ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قۇرعان ءجون

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرۋدەن باس تارتۋدى مىندەتتەگەن تاپسىرماسى جاڭا شەشىمدەردى, پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ كوزىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. اۋادان اقشا جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ال بيۋدجەتكە قارجى كەرەك...

سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جانە جەڭىلدىكتەردى قايتا قاراۋ جاڭا تۇسىم­دەردى ىزدەۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولماق. بۇل رەتتە تاڭداۋ ايرىعىندا تۇرعانىمىز­دى ءبارىمىز ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ققس-نىڭ مولشەرلەمەسىن قايتا  كوتەرىپ, بۇرىن­عى جۇيەگە قايتا ورالامىز نە بولماسا ءتۇرلى پرەفەرەنتسيالاردى جويا وتىرىپ, سالىقتىق رەفورمانىڭ نەگىزىن قالايمىز.

بىراق ءبىز سوڭعىسىن تاڭدادىق. پرە­زيدەنت ققس-نى بۇرىنعى قال­پىندا قال­دىرۋ ارقىلى كاسىپكەرلەردىڭ مۇد­دەسىن قورعاپ شىقتى. ەندى بۇل شەشىم بىزگە قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلەتى­نىن تالقىلاپ كورەيىك. بىزدە ققس-داعى جەڭىلدىكتەر نەگىزىنەن تاۋارلاردى يمپورتتاۋ جانە ءوزارا ەسەپكە الۋ كەزىندە قولدانىلادى. بۇل شەشىم بىزگە ۇنەمى تابىس اكەلەتىن جەڭىلدىك ەمەس, ققس-نى كەيىنگە قالدىرۋمەن عانا شەكتەلەتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

مۇنداي جاعدايدا ققس-نىڭ فورماسى كەيىن وتەلەتىن جانە بولا­شاق­تا تولەمدەردى ازايتاتىنداي ەتىپ جاسالعان. بۇل ءبىر رەتتىك اسەر بەرەدى, سودان كەيىنگى اسەر نەسيەلىك ققس بو­يىنشا تولەمدەردى ازايتۋ ارقىلى بەيتاراپتاندىرىلادى.

بانك سەكتورىندا, باعالى قاعازدار نارىعىندا ققس بويىنشا جەڭىلدىك­تەر بار. تەك وبليگاتسيالارعا عانا سا­لىق سالىندى, ال وزگە باعىتتار­داعى جەڭىلدىكتەردىڭ كۇشى جويىلدى. نوتا­لاردىڭ دا سانى ايتارلىق­تاي قىسقاردى.  مۇنداي جاعدايدا بانك­تەردەن تۇسەتىن كىرىستى ارتتىرۋ مۇمكىن بولماي قالدى.  ققس مولشەرلەمەسى تومەندەگەن سا­يىن بانك سەكتورىنىڭ تابىستىلىعى دا تومەندەيدى. اعىمداعى شوتتار بو­يىنشا سىياقى ەسەپتەلگەن جوق, بۇل كاسىپورىندار مەن تۇرعىنداردىڭ قوسىم­شا تابىسى بولمايدى دەگەن ءسوز.

اشىق تسيفرلىق جۇيەنى قۇرۋ ءۇشىن  بىزگە ءۇش-ءتورت جىل جانە IT-عا جاقسى ينۆەستيتسيا قاجەت. شوب-تىڭ  كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارعا يە جانە نەگىزگى پروب­لەماسى – بولشەكتەنۋ. وتكەن جىل­عا دەيىن تەكسەرۋلەرگە موراتوري جاريا­لانعان بولاتىن. ءموراتوريدىڭ جويىلۋىمەن ولار بولشەكتەنۋمەن كۇرەسۋگە تىرىساتىن سياقتى, بىراق بۇل وتە قيىن. راسىندا, شوب ءىرى بيزنەسكە اينالا المادى. ءموراتوريدىڭ جويىلۋى بيزنەستەگى ءبىراز كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشىپ بەردى. بىراق ول كەمشىلىكتەرمەن كۇرەسۋ وڭايعا سوعايىن دەپ تۇرعان جوق. ورتالىقتان شالعاي ايماقتاردا بيزنەسكە قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر شەشەدى, ال بىزدە سالىق ورگاندارىنىڭ وزدەرىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك جوق. بىزگە بارىنشا ايقىن, بارلىعىنا تۇسىنىكتى تسيفرلى جۇيەنى ەنگىزۋ قيىنعا تۇسەيىن دەپ تۇر. ازىرشە تاۋەكەلدەردى باعالاۋدى عانا ۇيرەندىك. تاعى دا قايتالاپ ايتايىق, بىزگە قاجەت جۇيەنى قۇرۋ ءۇشىن IT يندۋس­تريا­سىنا قارجى كەرەك.

سونداي-اق بىزدە الىپ تاستاۋ وتە قيىن بولاتىن كوپتەگەن باسقا ارتىقشىلىقتار بار. اتاپ ايتقاندا,  اگرارلىق سەكتورداعى, قور بيرجاسىنداعى,  احقو, حابتارداعى جانە تاعى بىرقاتار جەڭىلدىكتەردى ايتۋعا بولادى.

تابىستى كوبەيتۋ قيىن بولعاندىقتان, شىعىنداردى ازايتۋ كەرەك. شىعىنداردا دا وسىنداي پروبلەما بولادى. بارلىق شىعىستار بيۋدجەتتىك ۇدەرىس, كوپتەگەن پروتسەدۋرالار مەن بەكىتۋلەردەن ءوتتى. بۇرىنعى ۇكىمەت ايتقانداي, «بيۋدجەتتىك وتىنىمدەر بىرنەشە ەسە كوپ». قىسقا مەرزىمدە شىعىنداردى ءتيىمدى, جۇيەلى جانە ءتيىمدى قىسقارتۋ وتە قيىن. سونىمەن بىرگە بيۋدجەت شىعىستارى ەلدىڭ كىرىسى بولىپ تابىلادى. بۇل – فيسكالدىق سەرپىن. شىعىنداردى ازايتۋ ىسكەرلىك بەلسەندىلىككە اسەر ەتەدى جانە ءىجو-ءنى كەمىتەدى. سوندا ءبىز ءىجو-ءنىڭ 6 نەمەسە ودان دا كوپ پايىزدىق وسىمىنە قالاي قول جەتكىزە الامىز؟ سونداي-اق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى ارقىلى بيۋدجەت كىرىستەرىن نومينالدى تۇردە ارتتىرۋعا بولادى. بۇل باعىتتا رەزەرۆتەر بار. تەڭگە قازىر بۇرىنعىدان دا كۇشتى جانە بۇل قازىر ەڭ جىلدام ءارى ءتيىمدى شارالاردىڭ ءبىرى بولار. ينفلياتسيانىڭ بىردەن بازالىق مولشەرلەمەگە اسەر ەتەتىنىن,  مۇنداي جاعدايدا  حالىقتىڭ تابىسى ەكىنشى ورىنعا جىلجىپ كەتەتىنىن ۇمىتپايىق. سەبەبى ەڭبەك ونىمدىلىگى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باعىتتا بىزدە ساپالى باعدارلاما جوقتىڭ قاسى.

بىزگە ەكونوميكالىق ساياساتتى تۇبە­گەيلى تۇردە قايتا قۇرۋ قاجەت. مۇنى قوعام­نىڭ جون ارقاسىن قارىپ كەتەتىن اۋىر شەشىمدەرسىز ورىنداپ شىعۋ مۇم­كىن ەمەس. بىزگە ءۇش-ءتورت جىلدان كەيىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە ارنالعان مىن­دەت­تەرىمىزدى ورىندالماعان كۇيدە باعدار­لامالار قوقىسىنا لاقتىرىپ تاستا­عاننان گورى اۋىر رەفورمالاردى قازىر­دەن باستاپ كەتكەن دۇرىسىراق. بۇگىن باستاماساق, كەلەر جىلى كەش بولىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى عانا ەمەس, ماكروەكونوميستەرىمىز دە الدىمىزدا نە كۇتىپ تۇرعانىن تۇيسىنە الاتىن, قاۋىپ قاي تاراپتان ءتو­نىپ تۇراتىنىن سەزە الاتىن باعدارلاما­شى بولۋى كەرەك. قىسقامەرزىمدى وركەن­دەۋ­دىڭ الداعى جىلدارعا اسەرى از ەكەنىن ۆەنەسۋەلا, ارگەنتينا, تۇركيا, ەكۆادور, زيمبابۆە جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەردىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىنان بىلەمىز.

عالىم حۇسايىنوۆ, 

قارجىگەر

الماتى