«بۇل – تەڭدەسسىز قاھارمان ادام»

ورال تاڭسىقباەۆ تۋرالى كىتاپ جازىپ جۇرگەلى بەرى وزبەكستانعا قاتىس­تى اڭگىمەنىڭ بارىنە بولەكشە ىقى­لاسپەن قۇلاق تۇرەتىن ادەت تاپ­ق­انبىز. تاشكەنتكە ءۇش رەت با­رىپ قايتتىق. نوكىسكە دە جول ءتۇس­تى, ماسكەۋگە ساپارلاعان سايىن قول­عا ىلىككەندى ءسۇزىپ قايتاتىنبىز. سون­داي ىزدەنىس ينتەرنەتكە دە ءجيى-ءجيى جۇگىنتەدى. تاشكەنتتەن تارا­تىلاتىن YouTube-ارنالاردىڭ بىرىن­دە تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ تاري­حىنا, مادەنيەتىنە ارنالعان باع­دار­لاما بار. ءبىز كورگەن كەيىنگى ءبىر شى­عارىلىمنىڭ كىرىسپە­سىن­دە «تاياۋ­داعى سۇحباتىمىز تاتارلارعا ار­نال­عان ەدى», دەيدى ارىپتەستەرىمىز. اعايىن­دارىمىز بۇل تاقىرىپتى جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە قاۋزاپ كەلە جاتىر. ءسوز باسىندا جۇرگىزۋشى «تۇركىلەر تۋرالى, ورتالىق ازيا­داعى اعايىنداس حالىقتار تۋرالى اڭگىمەلەگەندە, ءتىپتى, جانىمىز جادى­راپ كەتەدى», دەيدى.

سونى ايتا وتى­­رىپ, «ايتسە دە, وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە باي­لا­نىس­تى ءبىز تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن دە ونشا جاقىنداسا المادىق. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسياسى, ءبىز­دىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بىرىگۋى, كۇشەيۋى, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, كەشىگە بەردى. ءالحامديللا, بولاتىن نارسە بولماي قويمايدى ەكەن, 2016 جىلدان كەيىن ءبىز قايتادان تابىسا تۇستىك. سامارقاند كوشە­لەرىنەن تاجىك­تەردى, تاشكەنت كوشەلەرى­نەن قازاقتاردى, قىرعىزداردى كورگەندە قاتتى قۋانىپ قا­لامىز» دەپ كەلەدى دە, وسى ماسەلەگە ما­ماندانعان سا­­راپ­شى – پروفەسسور گايبۋللا با­بايا­روۆتى اڭگىمەگە تارتادى. بۇل­ جو­لى تاڭدالعان تاقىرىپ – قازاق­تار.­

تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قاتا­رىنا قازىر ءىرىلى-كىشىلى 32 ەتنوس كىرەتىنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, جۇرگىزۋشى اڭگىمەنىڭ ال­قيسساسىندا قازاقتاردىڭ دەربەس اتاۋ­لى ەتنوس رەتىندە قاي زاماننان تاريح تورىنە كوتەرىلگەنىن سۇرايدى. گ.باباياروۆ قازاقتاردىڭ XV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ابىلقايىر ۇلىسىنان ىرگە كوتەرگەنىن, كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ وزىنە قاراستى جۇرت­تى سوڭىنا ەرتىپ, جەتىسۋ جەرىنىڭ شۋ وڭىرىنە قونىس تەپكەنىن, سول جەردە قازاق حاندىعىن قۇرعا­نىن ايتادى. التى ءجۇز جىلعا جۋىق دەربەس تاريح­تىڭ باستاۋ-بۇ­لاعىندا ۇلكەن ۇلىستان بولەك شىق­قان جۇرتتىڭ باستى بەلگىسى رە­تىن­دە ورنىققان «قازاق» ەتنونيمى بارا-بارا اياسىن كەڭەيتتى, دەيدى گ.باباياروۆ. ساراپشى اۋەلدەگى ءبىر­تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ ونىنشى عاسىردىڭ و جاق, بۇ جاعىندا ارا اجى­راتا باستاعانىن, وعىزداردىڭ ءبىر بولىگى جاڭا جەر ىزدەپ, انادولى ايماعىنا اتتانعانىن, ءبىر بولىگى اتا­مەكەندە قالىپ, تۇرىكمەندەر اتانعانىن, ال ورتالىق ازيادا ور­نىققان اعايىننىڭ دەشتى قىپ­شاق جەرىنە يە بولعانىن ايتادى. «دەشتى قىپشاق جەرى­نىڭ باسىم بولىگىن قازاقتار يەلەندى, سول وڭىر­لەر­دە قالىپتاسقان قازاق حاندىعى عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلدى», دەيدى ساراپشى. ونىڭ بۇل اراداعى تۇپكى ويى ەتنوستاردىڭ بىرتە-بىرتە ىرگە ايىرۋى تابيعي-تاريحي ۇدەرىس, ال قازاق پەن وزبەك سول ۇدەرىستە ەڭ سوڭىنان ارا-جىك اجى­راتقان حا­لىقتار ەدى دەگەنگە تىرەلەدى. سۇح­بات­تاسۋشىلار اۋەلدە تاريح جولىن بىرگە باستاعان باۋىرلاستاردىڭ ارا-جىك اجىراتۋى ابدەن قالىپتى جاي ەكەنىن ورىندى ەسكەرتەدى. ما­سەلە ءبىر حالىقتىڭ ەكىنشى ءبىر حا­لىق­تان ءبولىنىپ شىعۋى جونىندە ەمەس, ماسەلە حالىقتىڭ ءبولىنۋى جو­نىندە بولىپ وتىرعانىن باسىن اشا ايتادى. مۇنداي ۇدەرىس كەيىن ءبىزدىڭ دالامىزدا نوعايلى داۋى­رىندە ورىن العانى جاقسى بەل­گى­لى. قازاق پەن نوعايدىڭ جىلاپ ايى­رىلىسقان وقيعاسى «ەل ايى­رىل­عان» كۇيىندە وشپەس ءىزىن قال­دىر­دى. بايتاق ورتاق مۇرامىز بار. اعايىنداردى تىڭداساڭىز, «تۆو­ريۆشيە ­ۆ پەريود نوگايسكوي گوسۋ­دارستۆەننوستي ­(15-17 ۆۆ.) نو­گايسكيە پوەتى: سىبرا-يىراۋ, اسان كايگى, شال-كييز تيلەنشي ۋلى, دوسمامبەت ازاۋلى, كازى-تۋگان سۋينيش ۋلى سوزدالي بەستسەن­نىە­ ليتەراتۋرنىە پرويزۆەدەنيا» بولادى دا شىعادى. ولار­دىڭ­ جىرلارىن ءوزىمىز ماسكەۋدە وقىپ, كوشىرمەسىن جاساپ العان «پوەزيا اۋلا» كىتابىنان, ءبىز­دىڭ قولىمىزداعى ەكى تومدىق «انتولوگيا داگەستانسكوي پوەزي» جيناعىنان تابا الامىز. وسىنىڭ ءبارى تۋىستاس حالىقتاردىڭ تاريحى قاندايلىق قويىنداسىپ جاتقانىن تاعى دا تانىتا تۇسەدى. بۇل ارادا مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا بەلگىلى جايدى ەسكە سالىپ وتۋگە تۋرا كە­لە­دى. رەسەيدىڭ ورتالىقتانعان مەم­لەكەت رەتىندە 862 جىلدان قالىپ­تاسا باستاعانىن, سول جىلى نوۆگو­رود­تىقتار ەلگە باس يە بولۋعا سىرتتان ادام شاقىرعانىن جاقىندا عانا شەتەل جۋرناليسىنە بەرگەن سۇحباتىندا «پريگلاسيلي نا كنياجەنيە كنيازيا ريۋريكا يز سكانديناۆي, يز ۆارياگوۆ» دەپ ناقتىلاپ تۇرىپ كورشى ەلدىڭ باسشىسىنىڭ ءوزى ايتتى. نەستور جىلناماسىندا كەل­تىرىلگەن ول حاتتىڭ «زەمليا ناشا ۆەليكا ي وبيلنا, ا پوريادكا ۆ نەي نەت. پريحوديتە كنياجيت ي ۆلا­دەت نامي» دەگەن ءسوزى تاريح تۋ­رالى كىتاپتىڭ تالايىندا بى­رى­­نەن بىرى­نە اۋىسىپ جاتادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ كيەۆ رۋسىندە باسى قو­سىل­عان جۇرتتىڭ بارا-بارا ۆەليكوروسستار, مالوروسستار, بەلو­رۋستار كۇيىندە ءۇش حالىق بولىپ قا­لىپ­تاس­قانى بەلگىلى. مۇنداي مىسال تولىپ جاتىر. اۋەلدە تاريح­ ساحناسىنا پارسى­لار كۇيىندە كوتەرىلگەن ەجەلگى حا­لىق كەيىن­نەن يراندىقتار مەن تا­جىكتەرگە اينال­عان. وڭايلاتىپ سويلەسەك, شيتتەرى يران­دىق­تار, سۇن­نيتتەرى تاجىكتەر بولىپ كەتتى. ەكى حالىق تا رۋداكي, فەردوۋسي, ومار ھايام, ساعدي, حافيز, رۋمي, ءجامي سياقتى ۇلى تۇل­عالاردى ءوز بابالارىمىز دەپ بىلەدى.

اڭگىمەدە ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىس­تى تالاي ماسەلە قوزعالعان. اعايىن­دارى­مىزدىڭ قازاق جۇزدەرى تۋرالى ايتقانىنا توقتالىپ وتەيىك. جۇرگىزۋشىنىڭ «رۋلار بارىمىزدە بار, ال جۇزدەر تەك قازاقتا بار. مۇنىڭ ءمانى قالاي؟» دەگەن سۇراعىنا ساراپشى ۇلى ءجۇزدىڭ, ورتا ءجۇزدىڭ, كىشى ءجۇزدىڭ ورنالاسقان ايماعى, كەيبىر ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تولىمدى جاۋاپ قايتارا كەلىپ, ء«اسىلى, قا­زاقتار ءۇش جۇزگە بولىنبەيدى, قا­زاقتار ءۇش جۇزدەن قۇرالادى. بۇل ايىرىلىسۋ ەمەس, بۇل بىرلەسۋ» دەپ ايتقا­نىن ەستىگەندە ابدەن-اق ايىز قانادى. قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري الەۋەتى جونىندەگى ناقتى دە­رەكتەرى دە سۇيسىنتەدى. «بابىر قاسىم حاننىڭ زامانىندا قازاقتار اب­دەن داۋىرلەدى, ءىرى, سالتاناتتى مەملەكەتكە اينالدى, 300 مىڭ ادامدىق جاساعى بار ەدى دەپ جازادى. بابىردىڭ ءوزى ۇندىستان­عا 12 مىڭ ادامدىق جاساقپەن اتتان­عان. شايباني 60 مىڭ اداممەن بۇكىل ورتا ازياعا ءامىرىن جۇر­گىزىپ تۇرعان», دەيدى گ.باباياروۆ. جۇر­گىزۋشىنىڭ «بۇل قالايشا؟» دەپ تاڭ­دانعان سۇراعىنا «ولاردا ءاربىر وت­باسى جاۋىنگەر شىعاراتىن. ويت­كە­نى ءبارى كوشپەندى. ارقايسىسى اتقا جاقسى وتىرا الادى, ارقايسىسى بەس قارۋىن بەلىنەن تاستامايدى. قاي كەزدە دە ۇرىسقا دايارلىعى كۇش­تى بولعان. سول ءۇشىن دە كەرەك كەزدە 300 مىڭ ادامدىق اسكەر جا­ساق­تاۋعا شاماسى كەلگەن» دەپ جاۋاپ قايتارادى.

پروفەسسوردىڭ ء«جۇز» ءسوزىنىڭ ار­عى تەگى تۋرالى وزىندىك تۇجىرى­مىن دا پىكىر تۇزدىعى رەتىندە ور­تاعا سالا كەتەيىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ء«جۇز» ارابتىڭ «بولىك», «ۇلەس» دەگەن ماعىنا بەرەتىن سوزىنەن شىق­قان. مۇنى ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجى­رىم دەمەيدى, «وسىنداي دا پى­كىر بار. ويتكەنى راسىندا دا قازاق حالقى ەجەلدە ءۇش بولىكتەن قۇ­رالعان» دەۋمەن عانا توقتايدى. جۇزگە تارامدالۋ قاجەتتىگى نەدەن تۋعان؟ بۇل سۇراققا دا جاۋابى دايىن. «ويتكەنى قازاقتاردىڭ جەرى كەڭەيىپ كەتتى, جەتىسۋ جاقتا تۇرىپ, سوناۋ ءۇش مىڭ شاقىرىمداعى اتىراۋدى, ءسىبىر جاق بەتتەگى وڭىر­لەردى باسقارۋ قيىنعا اينال­دى. مۇنداي باسقارۋ ءتاسىلى باياعىدان بار. قاراحانداردا دا, تۇرىك قا­عاندىعىندا دا وسىلاي بولعان. ءسوي­تىپ, قازاق بيلەرى باس قوسىپ, قۇ­رىلتاي وتكىزىپ, باتىس جاق بەتى­مىز ءبىر ءجۇز بولسىن, ورتاداعى جۇر­تى­مىز ءبىر ءجۇز بولسىن, شىعىس بەت­كەيدەگى ءوڭىرىمىز ءبىر ءجۇز بولسىن دەگەن توقتام جاساعان. الىپ دالا­نى جۇزدەرگە ءبولىپ باسقارماسا, باسقاشا باسقارۋ قيىن ەدى. ءجۇز – اكىمشىلىك ءبولىنىس. شىعىس جاق بەتتەن جاۋ تيسە, ۇلى ءجۇز ورتا جۇزگە, كىشى جۇزگە ادام شاپتىرتادى, مۇنشا قول الىپ, كەلىڭدەر, بىر­لەسىپ تويتارىس بەرەيىك دەيدى. قازاقتاردىڭ اۋىزبىرشىلىگى كۇشتى. ما­دەنيەتى بىردەي, ديالەكتىسى جوق».

قازاق پەن وزبەك رۋلارىنىڭ ورتاق­تىعىنان تۋىستىق ءتىنىن تابۋ قيسىنى دا كوكەيگە قونادى. بۇل ءۇشىن ەكى حالىق­تاعى ءىرى-ءىرى جيىرما شاقتى رۋدىڭ اتتارى كەلتىرىلەدى: «قاڭلى, قىپشاق, قوڭىرات, نايمان, جالايىر رۋلارى وزبەكتە دە, قازاقتا دا بار. ءبارى ورتالىق ازيانىڭ ور­تاق قازانىندا قايناعان. ال ايتا­لىق, تۇرىكمەندەردە باسقاشا. ولار­دا وعىزدار زامانىنان كەلە جات­قان تەكە, ءجاۋمىت, ەرسارى, شا­ۋىل­دىرلەر بار. رۋ سۇراسۋ قازىر­گە­ دەيىن وزبەكستاننىڭ كەيبىر جەر­لەرىندە دە كەزدەسىپ قالادى. سا­مارقاندا, تاسقور­عان­دا, باسقا دا جەرلەردە, مىسالى, نايماندار­ كوپ. وزبەك, قازاق دەگەن تاريح ساحناسىنا شىقپاي تۇرعاندا, سوناۋ ونىنشى عاسىردىڭ وزىندە نايمان حاندى­عى بار ەدى عوي. نايماندار قاراقىتاي­لار­عا دا قىسىم كورسەتكەن. قوڭىراتتار دا كوپ. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس جاعىنداعى حالىق ساناعىندا 134 مىڭ وزبەك قوڭىراتتارى ەسەپكە الىنعان. قازىر ولاردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ كەتتى. قوڭىرات ەتنوگرافياسى, ونەرى, باقشىلىعى, داستانى دەپ سويلەيمىز. «الپامىستى» قوڭىراتتاردىڭ تايپالىق داستانى دەپ سانايمىز. ياعني ءبىزدىڭ ءبىر دا­راقتىڭ بۇتاقتارى ەكەنىمىزدى وسى رۋلار­دىڭ ورتاقتىعى دا انىق كورسەتەدى. تاعى ءبىر دالەل كەل­تىرەيىن. قازاقتاردا اسا ءىرى ارعىن تايپاسى بار. سول تايپادان شىققان نۇرلان سالتاەۆ دەگەن ءبىر اعامىز, ءوزى تاريحشى بولماسا دا, وتكەن زا­مانداردى جاقسى بىلەدى. كەيدە اڭگىمە كەزىندە اركىم تاريحتى ءار جاققا تارتقىلاپ جاتسا, اقيقاتىن ايتىپ, بىرلىككە شاقىرىپ, جۇرت­تى جاراستى­رىپ وتىرادى. ار­عىنداردىڭ شايبانيدەن جەڭىل­گەن­دە بابىرمەن بىرگە كەتىپ قال­عاندارى دا بار. اۋعانستاندا بي­لىك قۇرعان ارعىندار كوپ. ولار وز­دەرىن وزبەك تە, قازاق تا دەمەيدى, تۇركى ارعىندارمىز دەيدى. قازىر كەزىندە ۇندىستانعا وتكەن ارعىن­دار كاشميردە تۇرادى, ءتىپتى تيبەتتە دە بار. نەگىزىندە حيند تىلىندە سوي­لەگەنىمەن, تۇركى ءتىلىن دە ساقتاپ قالعان. سولاردى ءبىزدىڭ تاريحشىلار بارىپ زەرتتەسە ءجون». عالىمنىڭ كىشى جۇزدەگى رۋلاردىڭ تالايى وزبەكتە دە بار ەكەنىن, مىسالى, جەتىرۋعا كىرەتىن كەردەرى, كەرەيىت, جاعالبايلى, تابىن, تاما, تەلەۋ, رامادان رۋلارىنىڭ وزدەرىندە دە ءدال سول اتىمەن اتالاتىنىن ايتا­تىنى دا اسەرلى. ءبىلۋ بار دا, ءبولۋ جوق. ءبارى ءبىر وزبەك. ءبىرتۇتاس ۇلت. رۋ دەمەكشى, گ.باباياروۆ قازاقتاردىڭ ءوز رۋىنىڭ ىشىن­دە قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىنىنە دە نازار اۋدارىپ, اعايىن اراسىندا قان ارالاستىرمايتىنىن اسا تانتىلىكپەن اڭگىمە ەتكەنىن دە قوسا كەتەيىك. «مىسالى, الماتىعا وقۋعا بارعان رۋى شومە­كەي قىزىنا اناسى: «سەن ول جاقتا جۇر­گەندە شومەكەي جىگىتپەن كوڭىل قو­سىپ قالما» دەپ قاتتى ەس­كەر­تەدى. قىزى سونى ەسكەرەدى. وسىن­داي قاسيەت بەلگىلى ءبىر رۋلارعا عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتقا ءتان بولىپ كەلەدى». ارينە, سىرت كوزبەن قا­راعاننان كەيىن اعا­يىندارىمىز اسىعىستاۋ تۇجىرىمدارعا دا ورىن بەرىپ قالادى. ايتالىق, «ەكى ميلليون نايمان ءبىر-بىرىمەن قىز الىسپايدى» دەيدى. بۇل ارادا تايپا مەن رۋ ۇعىمىن ۇلاستىرىپ جىبەرۋ بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى رۋلاردىڭ كوبەيىپ, كەڭ قانات جايىپ كەتەتىنى, سوعان بايلانىستى بەلگىلى ءبىر اتاعا دەيىن ولاردىڭ اراسىندا قىز الىسىپ, قىز بەرىسۋ كەزدەسەتىنى بەلگىلى. بىراق, ءبارىبىر, وزبەك اعايىنداردىڭ قازاقتىڭ ەت جاقىن جاندارمەن قان ارالاستىرمايتىن ءداستۇرىن قۇرمەتتەيتىنى وسى اڭگىمەدەن كەلىستى كورىنىپ تۇر.

اڭگىمە بارىسىندا ءبىزدىڭ كوڭى­لىمىزدى تولقىتقان تاعى ءبىر جاي – قازاق دالا­سىن­داعى الاپات اشار­شىلىقتىڭ اعايى­ندىق جان اشۋىمەن ايتىلۋى. «كەڭەس داۋىرىن­دەگى اشارشىلىق كەزىندە قازاقتاردىڭ جارتىسى قىرىلىپ كەتتى. ناعىز گەنوتسيد دەسە بولادى. ءۇش ميلليون ادام ولگەن», دەيدى گ.باباياروۆ. اليحان تۋرانوعلى «تۇركىستان قايعىسى» اتتى كىتاپتا: «شى­عىس تۇر­كىستانعا, قۇلجا جاققا بارا جات­­قانىمدا, شىمكەنت, تاراز, مەرك­ى جولى­نىڭ ەكى بەتىندە ءولىپ جات­قان قازاق بالالارىن كوپ كور­دىم» دەگەن ەكەن. «بىزدە دە سول كەزدە قيىنشىلىق بولدى, بىراق قانشا دەگەنمەن, جەر ەمگەن حالىقپىز عوي, ونى-مۇنى تالشىق قىلىپ, امالداپ امان قالعانبىز. ال قازاقتاردىڭ قو­لىنان مالىن الىپ قويعاننان كەيىن, جىلقىلارى قىرىلعان سوڭ سون­داي ءبىر سۇمدىقتى باستان كەشتى».

سۇحباتتاسۋشىلاردىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءبىراز جەرىنەن ايرىلىپ قال­دى دەگەن اڭگىمەسىن اعايىن­نىڭ جاناشىرلىعى دەپ قاراۋمەن شەك­تەلە­يىك. گ.باباياروۆ قورعان, قوساعاش, ومبى, تۇمەن سياقتى جەرلەر رەسەيگە ءوتىپ كەتتى دەپ سانايدى. استراحاندى, ورىنبوردى ەسكە سالىپ, ورىنبوردىڭ جيىر­ماسىنشى عاسىر­دىڭ باسىندا قازاققا استانا بولعانىن دا ايتادى. «قازىر قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى ورىستىڭ جەرى ەدى دەپ سويلەيتىندەر دە تابىلىپ قالادى. بۇل اتىمەن جالعان ءسوز. تىنىمسىز ناسيحات تال­ماي جۇرە بەرگەننەن كەيىن كەي­بىرەۋلەر ونى جانى بار ءسوز دەپ تە ويلاۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارى تاريحتى وقىماعاندىقتان. جالپى, ءتۇبى ءبىر تۇركىلەر ءۇشىن اتامەكەن بول­عان جەردىڭ شەتىن بىرەۋلەر داۋلاپ جاتسا, ارينە, ءبىز, ياعني وزبەكتەر دە اشىنامىز».

اڭگىمە بارىسىندا «قازاق» ەتنو­نيمى­نىڭ شىعۋ تەگىنە بايلا­نىستى بولجام دا ورتاعا سالىنعان. بابىردىڭ قولداعى بي­لىكتەن ايى­رىل­عان, بىراق ءالى ءۇندىستان اسىپ كەتە قويماعان كەزىن «قازاقلىق ءداۋىر» دەپ اتاعانىن, ءدال سول ءسوزدى حۇسا­يىن بايقارانىڭ «قازاقلىق­تا ءجۇرۋ» دەپ قولدانعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, «قا­زاق» ءسوزى «ەر­كىن, كوشپەلى, ەشكىمگە مويىن­سىن­باۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ايتادى دا, «وزبەك» ەتنونيمىنىڭ تەگىن ء«وزى بەك», ياعني وزىنە ءوزى بەك ادام دەگەن ماعى­ناعا ۇلاستىرادى, ءسويتىپ, و باستان تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان قوس حا­لىقتىڭ اتاۋىنان دا ۇقساستىق, تۋىستىق تابادى. بۇل اراسىنىڭ انىق-قانىعىن تاريحشى, ءتىلشى ماماندار اجىراتا جاتار, بىراق تۋىسقانداردى تۇتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن مۇنداي تۇجىرىمداردىڭ ارتىق بولمايتىنى تالاسسىز. ايتپەسە, «وزبەك» اتاۋى التىن وردا حانى وزبەكپەن بايلانىستى دەگەن پىكىر عىلىمدا بەرىك ورنىققانى ءمالىم.

سۇحباتقا قاتىسۋشىلاردىڭ اعايىن­داس حالىققا دەگەن اقەدىل كو­ڭىلى كىم-كىمدى دە رازى ەتپەي قوي­مايدى. تازا عى­لىمي تۇرعىدان, بيىك تالاپتارمەن قارا­عاندا كەي تۇ­سىندا كوڭىل قوڭىلتاقسىپ قالا­­تىنىن, اڭگىمەدە كوبىنە بەسە­نەدەن بەلگىلى جايلاردىڭ قايتا­لا­ناتىنىن ءوزى­ڭىز دە كورىپ وتىرسىز. سولاي ەكەن دەپ, وسىنداي بەينەماتەريالدارعا شەكەدەن قاراۋ­دىڭ ءجونى بار ما؟ ءجونى جوق. «وز­بەك حالقىندا دا قازاقتىڭ رۋلارى سياقتى رۋلار بار ەكەنىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىن» دەگەن سياقتى پىكىر جازاتىنداردى كىتاپ تۇرماق, گازەت وقۋ ازايىپ تۇرعان قازىرگىدەي زاماندا بۇرىنعىداي بىرىڭ­عاي جاز­عىرۋدىڭ ءجونى بار ما؟ ءجونى جوق. جالپى, ناسيحات تا, ۇگىت تە عالىمدارعا ارنالمايدى, ەڭ الدىمەن ورتاشا دەڭگەيدەگى وقىرمانعا, كورەرمەنگە, تىڭدارمانعا ارنالادى. «وچەركي پو يستوري ي نۋميزماتيكە زاپادنو-تيۋركسكوگو كاگاناتا» سياقتى ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى رەتىندە تانىمال مامان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گايبۋللا باباياروۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋى, كۇردەلى ماسە­لەلەر­دى قاراپايىم, جاتىق تىلمەن, بارىنشا ۇعىنىقتى مىسالدارمەن ءتۇسىندىرۋى وتە ورىندى. بۇل تۇرعىدان ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ماتە­ريالدىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتكەنى داۋ­سىز. ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى قازىر كەڭى­نەن تاراپ جاتقان بەينەماتەريال جەلىگە سالىنعان 24 اق­پان­نان بەرگى العاشقى سەگىز كۇننىڭ ىشىندە, ياعني 3 ناۋرىزعا دەيىن 92 مىڭ رەت قارالعانى, وعان 1200-دەن استام پىكىر جازىلعانى – وسى ويىمىزدىڭ داۋسىز دالەلى.

ماقالانىڭ وسى تۇسىنا تاقا­لىپ, ويىمىزدى تۇيىندەگەلى جات­قان­دا, 1 ناۋرىزدا – العىس ايتۋ كۇ­نىندە, ءدال سول يۋتۋبتان تاعى ءبىر بەي­نەسۇحباتتى تىڭداپ-كورىپ قالدىق.

بۇل جولعى ماتەريال نەگىزىنەن باۋىر­جان مومىش ۇلىنا ارنالىپتى. «نەگى­زىنەن» دەيتىنىمىز – ءبىر جارىم ساعات­تىق اڭگىمە باس­تان-اياق باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ باتىرلىعىن بايان ەتپەيدى. سۇح­باتتاسۋشىلار ەكىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سو­عىستىڭ باستاپقى سيپاتى, ماسكەۋ تۇبىندەگى جەڭىستەن كەيىن مايداندا قالىپتاسقان احۋال تۋرالى دا مول مالىمەت بەرەدى. ول جاعىنا توقتالىپ جاتپاي-اق قويا­لىق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – وز­بەك باۋىرلارىمىزدىڭ قازاق حال­قى­نىڭ ۇلى باھادۇرىنە كورسەتكەن قۇر­مەتىنىڭ قادىر-قاسيەتى, ءمان-ماڭىزى.

باعدارلاماعا قويىلعان تاقى­رىپ – «وزبەك اعايىن باۋىرجان مومىش ۇلى مەن ۇوس تۋرالى شىن­دىقتى ايتتى». «بۋ تەڭ­سيز قاحرامون ودام» – سالعان بەتتەن باۋىر­جان جايىندا وسىلاي دەگەن ساراپشى ءوز ويىن ناقتى دالە­لدەي­دى. اسىرەسە باۋكەڭ­نىڭ ماس­كەۋ تۇبىندەگى ەرلىگىنىڭ ءمان-ما­ڭىزى ايشىقتى اشىل­عان. نە­مىستەردىڭ قالا ىرگەسىندەگى جيىر­ما شاقتى شاقىرىم­دىق جەرگە كەلىپ, كرەمل مۇنارالا­رىن دۇر­بىمەن كورىپ تۇرعانىن, سول كەزدە پان­فيلوۆ ديۆيزياسى قۇرامىن­دا باۋىرجان باسقارعان پولكتىڭ 27 رەت شايقاسقا تۇسكەنىن تاپتىشتەپ اڭ­گىمەلەيدى. اسىرەسە ۆولوكولامسك تۇبىندە ماتريونينو سەلوسى ءۇشىن بولعان ءۇش كۇنگى شايقاستان كەيىن قورشاۋدا قالىپ, سول قورشاۋدى بۇزىپ شى­عىپ قانا قويماي, دۇشپانعا قايتا-قايتا ويسىراتا سوققى جاساعانىن ايىز قاندىرا ايتادى. سۇحباتتاسۋشىلار 1942 جىل­دىڭ باسىندا ماسكەۋدى قور­عاۋداعى ەرلىگى ءۇشىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعا­نىن, بىراق ول اتاق باۋكەڭە بەرىلمەگەنىن اڭگىمەلەي كەلىپ, ول داڭق 28 گۆار­ديا­شى-پانفيلوۆشىلاردىڭ ۇلە­سىنە جازىلدى دەپ سانايتىنىن جەت­كىزەدى. «جيىرما سەگىز ادامنىڭ نەمىستىڭ 18 تانكىسىن جاندىرىپ جى­بەرگەنى جونىندەگى اڭىز – ابسۋرد», دەيدى تاريحشى. «ەگەر كەڭەس جانە ورىس تاريحشىلارىنىڭ ازداعان ار-وجدانى بولسا, ماسكەۋدى قورعاۋدىڭ شىن قاھارما­نى رەتىندە ءبىزدىڭ باۋىرىمىز باۋىرجان مومىش ۇلىنى تانۋى كەرەك ەدى», دەپ كەسىپ ايتادى. بۇل ارا 28 پانفيلوۆشى جاۋىنگەردىڭ اڭىزعا اينالعان ەرلىگىنىڭ شىندىققا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنى جونىندە سوعىس ماماندارى مەن تاريحشىلار ءالى كۇنگە باسىن اشا الماي جۇرگەن داۋ-دامايدى قوزعاپ جاتاتىن جەر ەمەس, ارينە. بىراق پانفيلوۆ دي­ۆيزياسىنىڭ ماسكەۋدى قورعاپ قالۋداعى شەشۋشى ءرولىنىڭ شىن­دىعى تولىق ايتىلماي كەلە جاتقا­نى ايدان انىق. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, 1941 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستاندا جاساقتالعان, ۇرىسقا ماسكەۋ تۇبىندە كىرگەن ديۆيزيانىڭ اينالاسى بىرەر ايدىڭ ىشىندە ۆەر­ماحتىڭ قۋاتى جونىندەگى تۇسىنىكتى تەڭسەلتىپ جىبەرگەنىن, 1939 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن بەرى ءبىر ەلدە, ءبىر جەردە توقتاۋ كورمەگەن فاشيستەر­دىڭ تۇمسىعىن ءدال سول تۇستا تاسقا تيگىزىپ, نەمىستەردىڭ بەتىن قايتارۋعا بولادى ەكەن, ءتىپتى ولاردى جەڭۋگە بولادى ەكەن دەگەن ۇعىمدى العاش رەت ساناعا سىڭىرگەنىن, وسى ارقىلى بۇكىل كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ بويىنا عاجايىپ سەنىم كۇشى قوسىلعانىن ەسكە سالساق تا, سول اسا ماڭىزدى پسيحولوگيالىق ەڭسەرۋدى باستاپ بەرگەن ءدال باۋىرجان مومىش ۇلى باسقارعان ديۆيزيا ەكەنىن ايداي الەمگە انىق ايتا الامىز. وسىنىڭ ءبارىن سوندايلىق ماقتانىشپەن, سوندايلىق بىلىكتىلىكپەن ءارى اسەرلى («باۋىرجان ءبىزدىڭ دە باتىرىمىز!» دەپ سويلەيدى) اڭگىمەلەپ وتىرعان اعايىندارعا قالاي سۇيسىنسەك تە جاراسادى. جەلىگە 1 ناۋرىزدا سا­لىنعان حاباردى العاشقى ەكى كۇندە 45 مىڭنان استام ادام كورىپ ۇلگەرگەنى, سول كەزگە دەيىن 500-گە جۋىق پىكىر جازىلىپ قالعانى وزبەك باۋىرلارىمىزدىڭ بۇل باع­دارلاماسى دا ءوز ماقساتىن ورىن­داعانىن ايعاقتايدى.

سونىمەن, ماقالادا ءبىز ءسوز ەتكەن قوس سۇحباتتان شىعاتىن قورىتىندى قان­داي؟ ونى پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ايتىپ تا قويعان سياقتى. بىلاي دەيدى: ء«بىز­دىڭ تاريحشىلار قايدا؟ قانداي دا ءبىر ماع­لۇ­ماتتاردىڭ ءبارى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ايناسىنا اينالعان وسى ينتەرنەت جۇيەسىندە تارايدى. حالىق كەرەگىنىڭ ءبارىن وسى جەردەن كورىپ, وقىپ-ءبىلىپ, الىپ وتىر. ءبىزدىڭ تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمدار وسى جەردەن تابىلۋى كەرەك! قازىر كىتاپ وقيتىن ادامدار از! وزبەك اعايىندار بىلىمدىلەرىن كوپشىلىككە شىعارىپ, تانىستىرىپ وتىرادى. بۇل وتە دۇرىس دەپ ويلايمىن. اسىرەسە تاريحشىلار كوپ ماعلۇمات بەرۋلەرى كەرەك!». ويلاناتىن-اق جاي. ارا-اراسىندا ايتقان وسەكتى, اتقان كەسەكتى, جاتقان تو­سەكتى تەرىپ تە كەتەتىنى ءۇشىن كەيبىرەۋلەر ءتىپ­تى «وسەكتور» اتاندىرىپ جىبەرگەن الەۋ­مەتتىك جەلىنىڭ الەۋمەت الەۋە­تىن ورتاق ماق­ساتقا بۇرۋ, تانىم­دىق تاقىرىپتاعى تول­عانىستارعا, تا­ريح تاعىلىمىمەن تار­بيەلەۋگە قىز­مەت ەتەتىن سۇحباتتارعا كوبى­رەك كو­ڭىل ءبولۋ, ولاردىڭ اراسىنداعى ­تاڭ­داۋلىلارىنا اقپاراتتىق قول­داۋ جاساۋ, بالكىم, ءتىپتى مەملە­كەت­تىك تاپسىرىس بەرۋ جونىندە قا­راس­­تىرات­ىن ماسەلە قوردالانىپ قال­­عان سياقتى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ۇسىنىسقا «ەندىگى جەتپە­گەنى يدەولوگيانى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جۇرگىزۋ ەدى. وندا كىم­دەردىڭ وتىراتىنى بەلگىلى عوي» دەپ قارايتىندار تابىلاتىنىن وسى باستان-اق بولجاي بەرۋگە بولادى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ كەزىندە شىڭعىس ايتماتوۆتان العان سۇحباتىمىز («ەگەمەن قازاقستان», 2003 جىل, 26 ءساۋىر) ويعا ورالادى. ينتەرنەت – جاھاندانۋ جەمىسى. الەمگە ايگىلى جازۋشى جاھاندانۋدىڭ باستى بەلگىسى پراگماتيزم ەكەنىن ايتا كەلىپ, «جاھاندانۋ جاعىم­دى نارسە مە, جاعىمسىز نارسە مە دەگەن ونبەس داۋدان وسى باستان اۋلاق بولعان ءجون. بۇل جەتىسكەندىكتەن كەلگەن نارسە ەمەس. كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ جاعىمدى جاعى دا, جاعىمسىز جاعى دا بولادى. جاق­تىرمايمىن دەپ جيىرىلىپ جاتىپ العان­نان وزىڭە جاماندىق جاساعاننان باسقا ەشتەڭە شىقپايدى» دەگەن بولاتىن. سول ايتقانداي, الەۋمەتتىك جەلىنى جاقتىرساڭىز دا, جاقتىرماساڭىز دا, ونىمەن ەسەپتەسۋگە, سونىمەن بىرگە ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلەدى. ەڭ ابزالى – ونى مەملەكەت مۇددەسىنە پاي­دالانۋدىڭ تەتىگىن تابۋ.

اپتا اينالماي جاتىپ, ۇزىن سانى ءبىر مىڭنان اسىپ كەتكەن پىكىرلەردىڭ بار­لىعىندا دەرلىك اۆتورلارعا شىن كوڭىلدەن رازىلىق بىلدىرىلگەن, وزدەرى ءۇشىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن جايلاردان جان-جاقتى حاباردار ەتكەنى ءۇشىن اق العىس ايتىلعان. «كاتتا راحمات. انيق ايتيب, يوشلارگا بيردام بۋليشيگا, بيرودورليككا, دۋستليككا ۆا بير بيريگا مەحر بيلان كاراشگا مۋوففاق بۋلديك. ياشانگ ۋزبەك جيگارلاريم», «قازوق باۋىرلاريميزني ياحشي كوراميز. جونيلار سوگ بوسين. ياشاسين تۋرون. بيرودار حالق», «يليك گاپ ينسونني بير بيريگا ياكينلاشتيرادي», دەيدى وزبەكتەر. «وتە كەرەمەت, تاماشا سۇحبات. ءبىز بىرگەمىز!», «وتە دۇرىس ايتاسىزدار! ءبىز بارلىعىمىز جاقىن حالىقتارمىز! ەلدەرىمىز تىنىش, حالىقتارىمىز امان بولسىن!», دەيدى قازاق­تار. ايتقاندارى كەلسىن!

ءيا, اعايىنداردىڭ ەكى جاقتاپ جارىسا جازىپ جاتقان جۇرەكجاردى رازى­لىق سوزدەرى ءتانتى ەتپەي قويمايدى. تۇپ­تەپ كەلگەندە مۇنداي اڭگىمەلەر باۋىر­لاس­تىعىمىزدىڭ بارعان سايىن بەكەمدەلە تۇسۋىنە سەپتەسەتىنى, سول ارقىلى قازاق-وزبەك دوستىعىنا دەم بەرەتىنى تالاسسىز. ءسوز سوڭىندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جىل باسىندا باس گازەتكە بەر­گەن سۇحباتىنا ءۇن قوسقان «تاعىلىم» اتتى شاعىن ماقالامىزدا («Egemen Qazaqstan», 2024 جىل, 3 قاڭتار) ايتىلعان ويدى تاعى ءبىر ەسكە سالىپ وتكىمىز كەلەدى: «ادام­نىڭ كۇنى اداممەن بولسا, حالىقتىڭ كۇنى حالىقپەن».

اسىرەسە, كورشى حالىقپەن.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ