وڭدەۋشى ونەركاسىپكە وزگەشە كوزقاراس كەرەك

تەك سوڭعى ون جىل توڭىرەگىندە, وندا دا مەتالل ونىمدەرىن پلاستيك بۇيىمدارى الماستىرا باستاعان ۋاعىندا اتالعان سالاعا كۇش ءبىتتى. قازاقستانداعى شيكىزات رەسۋر­سى­نىڭ قورى مول. الەم بويىنشا حيميا سالاسىندا وندىرىلەتىن 11 ملرد توننا پايدالى قازبانىڭ 250 ملن توننادان استامى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەن.

كەيىنگى بەس جىل كولەمىندە سالادا 481 شاعىن, 14 ورتا جانە 13 ءىرى كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, بۇرىن-سوڭدى وندىرىلمەگەن جاڭا ونىمدەر شىعارا باستادى. يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ 2020-2025 جىل­­­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى اياسىندا پاۆلودار وبلىسىندا «كاۋستيك» اق-نىڭ نەگىزىندە كاۋستيكالىق سودا, حلور, تۇز قىشقىلى, نات­ري گيپوحلوريتى وندىرىلەدى. بۇل ونىمدەر بۇرىن بىزگە رەسەي, وزبەكستان مەن ۋكراينا ەلدەرىنەن يمپورتتالىپ كەلگەن. حيميالىق ونىمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا «قازفوسفات» جشس جانە «قازازوت» جشس-دا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. اتالعان ءىرى كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە سالاداعى ونىمدىلىك كورسەتكىشى 1,7 ەسە ءوسىپ, ەنەرگيا شىعىنى 1,4 ەسە قىسقارعان. «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا «اگروحيمپروگرەسس» جشس ىسكە قوسىلدى. بۇل زاۋىت ەفير مايىن, جەمىر شەگىرتكەگە قارسى ءدارى-دارمەك ونىمدەرىن, پەستيتسيدتەر جانە پلاستيك ونىم­دەرىن شىعارادى. وڭتۇستىك وڭىردە جىلىنا 350 مىڭ مەتر پوليەتيلەن قۇبىرىن شىعاراتىن جاڭا زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى.

بۇگىندە حيميا ونەركاسىبىندە ام­موفوس ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى (+39,3%) ەسەبىنەن ءوندىرىس كولەمى 1,5%-عا وسكەن. بيىل 12,3 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قام­­­تاماسىز ەتۋدە 1 تريلليون تەڭ­­گەنى قۇرايتىن 170 جوبانى جۇ­زە­گە اسىرۋ جوسپارلانعان بولا­تىن. قازىر 233,4 ملرد تەڭگەنىڭ 64 جوبا­­سى ىسكە اسىرىلىپ, 3,7 مىڭ تۇراق­­تى جۇمىس ورنى اشىلدى.

جاقىندا قاراعاندى وبلىسى بۇقار جىراۋ اۋدانىندا 1,5 ملرد تەڭگەگە 100 ادامدى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتەتىن, «ليتەيشيك» جشس پلاستيكالىق قۇبىرلار جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن وندىرۋمەن اينالىساتىن جاڭا زاۋىت بوي تۇزەدى.

مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى قازاقس­تاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا: «وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 104 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ, 28 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. سىرتقى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءوزى 136 ميلليارد دوللاردان استى, ونىڭ 84 ميللياردى – ەكسپورت. سىرتقى قورىمىز 100 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعان. بۇگىندە جاھاندىق ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ەڭبەك نارىعى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, قازىرگى ەڭ باس­تى مىندەت – ەلىمىزدىڭ مىقتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكامىز ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا جەتۋ. سوندىقتان وڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. سونىڭ ىشىندە مەتالدى تەرەڭ وڭدەۋ, مۇناي-گاز جانە كومىر حيمياسى, اۋىر ماشينا جاساۋ, ۋراندى كونۆەرسيا­لاۋ جانە بايىتۋ, اۆتوبولشەكتەر جانە تىڭايتقىشتار شىعارۋ باعىت­تارىنا ايرىقشا نازار اۋدار­عان ءجون. باسقاشا ايتساق, جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن ءونىم شىعا­را­تىن كلاستەر قۇرۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن.

وسى رەتتە بۇدان جەتى جىل بۇرىن قۇرىلعان قازاقستان حيميكتەر وداعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى ءتۇرلى سالا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن جانە حيميا ونىمدەرىن شىعارۋمەن اينالىساتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ەدى. بۇگىندە اتالعان سالا تۇيتكىلدەرىن تار­قاتۋدا ىسكەرلىك بايلانىس ورناتىپ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ شەشىمىن ازىرلەۋگە قاتىسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءتۇرلى باعدارلاما مەن جوبالاردى دايىنداپ جۇزەگە اسىرسا, زاڭ جۇزىندە بىرلەستىك مۇشە­لەرىنىڭ قۇقىعى مەن مۇددە­سىن­ قورعاپ وتىرعان جايى بار.

«حيميا ونەركاسىبى دامى­عان ەلدەردە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ايتار­لىقتاي ۇلەسىن قۇرايدى. ماسەلەن, قىتايدا – 11,5%, كورەيادا – 9%, ساۋد ارابياسىندا – 8%. ەلىمىزدەگى حيميا ونەر­كاسى­بىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم قۇرى­لىمىنداعى ۇلەسى نەبارى 1% شاماسىندا. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قوسىلعان قۇننىڭ جارتىسىن عانا قايتارىپ الدى. شيكىزات كوزى بار, ول ارقىلى حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋعا الەۋەت جەتەرلىك. بىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتەر ەمەس», دەيدى قازاقستان حيميكتەر وداعى زتب ۆيتسە-پرەزيدەنتى تاحمينا ناعۇمانوۆا.

بۇعان سەبەپ – بىرىنشىدەن, شيكى­زاتقا دەگەن قولجەتىمدىلىكتىڭ جوقتىعى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كاسىپورىندار وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردى ەكسپورتتاۋمەن عانا اينالىسادى. ال ءونىمدى ودان ءارى وڭدەۋگە مۇددەلى ەمەس. ماسەلەن, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندەگى ىشكى قوسىمشا قۇن 1991 جىلدان بەرى ءۇش ەسەگە جۋىق وسكەن. بۇنداعى ماسەلە, ىشكى وڭدەۋگە ارنالعان حيميالىق شيكىزاتتىڭ ساتىلىمعا شىعارۋداعى ىنتالان­دى­رۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنىڭ بولماي تۇرعاندىعىنان كورىنەدى.

ەكىنشىدەن, جوبالاردىڭ كاپيتال سىيىمدىلىعى جوعارى جانە وتەلۋ مەرزىمى ۇزاق. ۇشىن­شىدەن, بۇكىل وڭدەۋ ونەر­كاسى­بىندەگى سەكىلدى حيميا ونەر­كاسى­بىندە دە ورتا بيزنەس سۋبەك­تى­لەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋ. قازاقستانداعى حيميا ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنىڭ كوپشىلىگى يمپورتتىق جارتىلاي فابريكاتتاردان دايىن ونىمدەردى شاعىن وندىرۋگە ارنالعان. ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ سانى جيىرماعا دا جەتپەيدى ەكەن.

«2022 جىلداعى دەرەك بويىنشا­ تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تى­لەرىنىڭ جالپى سانى 2 027 939 بولدى. بىراق وسى 2 ميلليوننىڭ 2 799-ى­ ورتا بيزنەس ساناتىنا جاتادى. بۇل رەتتە بارلىق جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تەك 5%-عا جۋىعى عانا وڭدەۋشى سەكتورعا تيەسىلى. ەلىمىزدەگى بارلىعى 10 880 زاڭدى تۇلعا مەن 93 373 جەكە كاسىپكەر بار, ياعني 104 253 سۋبەكت وزدەرىنشە بىردەڭە وندىرسە, قالعاندارى بولشەك ءارى كوتەرمە ساۋدادان وزگە قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەدى. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن پايدالانۋدا ورتا كاسىپكەرلىكپەن تەڭ دارەجەدە تۇسەتىن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءبىر جەردە شوعىرلانۋعا مۇددەلى ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىندە كورسەتىلگەن ساندار – 7 تريل­ليون تەڭگە مەملەكەتتىك قولداۋ مەن 4,5 تريلليون تەڭگە سالىق قانا وسىنى راستايدى. مەنىڭشە, ورتا بيزنەستى نەگىزىنەن وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى جەتىلدىرۋ ارقىلى دامىتۋعا بولادى. سالادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن كاسىپورىنداردى بىرىكتىرۋدى, جاڭا ورتا كاسىپ­ورىن­دار اشۋدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى بايلانىستىراتىن ءىرى كاسىپورىنداردى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. بۇل ورايدا ەلدەگى كاسىپكەرلىك سۋبەكتيۆتىلىگىنىڭ كريتەريلەرىن باعالاۋدىڭ جالپى جۇيە­سىنەن ونەركاسىپتىك وندىرىسپەن اينالىساتىن سۋبەكتىلەردى ءبولىپ الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ول.

ايتۋىنشا, كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىسىنىڭ ساناتىنا قاراي ىنتا­لاندىرۋعا سارالانعان ءتاسىل قاجەت (ورتا بيزنەستى قولداۋ كولەمى كوبىرەك بولۋى كەرەك). «وڭدەۋ ونەركاسىبى سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ماقساتىندا سالىق زاڭناماسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بولشەك سالىقتىڭ سالىق تارتىبىنە ۇقساس ارنايى سالىق ءتارتىبىن قاراستىرۋدى ۇسىنار ەدىك», دەيدى تاحمينا وتەعاليقىزى.