كۇن سۋىتقانشا (قىركۇيەك, قازان ايلارىنا دەيىن) بولادى. قوقيقازداردىڭ ەلورداعا جاقىن جەردەگى نەگىزگى مەكەنى –قورعالجىن قورىعى, ولار دا سوندا مەكەندەپ, كوبەيەدى. ەلىمىزگە جىل سايىن 100 مىڭعا جۋىق قوقيقاز ۇشىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە اقمولا, قوستاناي, جامبىل, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بار. تالدىكولگە قوقيقازدىڭ بيىلعى بالاپاندارى جىلى جاققا ۇشپاس بۇرىن وسىنداي كول مەن كولشىكتەرگە توقتاپ, ءال جيناپ, ودان ءارى ۇشىپ كەتەدى», دەيدى ەكو-بەلسەندى ساكەن دىلداحمەت.
قوقيقازدى ورىستار «فلامينگو» دەپ اتايدى, ول لاتىننىڭ «الاۋلاعان وت-جالىن» دەگەن سوزىنەن الىنىپتى. ال قازاقتار ونى قىزىلقانات قاز نەمەسە قىزىلقاز دەپ تە اتايدى. قىزعىلت قوقيقازدىڭ سىرتقى ءتۇرى باسقا قۇستارمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە. تۇلعاسى جۇمىر, سيراقتارى ۇزىن, قۇيرىق قاۋىرسىنى قىسقا. قوقيقازدار – جەر بەتىندەگى ەڭ ۇزىن سيراقتى قۇستاردىڭ ءبىرى. تۇمسىعى ۇلكەن ءارى دوڭەس كەلەدى, ۇشى قارا, تومەن قاراي بىتكەن. سودان دا «قوقيقاز» دەپ اتالعان بولۋ كەرەك. بىلاي قاراساڭىز, سىرت كەلبەتى بالەت بيشىلەرىن ەسكە تۇسىرەدى. ايدىنعا توپتاسىپ قونعاندا الاۋلاعان جالىن ءتارىزدى كورىنەدى.
«قاراكول اۋماعى – «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قاناتتىلار تۇراقتايتىن مەكەن. سوندىقتان دا بۇل جەر تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورلارىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا. ايتا كەتەيىك, قىزعىلت تۇستەس, ءىرى دەنەلى قۇستار, نەگىزىنەن, تروپيكالىق ەلدەردە ۇيا سالادى», دەيدى قورىقشىلار.
قوقيقاز تۇرلەرى ازيانىڭ, افريكانىڭ, ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ, وڭتۇستىك ەۋروپانىڭ سۋبتروپيك نەمەسە تروپيكالىق ايماقتارىنداعى سۋ ايدىندارىندا مەكەندەيدى. قىزعىلت قوقيقازداردىڭ سولتۇستىك وڭىرگە كەلەتىن جەرى – قورعالجىن تابيعي قورىعىنىڭ اۋماعىنداعى تەڭىز كولى. كولدىڭ تۇزدىلىعى الەمدىك تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعىنان 5-6 ەسە اششى. بۇل وڭىردەگى تەڭىز كولى – قوقيقازداردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلاناتىن القابى. ونداعى 75-كە جۋىق ۇلكەندى-كىشىلى ارال ولاردىڭ ۇيا سالۋىنا وتە قولايلى.
قورىقتا قوقيقازدىڭ ءۇش نەگىزگى ءتۇرى كەزدەسەدى: قىزعىلت قوقيقاز, كىشى قوقيقاز جانە قىتاي قوقيقازى. قىزعىلت قوقيقاز − قورىقتىڭ ەڭ جاڭا تۇرعىنى. ول تەڭىز كولىندە جانە ءۇشارال ۇستىرتىندە ۇيالايدى. بۇل قۇستىڭ بيىكتىگى 150 سم-گە دەيىن جەتەدى جانە سالماعى 3 كگ-نان اسادى.
«قىزعىلت قوقيقاز تۇزدى كولدەردىڭ 2-3 مەترلىك تاياز جەرىندە ۇزىن اياقتارىمەن ادىمداپ ءجۇرىپ, قورەگىن بالشىقتىڭ اراسىنان تۇمسىعىمەن ءسۇزىپ الادى. تۇمسىعىنىڭ جيەكتەرى ۇساق ارانىڭ تىسشەلەرىندەي تىلىمدەنگەن. سول ارقىلى سۋ مەن بالشىقتار سىرتقا اعىپ كەتەدى دە, قورەگى اۋزىندا قالادى. ولار سۋ وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمىمەن, ۇساق جاندىكتەرمەن, ۇلۋلارمەن قورەكتەنەدى. اسىرەسە ارتەميا سالين دەپ اتالاتىن سۋ شايانى ولاردىڭ جەڭسىك اسى. بۇل ۇساق سۋ شايانى تۇزدى كولدەردە كوپتەپ كەزدەسەدى, سوندىقتان ارتەميا سالين شايانىنىڭ ۋىلدىرىعىن جيناۋعا مۇلدە رۇقسات ەتىلمەيدى. قىزعىلت قوقيقازدىڭ سانى كۇرت ازايىپ بارا جاتقاندىقتان, قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» جانە حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» دا ەنگەن», دەيدى بيولوگ عالىم رىسباي ساتىمبەك ۇلى.
قارت قۇستانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى 50 مىڭنان اسا قوقيقاز بولسا, 1972-1976 جىلدار ارالىعىندا ولاردىڭ سانى كۇرت ازايىپ – 5-9 مىڭ, 1977 جىلى – 13,500, 1978 جىلى – 35-36 مىڭ, ال قازىر قاتاڭ قورعاۋدىڭ ناتيجەسىندە 25-30 مىڭنان اسادى.
ماڭعىستاۋ مەن اقمولادان باسقا, تورعاي وڭىرىندەگى شالقارتەڭىز, جاماناقكول, سونىمەن قاتار قىپشاق, كەرەي, تۇزاششى, سۇلتانكەلدى, اساۋبۇلاق, جامانكول, ەسەي, قوقاي, ت.ب. كولدەرىندە كەزدەسەدى. قىزعىلت قوقيقازدىڭ سانىنىڭ ازايۋىنا كوبىنە-كوپ تابيعي تىرشىلىك ەتەتىن اۋماقتاعى كولدەردىڭ سۋ دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى وزگەرىپ وتىرۋى, كولدەرگە قۇياتىن وزەندەرگە تۇيىق بوگەت سالۋ جانە ۇيا سالۋ, جۇمىرتقا باسۋ كەزىندە ۇركىتۋ اسەر ەتەدى ەكەن. بۇعان قوسا تابيعات قاسكويلەرى دە تىنىش قاراپ جۇرمەيتىن كورىنەدى.
ەلىمىزدە قىزعىلت قوقيقازداردى قورعاۋ ءۇشىن 1968 جىلى ارنايى قورعالجىن مەملەكەتتىك-تابيعي قورىعى جانە تورعاي مەملەكەتتىك-تابيعي قورىقشاسى قۇرىلعان. قوقيقازدار – اتۋعا مۇلدە تىيىم سالىنىپ, ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان قۇس. بۇل اسەم قۇستار تۋريستەر تارتۋدىڭ تاپتىرماس جولى. سول سەبەپتى دە ونىڭ ايدىنعا قونعانى – ەلگە ىرىس كەلگەنىمەن بىردەي.
