يمانتاي اقساقالدىڭ ءولىمى تۋرالى قاراعاندى وبلىسى بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ «بۇقار جىراۋ جارشىسى» گازەتىندە ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ەرنار كەيكىنىڭ كولەمدى ماقالاسى 2021 جىلى 13 قاراشا جاريالانعان. ول «قانىش ساتباەۆتىڭ اكەسى يمانتايدىڭ ولىمىندە نەگە بىرىزدىلىك جوق؟» دەپ اتالادى.
بۇل ماقالادا ايتىلعان ەداۋىر دەرەك ءتىپتى شىندىققا جاناسپايدى. اتتارىن اتاماي-اق قويايىن, ىشتەرىندە ءوزىم سىيلايتىن اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار دا بار.
ال ەندى يمانتاي اقساقالدىڭ ءولىمى تۋرالى ەستىگەن, دالەلدى بىلگەندەرىمدى ايتسام: 1928 جىلى ءساتباي اۋلەتىنىڭ ۇلكەنى يمانتايدىڭ مال-مۇلكى تاركىلەندى. كىم ءبىلسىن, الدە يمەكەڭ قارسىلىق جاسادى ما, ول كىسىنى تۇتقىنداپ, باياناۋىل تۇرمەسىنە الىپ كەتەدى.
ەندى ازداپ شەگىنىس جاساسام: مەنىڭ اكەم جۇماش شادەتوۆ ءساتباي اۋلەتىمەن كورشىلەس اعايىن ەكەن. كەڭەس ۇكىمەتى كەلگەندە كەدەي, پىسىق اكەم بولشەۆيكتەر پارتياسىنا كانديدات بولادى. بۇل 1928 جىل ەدى. كەيىن پارتيا, سوۆەت, شارۋاشىلىق جۇمىستارىن اتقارعان.
العاش كەڭەس وكىمەتىندەگى جۇمىسى (1928 جىل) سارقامىس بولىستىق «قوسشىسىن» باسقارادى. يمانتاي اقساقالدى باياناۋىلعا تۇرمەگە اكەتكەنىن ەستىگەن اكەم ەرتەڭىندە باياناۋىلداعى تۇرمەگە بارسا, تۇرمەدەگىلەر تۇندە يمەكەڭ قايتىس بولعانىن ايتادى. اكەم جۇماش اتاربا تاۋىپ, يمانتايدىڭ ءمايىتىن ەلدەگى قىستاۋى ايرىققا اپارادى. اعايىن-تۋىستارى جينالىپ جەرلەيدى.
باياناۋىلدىق بەلگىلى تاريحشى, عالىم ماقسات الپىسبەس: «1991 جىلى باياناۋىلداعى قانىش ساتباەۆ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولعان تولەۋتاي ءابجان ۇلى ءابىلديننىڭ ايتۋىنشا, 1928 جىلى يمانتايدى باياناۋىلدىڭ نكۆد-سىنا اكەپ, قيناپ, ۇرىپ-سوعىپ, بوساتىپ جىبەرگەندە, سابىندىكولدىڭ ماڭايىندا كەتىپ بارا جاتىپ, سول سوققىدان قايتىس بولدى دەپ ايتىپ وتىراتىن», دەيدى.
بوپەجان اياپبەرگەنوۆ پەن جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ 1999 جىلى «ولكە» باسپاسىنان شىققان «قانىش اعا وسىنداي ەدى» اتتى كىتابىندا يمانتاي اقساقالدىڭ ءولىمىنىڭ شىن اقيقاتى ايتىلعان.
بوپەجان اياپبەرگەنوۆ – قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ كومەكشىسى, 20 جىل تياناقتى سەرىگى بولعان. بوپەجان بايبالا ۇلى – تاريحي تۇلعالارعا حالىق اتىنان قىزمەت كورسەتۋدىڭ ۇلگىسى.
بوپەجان اياپبەرگەنوۆ – بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. جيىرما جىل قانەكەڭنىڭ شەتەلگە ساپارلارىندا, ەل ىشىندەگى ءىسساپارىندا جانىندا بولىپ, ىنىسىندەي ادالدىقپەن قىزمەت ەتكەن ادام.
وسى كىتاپتىڭ 47-بەتىنەن ءۇزىندى كەلتىرسەم: «باياناۋىل وڭىرىندە العاشقى ءىرى بايلار رەتىندە 1928 جىلى ءساتباي مەن شورمان ۇرپاعى تاركىلەندى. ول كەزدە اۋلەت ۇلكەنى يمانتاي بولاتىن. تەگى تاركىلەۋ كەزىندە قارسىلىق كورسەتىپ, بەلسەندىلەرمەن ءسوز تالاستىردى ما ەكەن, ميليتسيا دەرەۋ تۇتقىنداپ, باياناۋىل تۇرمەسىنە الىپ كەلىپ قامايدى. جۇماش دەگەن اۋىل جىگىتى ەرتەڭىندە اس-اۋقات الىپ كەلگەندە, وعان يمانتايدىڭ وتكەن تۇندە قايتىس بولىپ كەتكەنىن حابارلايدى».
حاباردى توبەسىنە جاي تۇسكەندەي تىڭداعان جۇماش قوراعا شىعارىپ تاستاعان يمانتاي دەنەسىن ارباعا سالىپ الىپ, ايرىققا اكەلىپ, اۋىل-ەل بولىپ جىلاسىپ-سىقتاسىپ جەرلەيدى.
سول كەزدەگى اۋلەت ۇلكەنى دۇنيەدەن وسىلاي وتكەن ەكەن. بۇل وقيعا بوكەڭنىڭ (بوپەجاننىڭ) ءدال وسى ۋاقىتتا تۇرمەدە وتىرعان ورازباي دەگەن اعاسىنىڭ كوز الدىندا وتەدى.
«قانىش اعا وسىنداي ەدى» كىتابىنىڭ 99-بەتىندە يمانتاي اقسالدىڭ ءولىمى تۋرالى ايتىلادى. ەل ازاماتى جۇماش شادەت ۇلىنىڭ يمەكەڭ ءمايىتىن باياناۋىل تۇرمەسىنەن تۋىستارى ايرىققا اكەلىپ, ەل جينالىپ جەرلەگەنى ناقتى جازىلعان.
مىنە, قايعىلى وقيعانىڭ شىندىعى وسى. ارينە, بارىنە بولشەۆيكتىك توڭكەرىس پەن سونىڭ ساياسي زارداپتارى كىنالى ەكەنى تۇسىنىكتى. بىراق تۇلعا تانۋشىلاردان قانەكەڭ اكەسى قازاسىن سان ساققا جۇگىرتپەي, وسى ب.اياپبەرگەنوۆ نۇسقاسىندا جازۋدى سۇرار ەدىك.
1958 جىلى جاز ايىندا قانىش ساتباەۆ ارنايى كەلىپ, اتا-اناسىنىڭ ارۋاعى الدىنداعى بورىشىن وتەدى. قوردايدىڭ تابيعي تاسىنان ەسكەرتكىش بەلگى قويىپ, رۋحتارىنا قۇران باعىشتالدى.
قايتارىندا ۇلگى اۋىلىندا تۇراتىن تۋىسى ءارى قۇرداسى جۇماش شادەتوۆتىڭ ۇيىنە سوعىپ, 1950 جىلى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا كانديدات بولعاندا سايلاۋشىلاردىڭ اماناتى ورايىندا اعاش ەگىپ, پارك اشۋ ءىسىن كورىپ, ريزاشىلىق بىلدىرەدى.
بۇل قانىش اعانىڭ ەلگە اقىرى كەلۋى ەدى.
جەڭىس شادەتوۆ,
ەڭبەك ارداگەرى
قاراعاندى وبلىسى,
بۇقار جىراۋ اۋدانى,
ۇمىتكەر اۋىلى
