قازاقستان – ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەل

«ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيانى ايتارلىقتاي كوبەيتۋ كەرەك. بۇل – جاڭادان قۇرىلعان ينۆەستيتسيالىق شتابتىڭ نەگىزگى مىندەتى. شتاب ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا قاجەتتى ءبىرتۇتاس ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋى كەرەك. دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, بيزنەس وكىلدەرىمەن ءتيىمدى ديالوگ جۇرگىزۋگە ءتيىس. شەتەلدەگى مەكە­مە­لەردىڭ, ورتالىق پەن ايماقتاردىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ قاجەت. ەڭ باس­تىسى, ينۆەستيتسيالىق شتاب قاجەتتى شەشىمدى دەر كەزىندە قابىلداۋى كەرەك», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىعى تۋرالى ايتقاندا قوس كوزقاراس يىقتاسىپ قالادى. ءيا, ءبىز راسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ تۇرعىسىنان ءتاۋىر ەلمىز. ورتالىق ازياداعى كوشباسشىمىز. ال ەكىنشى قىرىن ساراپشىلار ءسال كەيىنىرەك تارقاتىپ بەرەدى.

بىلتىر جاھاندىق تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) اينالىمى شامامەن 1,37 ترلن دوللار بولىپ, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا ارتقان. رەتسەسسيا قورقىنىشىنىڭ باسىلۋى قارجى نارىقتارىنداعى جاقسى ناتيجەگە سەبەپ بولىپتى. دەگەنمەن جالپى ءوسىم نەگىزىنەن بىرنەشە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيا الۋشى ەلدەردەگى اعىننىڭ جوعارىلاۋىمەن بايلانىستى بولعان. ايتپەسە, جاھاندىق تشي اعىنى 18 پايىزعا تومەندەگەن. الەمدە تشي اعىنىنىڭ قىسقارۋىنا قاراماستان, قازاقستان كورسەتكىشتەرى ءوسىم كورسەتتى.

2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا, ەلىمىزگە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى اعىنى 17,7 پايىزعا ءوسىپ, سوڭعى ونجىلدىقتاعى رەكوردتىق مانگە – 28 ملرد دوللارعا جەتتى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كوپ اعىنى ءداستۇرلى تۇردە تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە تيەسىلى بولدى. 2023 جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىندا بۇل سالاعا 8,6 ملرد دوللار قۇيىلعان. سونداي-اق ايتارلىقتاي كولەم وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (3,9 ملرد دوللار), ساۋدا سەكتورىندا (3,8 ملرد دوللار), كولىك جانە قويما ونەركاسىبىندە (854,9 ملن دوللار), قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتىندە (725,3 ملن دوللار), قۇرىلىس سەكتورىندا (412,7 ملن دوللار) بايقالادى. اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا كەلگەن ينۆەستيتسيا – 319,3 ملن دوللار.

ينۆەستور ەلدەر بويىنشا قازاقستانعا ەڭ كوپ تشي اعىنى نيدەرلاندتان (4,6 ملرد دوللار), اقش-تان (3,1 ملرد دوللار), شۆەيتساريادان (1,9 ملرد دوللار), رەسەيدەن (1,8 ملرد دوللار),  قىتايدان (1,4 ملرد دوللار) كەلىپتى. كوشباسشىلار قاتارىندا وڭتۇستىك كورەيا, بەلگيا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە ۇلىبريتانيا ەلدەرى دە بار.

وڭىرلەر بولىنىسىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى يەلەنۋ بويىنشا الماتى قالاسى الدا تۇر. مەگاپوليسكە 6 ملرد دوللار تشي كەلىپ تۇسكەن. 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 0,6 پايىزعا ءوسىم بار. اتىراۋ وبلىسىنا – 5,5 ملرد دوللار (-26,2 پايىز), شىعىس قازاقستان وبلىسىنا – 1,6 ملرد دوللار (-25,1 پايىز), استانا قالاسىنا – 1,2 ملرد دوللار (+52,3 پايىز), بقو-عا – 880,1 ملن دوللار (+4,4 پايىز) قاراجات كەلگەن.

ەلىمىزدىڭ جوعارى ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىعىن حالىقارالىق دامۋ ينس­تيتۋت­تارى راستايدى. ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ (ەدب) «ەادب ءوزارا ينۆەس­تيتسيالارىنىڭ مونيتورينگى – 2023» ەسەبىندە قازاقستان ءوزارا تشي كولەمى بويىنشا ەۋرازيا ايماعىنداعى ينۆەس­تيتسيا ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ەل ەكەنى اتاپ وتىلگەن. ەۋرازيا ايماعىنداعى ءوزارا تشي الۋشى رەتىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى 2017 جىلعى 21,7 پايىزدان 2023 جىلى 27,2 پايىزعا دەيىن وسكەن, بۇل ايماقتاعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش سانالادى. ودان كەيىن وزبەكستان (19,8 پايىز ۇلەس), بەلارۋس (12 پايىز), رەسەي (9,8 پايىز), ازەربايجان (8,7 پايىز), ارمەنيا (6,8 پايىز), گرۋزيا (6,1 پايىز) جانە ۋكراينا (3,7 پايىز) تۇر.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى – تەڭىزگە شىعۋ جولى جوق 32 دامۋشى ەلدە تشي 6 پايىزعا ارتقان, ولاردىڭ اراسىندا دا ەڭ ۇلكەن كولەم بىزگە تيەسىلى. سونىمەن قاتار قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى جانە ورتالىق ازيانىڭ 15 ەلى اراسىندا 61 پايىز ۇلەسپەن تشي تازا اعىنى بويىنشا جەتەكشى ورىنعا شىقتى.

ارينە, تشي اعىنىنىڭ كوبەيۋى تەكتەن-تەك بولا سالعان جەتىستىك ەمەس. بۇل ورايدا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى قولداۋ بويىنشا كوپتەگەن شارا قولعا الىندى. 2023 جىلعى 5 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت ۇكىمەت الدىنا 2029 جىلعا قاراي ەكونوميكانىڭ كولەمىن 450 ملرد دوللارعا, ياعني ەكى ەسە ۇلعايتۋ جونىندە اۋقىمدى مىندەت قويدى. ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. ەلىمىز 2029 جىلعا قاراي كەم دەگەندە 150 ملرد دوللار بولاتىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋدى كوزدەپ وتىر.

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا جاڭا كاسىپورىنداردى قۇرۋعا جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋ ارقىلى ءوندىرىستى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇل ۇلتتىق تابىستىڭ وسۋىنە جانە ەكو­نو­ميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەدى.

وركەنيەت جانە شىعىس تىلدەرى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جيۋلەن ۆەركەيدىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ بارلىق الەمدىك كومپانيالار ءۇشىن ءوڭىردىڭ نەگىزگى الاڭىنا اينالۋ مۇم­كىندىگى بار.

ء«بىر-ءبىرىن قولداۋعا ءتيىس ەكى فەنومەن بار. الەمدىك كاپيتاليزمنىڭ كلاس­سي­­كالىق فەنومەنى – بۇل جەكە سەكتور, ول ناقتى وڭىرگە ينۆەستيتسيالاۋ مۇددەسىن تۋعىزادى. وسى قۇبىلىستىڭ جانىندا سۇيەمەلدەۋگە, جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق ءتيپتى دامىتۋ بار. بۇل جاعدايدا ءوڭىردى بىلە بەرمەيتىن ينۆەستور ءۇشىن قازاقستان پلاتسدارم بولا الار ەدى. وتىز جىل بويى بۇل ەل نەگىزگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى جيناعاندىقتان, ينۆەستورلار دا مۇندا وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنەدى. سوندىقتان اۋەلى وسىندا سالايىق دەيدى. بۇكىل وڭىر­دە سولاي. ينۆەستيتسيانى اۋەلى وزىن­دە شوعىرلاندىرىپ, سوسىن بارىپ كور­شىلەرىنە تاراتۋ تاجىريبەسى ءار كەز بار», دەيدى ساراپشى.

ەكونوميست ارمان بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, الدىڭعى جىلدارى پاندەمياعا بايلانىستى شەكتەۋلەر بولىپ, الەم ەكونوميكاسى قۇلدىراعاندىقتان, بىلتىرعى ينۆەستيتسيالىق اعىننىڭ ارتۋىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ قاراۋ كەرەك.

«وسى ۋاقىت ارالىعىندا وزگەرگەن گەوساياسي احۋالدى دا ەسكەرەيىك. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋى, رف-عا قارسى باعىتتالعان حالىقارالىق سانكتسيالار, ەو-نىڭ جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن جانە ولاردى جەتكىزۋ مارشرۋتتارىن ىزدەۋى. وسى فاكتورلاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق مۇنايدى جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىندا ساتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. وسىنىڭ ءبارى ينۆەستيتسيانىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتتى. الايدا ينۆەستيتسيالاردىڭ ساپالىق مازمۇنىنا ءمان بەرسەك, وپتيميستىك كوڭىل كۇيگە سەبەپ جوق. تشي قۇرىلىمىندا شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ جانە ونى تاسىمالداۋ مەن ساتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ۇلەسى باسىم. ءتىپتى وتىز جىل بويى نەگىزگى ينۆەستورلاردىڭ ءتىزىمى دە وزگەرمەدى. شىندىعىنا كەلسەك, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قازاقستاندا شيكىزاتتان باسقا ەشنارسە قىزىقتىرمايدى. ارينە, قازبا بايلىقتى ساتۋ جامان نارسە ەمەس. الايدا ءبىز سول شيكىزات ەكسپورتىنا بايلانعان كۇيدە قالىپ قويماۋىمىز كەرەك», دەيدى ساراپشى.