قوسىمشا قۇن سالىعى تومەندەتىلۋگە ءتيىس

«ساراپشىلار قوسىلعان قۇن سا­لىعىن كوتەرۋ كولەڭكەلى ەكو­نو­ميكانىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ, ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە اكەپ سوق­تىرۋى ىقتيمال دەپ ورىندى پىكىر ءبىل­دىرىپ جاتىر. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا دا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇرىنعى ۇكىمەت ۇلت­­تىق قوردان بولىنەتىن ترانس­فەرتتىڭ ورنىنا سالىقتى كوتە­رىپ, قازىناعا قوسىمشا قارجى تۇسىرەمىز دەگەن ءۋاجدى العا تارتاتىن. جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ بارىسىنا مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەنىڭ كوڭىلىم تول­مايدى», دەپ اتاپ ءوتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ. ققس سالىعىنىڭ مول­شەرلەمەسىن كوتەرۋ, شىندى­عىندا سالىقتى تولەيتىن تىكە­لەي تۇتىنۋشىعا قوسىمشا اۋىرت­­پا­لىق تۇسىرەتىندىگى انىق. وندا سا­لىق 4 پايىزعا كوتەرىلسە, باعا دا وسەدى دەگەن ءسوز. ال ۇكىمەت باعانى رەتتەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ارەكەتتەرگە كوشۋدە. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى ويلانىپ, ءار تۇرعىدان سالىق قاتىناستارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرىن تىنداۋ كەرەك دەيدى.

بيزنەس سۋبەكتىلەرى مەن سالىق اگەنتتەرىن, ياعني كەز كەلگەن رە­فورما سالىق قاتىناستارى قاتى­سۋ­شىلارىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ كەرەك دەپ ايتىلدى. دامىعان كوپ مەملەكەتتە بۇل ماسەلە بۇرىننان تالقىدان ءوتىپ, ءتىپتى ءمىنسىز سالىق جۇيەلەرى دە بولعانى دالەل رەتىن­دە ۇسىنىلادى. قوسىلعان قۇن سا­لى­عىن فرانتسۋزدىڭ موريس لورا دە­گەن عالىمى ويلاپ تاپقان. ەۋ­روپا مەملەكەتتەرى قوسىلعان قۇن سالىعىن دامىتۋ بارىسىندا بىر­نەشە كەزەندەردەن ءوتىپ, بۇ­گىن­دەرى ونىڭ مولشەرلەمەسى دە ءارتۇرلى دەڭگەيدە. ماسەلەن, كىتاپ-باسپا ونىمدەرى, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا تومەندەتىلگەن مول­شەر­لەمە قويىلعان. مەملەكەت وسى مول­شەرلەمە ارقىلى باعانى دا رەتكە كەلتىرىپ ەسەپتەپ وتىر دەگەن ءسوز. قوعامدا سوڭعى كەز­دەرى الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىكتى جويامىز دەپ ادى­لەتتى قوعامدى قالىپ­تاس­تى­رۋ جايى تالقىلانۋ ۇستىندە. كەيبىر ساراپشىلار بايلىققا سالىق سالىنۋى كەرەك دەگەندى ايتادى. ونىمەن نەگە كەلىسپەسكە؟ قوسىلعان قۇن سا­لى­عىن قولدانۋ ارقىلى اتال­عان ماسە­لەنى شەشۋگە بولاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى. شەت مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلەتىن قىم­بات تاۋارلار, ونىڭ ىشىن­دە كو­لىكتەر مەن زەرگەرلىك بۇ­يىم­دار سەكىلدى بايلىقتىڭ بەل­گىسىن بىلدىرەتىن تاۋارلارعا مەم­­لەكەت جوعارىلاتىلعان مول­شەر­لەمەمەن سالىق سالادى. ماسەلەن, يس­لانديادا مۇنداي تاۋارلارعا سالىق مولشەرلەمەسى 25 پايىزدى قۇرايدى. اتالعان تاۋارلاردىڭ تىزىمىنە كىرمەيتىن تومەندەتىلگەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا ستاندارتتىق مولشەرلەمە بەكىتىلىپ قويىلعان. يتا­ليادا – 16-18 پايىز. قازاق­ستان­دا ستاندارتتىق مولشەرلەمە رە­تىندە 12 پايىزبەن قالسا, قالعان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋار­لاردىڭ مولشەرلەمەسىن تو­مەندەتۋ ارقىلى باعانى رەتتەۋگە بولادى. ەكىنشى ماسەلە, الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە, حا­لىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, باعا­نى تۇراقتاندىرۋ قاجەتتىلىگىن ايتا­مىز. مەنىڭ ويىمشا, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مي­نيسترلىگى قازىرگى كۇن كورىس دەڭ­گەيىن باس­قاشا قاراستىرۋ كەرەك. الەۋ­­مەت­تىك كودەكس قابىل­دان­دى, پارامەترلەر وزگەرىپ جاتىر, ەڭ تومەنگى جالاقى مەحا­نيزمى دە وزگەردى. سالىق كودەكسىنە سايكەستەندىرىپ, جاسالىنۋى شارت. سەبەبى كوپتەگەن مەملەكەتتە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى بىزگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى.

بىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مول­شەرى – 85 مىڭ تەڭگە. حالىق قا­لاۋلىلارى دا ساندارمەن دالەل­دەدى. ارينە, ءبىر ايدا 85 مىڭ تەڭگە جالاقىعا كۇن كورۋ وڭايعا سوقپايدى. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ازاماتتاردى مازالايتىنى دا سول. مينەرالدى رەسۋرستارعا باي, بۇكىل مەندەلەەۆ كەس­تەسىنىڭ ەلەمەنتتەرى بار جەر قوي­ناۋى بولا تۇرا, 20 ملن حا­لىقتان قۇرالعان ەلىمىز ءۇشىن قىنجىلتاتىن جايت. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا بايلانىستى ىشكى جالپى ءونىمدى 2029 جىلى 450 ملرد كوتەرۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن الەمگە ايگىلى ەكونوميكالىق تەوريانىڭ كلاسسيگى ادام ءسميتتىڭ ءمىنسىز ءارى ءادىل سالىق جۇيەسىن قۇرۋدى العا تارتۋ كەرەك. وندا ادىلدىك, اي­قىندىلىق, ىنعايلىلىق پەن ۇنەم­دىلىك تۋرالى سالىق جۇيە­سىنىڭ 4 قاعيداتىن اتاعان. وسى قاعيداتتاردى سالىق ورگاندارى سالىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ كەزىندە فاكتورلاردى ەسكەرەتىن بولسا, شىنىمەن دە ادىلدىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. سوڭعى كەز­دەرى سالىق ورگاندارى جاپپاي دەكلاراتسيالاۋعا ايرىقشا كو­ڭىل اۋدارىپ وتىر. بيىل جەكە كاسىپكەرلەرگە, وتكەن جىلى مەك­تەپ مۇعالىمدەرىنە, جالپى بيۋد­جەتتەن جالاقى الاتىن بار­­لىق مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ قىز­مەتكەرلەرى جۇبايلارىمەن وتكىزۋى كەرەك. دەكلاراتسيالاۋدىڭ نە­­گىزگى ماقساتى سالىق ورگاندارى مەم­لە­كەت­تىك كوزقاراس بو­يىنشا كو­لەڭكەلى ەكونوميكانى تومەندەتۋ دەڭگەيىن, جەم­قورلىقپەن كۇرەسۋ دەسە, ەكىن­شى جاعىن دا ەسكەرگەن ءجون. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ سالىق جۇيە­سىن­دە دەكلاراتسيالاۋ نە ءۇشىن ەن­گىزىلگەن؟ مۇندا دەكلاراتسيا دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى ءاربىر سا­لىق تولەۋشى ءوزىنىڭ كىرىسى مەن شى­عىسى تۋرا­لى قو­عام الدىندا جاريالاۋعا ءتيىس. ماسەلەن, ءبىز­دىڭ سالىق جۇيەمىزدىڭ وزگە­شە­لىگىنە توقتالساق, جەكە تابىس سالىعى دەگەن بار ەكەندىگىن بىلەمىز. ول ءاربىر جۇمىس ىستەۋشى قىزمەتكەر ءوزىنىڭ جالاقىسىنان بەلگىلەنگەن شەگەرىمدەردى ازايتىپ تاستاعاننان كەيىن ون پايىز سالىق اگەنتتەرى, ياعني جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەسەپشىسى ۇستاپ قالادى جانە سايكەسىنشە بيۋدجەتكە اۋدارادى. سوندىقتان سالىقتى تولەم كوزىنەن تولەپ وتىرعان جايىمىز بار. شەتەلدىكتەردىڭ سا­لىق تولەۋىندەگى وزگەشەلىگى ولار تولەم كوزىنەن ەمەس, ءوز بەتى­مەن دەكلاراتسيالاۋ ءادىسى بو­يىنشا قوعام الدىندا ەسەپ بەرىپ جا­ريالايدى, سالىق مادەنيەتى دەڭگەيى وتە جوعارى. ولار سالىق تولەۋ ارقىلى ءوز مەم­لەكەتى قولدايتىندىعىن ءبىل­دىرىپ, ەش قارسىلىقسىز تولەيدى. بىزدە كەرىسىنشە, نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. سونى ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, سالىق تولەۋشى شەتەلدە ءوزىنىڭ قوعامعا قوسقان ۇلەسى سالىعىنىڭ ناتيجەسىن كورە الادى. كوبىنەسە, ءوزىنىڭ تۇراتىن مەكەنجايىنا, ماسەلەن اباتتاندىرۋعا جۇمسالادى. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى باسشىسى جاۋاپ بەرەدى. بىزدە سونداي جۇيەگە كوشسەك, سالىق تۇسىم­دەرى دۇرىس قول­دانار ەدى. بۇل جونىندە اكىم­شىلىكتەن باسقا, حا­لىق قالاۋ­لىلارى دا سايلاۋشىلار الدىندا ەسەپ بەرۋگە ءتيىس. بىزدە تەك تۇرعىنداردان شاعىم تۇسكەن كەزىندە قوزعالاتىندىعى جاسىرىن ەمەس.

شىندىعىندا, مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەر حالىققا جاقىن بولۋعا ءتيىس. سالىق ەسەبىنەن اباتتاندىرۋدان وزگە, الەۋمەتتىك قور­عالماعان وتباسىلاردىڭ ماسە­لەسىن شەشۋ كەرەك. ول مەملە­كەتتىك قىزمەتكەرلەر وسى سالىق تولەۋشىلەردىڭ ارقاسىندا جالاقى الىپ وتىر ەمەس پە؟ ءالى دە قا­عاز جۇزىنەن ارىلماي كەلەمىز, ولاردىڭ جۇمىسى اۋدانعا ەسەپ بەرۋ, اۋدان وبلىس ورتالىعىنا ەسەپ بەرسە ءبىتتى.تەك وسىمەن اي­­نا­لى­سىپ جۇرگەنى شىندىق. بولا­شاقتا اكىمدەر سالىق قانشا جينالعانى تۋرالى جانە ناقتى قايدا جۇمسالعانى جونىندە ەسەپ بەرۋى قاجەت. سوندا عانا شەتەلدەگى سياقتى سالىق تو­لەۋشى ءوزىنىڭ تولەگەن سالىعىنىڭ ناتيجەسىن كورسە, نارازىلىعىن بىلدىرمەس ەدى. شەتەلدە پروگرەسسيۆتى مول­شەرلەمەمەن سالىق سالىنادى.

تاعى ءبىر ماسەلە, جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلارعا دامىعان مەملەكەتتەردە جوعارىلاتىلعان مول­شەر­­­لەمەلەر قولدانىلادى. بىزدە سالىق اۋىرتپاشىلىعى جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلارعا ونشا جوعارى ەمەس. جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلار بيزنەس يەلەرى زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعا بولسىن جوعارى مولشەرلەمەمەن تولەسە, بايلىققا سالىناتىن سالىق وزىمەن تەڭەسەر ەدى. قاراپايىم حالىق ادام ءسميتتىڭ قاعيداتىن كورەر ەدى. پروگرەسسيۆتى مولشەرلەمەنى ەنگىزىپ, دامىعان مەملەكەتتەردەگى سياقتى بەلگىلەنگەن ءبىر ورتاشادان تومەن جالاقىعا مۇلدەم سالىق سالۋدى توقتاتۋ كەرەك. زەينەتاقى جارناسىن السىن, مە­ديتسينالىق الەۋمەتتىك قام­سىز­دان­دىرۋ قو­رى­نا السىن, بىراق جەكە تابىس سالىعىن سالماۋعا دا بولادى ەمەس پە؟ ماسەلەن, جاپون ەلىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامەن شاققاندا 489 مىڭ تەڭگە, گەرمانيادا 819 ەۋروعا, ياعني 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى الاتىندارعا سالىق سالىنبايدى. سوندا ءبىز قانشالىقتى دەڭ­گەيدە تۇرمىز. ورتاشادان تو­مەن جالاقى دەڭگەيىندە سالىق سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ءادىل سالىق سالۋدىڭ, دەكلاراتسيالاۋدىڭ نە­گىزگى ماقساتى شەتەلدىڭ تاجىري­بەسىن قولدانساق, ماسەلەن نور­ۆە­گيادا تابىس سالىعىنىڭ مولشەرى 25 پا­يىزدان 42 پايىزدىڭ ارا­لىعىندا. ولار ونى ەش قار­سىلىقسىز تولەيدى. ويتكەنى ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى. مەملەكەت ولارعا كەپىل بەرەدى.

سونىمەن قاتار شەت مەملەكەتتەر­دە كولىك سالىعى دەگەن اتىمەن جوق. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەر كولىك سالىعى بويىنشا ەسەپ بەرمەيدى. ولاردىڭ كولىك سالىعى جانارمايىنىڭ قۇ­نىنا ەنگىزىلگەن مەحانيزمى بار. شىن­دىعىنا كەلگەندە زاڭناماعا سايكەس, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر كولىكتەرى ءۇشىن سالىق تولەمەيدى. وسىنىسى ءادىل مە؟ ولار دا جولدى قولدانادى, ەكولوگياعا زيانىڭ تيگىزىپ جاتىر ەمەس پە؟ اتالعان ما­سەلەلەر جۇزەگە اسسا, جاڭا ۇكىمەت پرەزي­دەنتتىڭ العا قويعان تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداسا جانە ىشكى جالپى ءونىمدى پارامەترلەرگە جەتكىزىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋدا تۇسىندىرمە جۇمىستار جۇرگىزسە, ءبىزدىڭ قوعام شىنايى ءادىل قوعامعا بەتالارى ءسوزسىز.

لۋتپۋللا ومارباكيەۆ,

تۇران ۋنيۆەرسيتەتى قارجى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

الماتى