جوعالعان جىلداردى جوقتايمىز

بىرىنشىدەن

دۇنيەجۇزىلىك بانك بيىلعى ەكونومي­كا­لىق ءوسىم 3,4 پايىزعا ءتۇسىپ كەتەدى دەپ بولجايدى (2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسىم 5,1 پا­يىز بولدى!). بۇعان مۇناي ءوندىرىسىنىڭ بولجانعاننان دا تومەن ءوسىم قارقىنى سەبەپ بولاتىن كورىنەدى. جالعىز سەبەپ سول بولسا ەشتەڭە ەمەس. ءبىزدى ۇدايى ۇياتقا قال­دىرىپ كەلە جاتقان بيۋدجەت تاپ­شى­لى­عى دەيتىن تۇيتكىل تاعى بار عوي. ءارى 2029 جىل قارساڭىندا ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسەلەگىسى كەلەتىن ەل ءۇشىن بيىل ءوسىمدى 3,4 پايىزعا ءتۇسىرىپ الۋ – كەشىرىلمەيتىن قاتەلىك.

«بولجام 2025 جىلعا تامان جاقسارادى – مۇناي ءوندىرىسى ارتقان جاعدايدا ەكونوميكا ءوسىمى 4,5-5 پايىزعا جەتەدى. تەڭىز كەن ورنىنداعى جوسپارلانىپ وتىرعان كەڭەيۋ جوباسى ەكسپورتتىڭ ارتۋىنا, مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ وسۋىنە سەپتەسەدى. رەسمي باعالاۋ بويىنشا, 2025 جىلى مۇناي ءوندىرىسى شامامەن 6-8 پايىزعا ۇلعايادى. مۇناي سەكتورىنداعى بۇل قارقىن ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) وسىمىنە اجەپتاۋىر ۇلەس قوسادى (بارلىق ءوسۋدىڭ ۇشتەن بىرىنە دەيىن)», دەلىنەدى شولۋدا.

سوندا بانك ساراپشىلارى ءبىزدى «قا­زاق­ستان ءوز ەكسپورتىنىڭ ينتەللەك­تۋال­دىق الەۋەتىن جوعارى باعالانعان تاۋارلار ەسەبىنەن ارتتىرمايدى» دەپ سىن ساداعىنا تۇيرەيدى.

«ەكونوميكا ءالى شاعىن ونەركاسىپتىك بازاعا نەگىزدەلگەن شيكىزات ەكسپورتىنا قات­تى تاۋەلدى. سوڭعى ون جىلدا ونەر­كا­سىپتىك ءوندىرىستىڭ ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى نەبارى 12 پايىز بولدى. بۇل دەگەنىڭىز – تابىسى ورتادان جوعارى ەلدەردە بايقالىپ وتىرعان دەڭگەيدىڭ تەڭ جارتىسى عانا. سوڭعى 20 جىلدا ەكسپورت قۇرىلىمى از عانا وزگەردى. مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى ەكسپورت سەبەتىنىڭ كوپ بولىگىن (70 پايىزىن) الىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ەل الەمنىڭ شيكىزات باعاسىنىڭ قۇبىلۋى الدىندا شاراسىز بولادى. مۇناي باعاسى ءتۇسىپ كەتكەن كەزدە قازاقستان ەكونوميكاسى قۇلدىراۋدى باستان كەشتى. ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا كۇش سالىپ جاتقانىمەن, بۇل سالاداعى ىلگەرىلەۋشىلىك شەكتەلىپ تۇر. ونەركاسىپتىك بازا شاعىن بولىپ قالۋدا جانە ءارتاراپتاندىرۋ نەگىزىنەن ساۋدا جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك سياقتى ساۋداعا جاتپايتىن قىزمەتتەرگە كوشۋدەن تۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى قازاقستاننىڭ قۇنارلى جەرلەر بويىنشا مول رەسۋرستارىن جانە ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىسى جوعارى ەلدەرگە جاقىندىعىن قامتيتىن ءوزىنىڭ ەلەۋلى الەۋەتىنە جەتە الاتىن ەمەس», دەپ جازادى ساراپشىلار.

ەكىنشىدەن

بانك شولۋشىلارىنىڭ بايان ەتۋىنشە, 2000-2007 جىلدارى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 4,5 پايىزعا ايتارلىقتاي وسكەننەن كەيىن, ءوندىرىس فاكتورلارىنىڭ جيىنتىق ونىم­دى­لى­گىنىڭ ءوسۋى 2012-2022 جىلدارى جىلىنا 0,9 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. ادەتتە, ونىمدىلىك ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋى جاھاندىق ءۇردىس بولىپ سانالسا, قازاقستاندا ون جىل بويى ونىمدىلىك ءوسۋىنىڭ بولماۋى ەلەۋلى پروبلەما بولىپ سانالادى دەيدى ولار. ءسويتىپ, 2012-2022 جىلدار ارالىعىن «جو­عال­عان ون جىلدىق» دەپ اتايدى.

«قازاقستاننىڭ باياۋ ءوسۋ كورسەتكىشتەرى تومەن ونىمدىلىك جانە ەكونوميكاداعى نەگىزگى قۇرىلىمدىق كەمشىلىكتەرمەن باي­لانىستى بولۋى مۇمكىن. ەڭ ايقىن تاپشىلىق – 2007 جىلعا دەيىنگى ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 26 پايىزىنان سوڭعى ونجىلدىقتا 23 پايىزدان دا تومەندەپ كەتكەن كۇردەلى ينۆەستيتسيالاردا كورىنىس تابادى. قازاقستان عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا تۇراقتى تۇردە از قاراجات بولەدى, ءتىپتى ورتادان جوعارى تابىسى بار ەلدەردىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن دە از. 2008-2009 جىلدارداعى بانك داعدارىسى كومپانيالار ءۇشىن نەسيە اعىنىنا كەدەرگى بولدى, ال تومەندەتىلگەن سۇرانىس ينۆەستيتسيا مەن يننوۆاتسيا ءۇشىن ىنتالاندىرۋعا اسەر ەتتى. ناقتى ماندە 2022 جىلى بيزنەس ءۇشىن نەسيەلەۋ قورى 2007 جىلعى دەڭگەيدەن 35 پايىزعا از بولدى», دەپ جازىلادى شولۋدا.

دۇنيەجۇزىلىك بانك ءدال اڭعارعان تاعى ءبىر جايت – شيكىزاتتىق وسىمنەن تۇسكەن تابىستىڭ قىزىعىن بۇكىل قوعام ەمەس, اۋقاتتى ەليتالىق توپتىڭ كورەتىنى.

ء«وسىپ كەلە جاتقان م ۇلىكتىك تەڭسىزدىك – تەك قازاقستانعا ءتان پروبلەما ەمەس, بىراق ءدال وسى تۇيتكىلدەن ەل قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. ويتكەنى تابيعي رەسۋرستار اعىنىنا تاۋەلدىلىك تىم جوعارى دەڭگەيدە. ەلەۋلى تابيعي بايلىققا قاراماستان, مەملەكەت ينكليۋزيۆتى دامۋدىڭ كۇن ءتارتىبىن ىسكە اسىرۋ پروبلەماسىنا تاپ بولىپ وتىر. ال ءوسىپ كەلە جاتقان م ۇلىك تەڭسىزدىگى الەۋ­­مەت­تىك نارازىلىققا ۇلاسىپ, 2022 جىل­­دىڭ قاڭتارىندا الەۋمەتتىك-ساياسي داع­دا­رىستى تۋدىردى. ەڭ باي 10 پايىز ەل ازا­ماتتارى بىزدەگى بايلىقتىڭ 60 پايىزىن باقىلايدى. بۇل تەڭسىزدىك الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تۋدىرىپ, ىنتىماقتى بۇزادى, الەۋمەتتىك موبيلدىلىككە كەدەرگى كەلتىرەدى جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەدى», دەپ پايىمدايدى حالىقارالىق ساراپشىلار.

ۇشىنشىدەن

ولاردىڭ ينفلياتسياعا قاتىستى بولجامى دا اسا ءپوزيتيۆتى ەمەس: ينفلياتسيانىڭ جوعارعى دەڭگەيى 2024 پەن 2025 جىلدارى ورتالىق بانكتىڭ ماقساتتى مانىنەن جوعارى كۇيدە قالادى دەپ بولجانادى.

«ەگەر اقشا-نەسيە ساياساتىن مەرزى­مى­نەن بۇرىن جۇمسارتىپ تاستاماسا, سا­لىق-بيۋد­جەت سالاسىنداعى شوعىر­لان­دى­رۋ بو­يىن­شا جوسپارلار جۇزەگە اسسا, ۇلت­­­تىق بانك وزدەرى مەجەلەگەن 5 پا­يىز دەلىنەتىن ينفليا­تسيا­نىڭ ماقساتتى دەڭ­­­گەيىنە جەتۋى مۇمكىن. نارىقتى بۇر­ما­لايتىن سۋبسيديالاناتىن پايىزدىق مول­شەرلەمەلەردى قىسقارتۋ جونىندەگى شارالاردى جالعاستىرۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ اسەر بەرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بانك جۇيەسى سىرتقى شوكتارعا قاتىستى, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ ۋكراي­نا­عا باسىپ كىرۋىنەن تۋىنداعان سالدارعا ورنىقتىلىعىن ساقتاپ وتىر. 2023 جىل­دىڭ قاراشاسىندا جۇمىس ىستەمەيتىن كرە­ديتتەر 3,2 پايىزدى قۇرادى. بانكتەر ۇز­دىك­سىز قارجىلاندىرۋدى جانە ءوتىمدى اكتيۆتەردىڭ جوعارى دەڭگەيىن نورماتيۆتىك ماندەردەن تىس ۇستادى, دەگەنمەن نەسيەلىك تاۋەكەلدەردىڭ جوعا­رى­لاۋ بەلگىلەرى بار, ولار باقىلاۋدى جال­عاس­تىرۋدى جانە تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ جۇ­مى­س­تارىن جۇر­گى­زۋ­دى تالاپ ەتەدى», دەپ ءارى ماقتاپ, ءارى كەي تاۋە­كەل­دەردى مەڭزەپ وتەدى.

دب ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل جىل سوڭىندا ينفلياتسيا 8 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى, سوسىن بارىپ ۇلتتىق بانك الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتتى مانگە (5 پايىز) جاقىنداي باستايدى.

«بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ كەيىنگى قالدى­رىلعان اسەرى جانە تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلۋى ينفلياتسيانىڭ جوعارىلاۋ تاۋە­كە­لىن كورسەتەدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى مەن ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر دەڭگەيىنىڭ ءالى دە بولسا ماقساتتى ماننەن اسىپ كەتكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, بيلىكتىڭ قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن ساقتاي تۇرۋى ماڭىزدى بولماق. فيسكالدىق سالادا شوعىرلاندىرۋعا كۇش سالۋدى جالعاستىرۋ جانە ينفلياتسيا­نى تۇراقتى تومەندەۋ تراەكتورياسىنا با­عىت­­تاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ەرەجەلەردىڭ ساق­­تالۋىن كورسەتەتىن ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەت», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك.

تورتىنشىدەن

ساراپشىلار بيۋدجەت ساياساتىنا دا توقتالادى جانە مۇناي رەسۋرسى مول بول­عان­دىقتان, مەملەكەت ەكونوميكا وسىمىنە قولايسىز كۇيزەلىستەردىڭ اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن بەلسەندى بيۋدجەتتىك شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بيۋدجەتتىك رەزەرۆتەرگە يە دەيدى.

«داعدارىس كەزىندە مەملەكەت سونداي ادىسپەن ەكونوميكا قۇلدىراۋىنا قارسى تۇراتىن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ اكە­لەدى. الايدا ەمپيريكالىق تالداۋ كور­­سەت­كەندەي, ەكونوميكا داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلىپ, ءوزىنىڭ الەۋەتىنەن اسىپ كەتسە, مەملەكەت ءوزىنىڭ فيسكالدىق ساياساتىنىڭ باعىتىن تۇزەتۋدى كەيىنگە قالدىرادى», دەيدى.

ساراپشىلار تۇجىرىمىنا سايكەس, ءدال قازىر قازاقستان كىرىستەردى جۇمىلدىرۋ تۇرعىسىنان شەشىمتال قادامدارعا بارۋى كەرەك.

«سوڭعى 15 جىلدا ءىجو قاتىناسىنداعى سالىق تۇسىمدەرى تومەندەدى. ءىجو-گە قاتىستى بيۋدجەت كىرىسى 2005-2008 جىلدارداعى 30 پايىزعا جۋىق كورسەتكىشتەن 2020-2022 جىلدارى ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىنا دەيىن قۇلاپ كەتتى. ەكونوميكا مولشەرىنە قاتىس­تى ولشەنەتىن سالىق جيناۋ بويىنشا قازاق­ستان الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنەن ارتتا قالىپ وتىر», دەپ تۇجىرادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك رەسەيدىڭ ۋكراي­نا­عا باسىپ كىرۋى جانە قارا تەڭىز ايماعى مەن اينالاسىنداعى شيەلەنىستەر كاسپي قۇ­بىرى ارقىلى ءبىزدىڭ مۇناي ەكس­پورتىنىڭ ودان ءارى بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن, بۇل كومىرسۋتەك سەكتورىنىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلەۋلى ەكو­نوميكالىق جانە بيۋدجەتتىك سالدارعا اكەپ سوعادى دەپ بايىپتايدى. تاعى ءبىر قاۋىپ – قايتالاما سانكتسيالاردىڭ تۋىنداۋ ماسەلەسى. «قا­زاقستان مەن رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق باي­­لانىسىن ەسەپكە الاتىن بولساق, قاي­تالاما سانكتسيالار تاۋەكەلى الاڭ­داۋ­شى­لىق تۋعىزباي قويمايدى. ونداي سانك­تسيا­نىڭ سالىنۋ تاۋەكەلى نا­رىق­تاعى سەنىم­دى­لىكتى ازايتادى, تىكەلەي شە­تەل­دىك ينۆەستيتسيا اعىنىن تەجەيدى جانە ەكونو­ميكا ءوسىمىن شەكتەيدى», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.

ءتۇيىن سىزدە.