كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
الماتىدا بولعان جەر سىلكىنىسى قالا بيلىگىنىڭ حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ءزىلزالادان كەيىن تۋىنداۋى مۇمكىن زارداپتاردى جويۋ ماسەلەسىنە دايىن ەمەس ەكەنىن بايقاتتى. اسىرەسە سەيسميكالىق تالاپ كۇشەيتىلۋگە ءتيىس. بۇگىندە ەلىمىزدە 3,5 ميلليوننان اسا ادام وسىنداي قاۋىپتى ايماقتا تۇرادى ەكەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى «ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قولدانىس اياسى تار. ونى جۇزەگە اسىرۋدا 70-كە جۋىق اكتى بەكىتىلگەن. قۇرىلىسپەن بايلانىستى ماسەلەلەر قولدانىستاعى 8 زاڭدا قاراستىرىلعان. جيىندا ايتىلعان سىن-پىكىرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭداعى قاراما-قايشىلىقتارعا, ەرەجەلەردىڭ سايكەس كەلمەۋىنە, قۇرىلىس سالاسى ماسەلەلەرىن رەتتەۋدەگى قۇقىقتىق الاڭنىڭ جوقتىعىنا, سىلتەمەلىك جانە بلانكەتتىك نورمالاردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى بولدى. جۇمىس توبىنىڭ قاتىسۋشىلارى زاڭنامالىق اكتىلەر نورماسىنىڭ بىتىراڭقىلىعىنا كوپتەگەن مىسال كەلتىردى.
قولدانىستاعى بۇل سالالىق زاڭناما تىكەلەي ارەكەت ەتەتىن اكت بولىپ تانىلمايدى. سەبەبى بۇلاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە كىشى زاڭ اكتىلەرى قابىلدانعان. بۇل قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە قايشىلىقتارعا اكەلىپ, ازاماتتار مەن ينۆەستورلار ءۇشىن زاڭنامالىق نورمالاردى تۇسىندىرۋدە كەدەرگىلەرگە سوقتىرادى. ال ارناۋلى زاڭنامانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ءۇشىن زاڭنىڭ باستى قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارىن قايتا قاراۋ قاجەت.
بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى, حالىقارالىق ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, «گرادو» جشس باسشىسى اركىنجان مامەتوۆ: «ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى ازىرلەپ, ۇكىمەت پارلامەنتكە ۇسىنعان قۇرىلىس كودەكسىنىڭ جوباسىندا قالا قۇرىلىسىن رەتتەۋدەگى, حالىقتىڭ قاۋىپسىز ءارى جايلى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاساۋداعى كاسىبي ساۋلەتشى جانە قالا قۇرىلىسىن سالۋشىنىڭ ءرولى ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ, ەلدىڭ سەيسميكالىق ايماقتارىنداعى جوبالاۋ ماسەلەلەرى جالپى كاسىبي تۇرعىدا جەتكىلىكسىز, جالپىلاما سوزدەرمەن سيپاتتالعان. وبلىستار, قالالار مەن جەكەلەگەن اۋداندارىنداعى باس ساۋلەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تومەندەتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى قىزمەتىندە ءتيىستى كاسىبي تاجىريبەسى جوق ادامدار تاعايىندالعاندىقتان, بەكىتىلگەن باس جوسپارلار, ەلدى مەكەندەردىڭ ەگجەي-تەگجەي بەلگىلەنگەن جوبالارى جەرگىلىكتى بيلىك پەن ينۆەستورلاردىڭ قىسىمىمەن نەگىزسىز وزگەرتىلەدى», دەيدى.
دايىندالىپ جاتقان كودەكس جوباسى قالا مەن وزگە دە ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى قامتىپ, باس جوسپاردى ازىرلەۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك-ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ءىرى وڭىرلەردە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار مامانداندىرىلعان عىلىمي ورتالىقتاردى قۇرۋ دەڭگەيىندە ناقتىلانۋعا ءتيىس. سونداي-اق حالىقتىڭ تولىققاندى قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا, ەلدى مەكەندەر مەن قونىسارالىق اۋماقتاردى ورنىقتى دامىتۋعا باعىتتالۋى كەرەك.
اركىنجان احمەتجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس كودەكسىنىڭ جوباسى بىرنەشە رەت تالقىلاۋعا ءتۇستى. اتالعان جوبانى ءماجىلىس قاراۋىنا ەنگىزىلگەن كۇيىندە قابىلداۋعا بولمايدى. قازىرگى جوبا ساۋلەت-قالا قۇرىلىسى قاتىناستارى مەن قۇرىلىس ۇدەرىسىن قۇقىقتىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە ساي ەمەس. ساراپشىلاردىڭ دا جوبانىڭ قويىلعان مىندەتكە جاۋاپ بەرمەيتىنى, قولدانىستاعى نورمالار جيىنتىعىن قايتالايتىنى, جاڭا تاسىلدەر مەن شەشىمدەردى قامتىمايتىنى تۋرالى ايتىپ جاتقان سىن-پىكىرلەرى ورىندى-اق.
«بۇل جوبا قالا قۇرىلىسى, ساۋلەت جانە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىندا جاڭا دەموكراتيالى, پروگرەسسيۆتى, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلمەيتىن, مونوپولياسىز قالىپتاسقان جۇيەنى قۇرۋ جونىندەگى جالپى ستراتەگيالىق باعىتىنان تۋىنداعان. كەيىنگى كەزدەرى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ اۋماقتاردى كەشەندى دامىتۋعا قويىلاتىن نورماتيۆتىك تالاپتاردى, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماقساتتاعى نىسانداردى ەلەمەي, قۇرىلىس تىعىزدىعىن جيىلەتىپ جىبەرگەنى راس», دەيدى ءا.مامەتوۆ.
ءيا, قاراستىرىلىپ وتىرعان سەگىز بولىمنەن تۇراتىن زاڭ جوباسىندا تەك ءبىر ءبولىمى قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت قىزمەتى سالاسىنا جاتسا, قالعانى – ازىرلەۋ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىقتاردىڭ كوشىرمەلەرى. سونىمەن قاتار دەڭگەيى قالا قۇرىلىسى كودەكسىنە سايكەس كەلمەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ مازمۇنىن قايتالايتىندارى دا بار.
«بۇل زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن ءۇردىس نەگىزىنەن ينەرتسيالىق فورماتتا قىزمەتتىڭ قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان. 4-بولىمدەگى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى دەربەس ءبولىم رەتىندە ازىرلەنۋى كەرەك. قالا قۇرىلىسى بولىمىنەن باستاپ, ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەرگە نەمەسە نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى كاداسترىنىڭ تاراۋى الىنسا, زاڭ جوباسىندا قالا قۇرىلىسى قىزمەتىنىڭ ەكىنشى اسپەكتىلەرى مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى كاداسترى رەتىندە, تۇتاستاي العاندا قالا قۇرىلىسى ۇدەرىسىن ارتتا قالدىرىپ, ادەيى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارىلعان», دەيدى ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعان مقك تۋرالى باپتار الىنىپ تاستالۋى قاجەت. قالا قۇرىلىسى, ساۋلەت جانە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىنداعى مونوپوليانى جويۋعا باعىتتالعان زاڭعا تاۋەلدى جانە زاڭنامالىق اكتىلەرگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك.
ساۋلەت-قالا قۇرىلىسى قوعامداستىعى ماجىلىسكە ۇسىنىلعان كودەكستىڭ جوباسىندا ساۋلەتشىلەر مەن قالا قۇرىلىسىن سالۋشىلاردى تارتا وتىرىپ, ەلەۋلى تۇردە قايتا قاراۋدى ءارى كەڭ كولەمدە قوعامدىق تالقىعا شىعارۋدى قالايدى. سودان كەيىن عانا پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا «قالا قۇرىلىسى كودەكسى» دەگەن اتاۋمەن ۇسىنىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردە.
