ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلگەندە, 50–60 جىل بۇرىن قولدانىسقا بەرىلگەن, بۇگىندە توزىعى جەتكەن جەلىلەردى اۋىستىرۋعا بيۋدجەتتەن جەتكىلىكتى قاراجات بولىنبەي, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاداعالانۋ قولعا الىنباي تۇرعانعا ۇقسايدى. بىلتىر «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىن تولىق كولەمدە رەتتەي المايتىندىقتان, «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جوباسى تۇجىرىمدالدى.
وسى رەتتە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى, ەلىمىزگە ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆ: «قىس ورتاسىندا كوپتەگەن وڭىردە جىلۋدى ءوشىرۋ نەمەسە جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىقتىڭ كەشەۋىلدەۋى سياقتى ماسەلەلەر كەزدەسىپ وتىراتىنى شىندىق. وعان كوبىنە قاتتى اياز بەن جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىنا بايلانىستى قۇبىرلاردىڭ ىستەن شىعۋى سەبەپ بولىپ جاتادى. بيىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىندا, اسىرەسە, اقتاۋ, ستەپنوگور, كەنتاۋ, قوستاناي, جەزقازعان سەكىلدى قالالار كوپ زارداپ شەكتى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ابدەن توزۋى, ولاردى پايدالانۋ مەرزىمدەرى مەن شارتتارىنىڭ بۇزىلۋى كەيدە توتەنشە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى», دەيدى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 50%-دان استامى توزعان, ال نورماتيۆتىك پايدالانۋ مەرزىمى الدەقاشان اسىپ كەتكەن. بۇلاردىڭ 7 550 شاقىرىمىن دەرەۋ اۋىستىرۋ قاجەت بولسا, ونىڭ 14 مىڭ شاقىرىمىن, ياعني 54%-ىن جىلۋ جەلىلەرى قۇرايدى. ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى سالدارىنان اپاتتاردىڭ 80%-ى جىلۋ جەلىلەرىندە ورىن الىپ وتىر.
اتالعان سالاداعى اپاتتاردىڭ جيىلەپ كەتۋى اكىمدىكتەردىڭ جىلىتۋ ماۋسىمىنداعى دايىندىق جۇمىستارىنا فورمالدى كوزقاراسىنىڭ سالدارى دەۋگە بولادى. ەكىباستۇز, رۋدنىي, ريددەردەگى تۇتاس ءبىر قالانىڭ جىلۋسىز قالۋى – وسىعان دالەل. ءتىپتى ءىرى قالالاردا جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جىلۋ بەرۋدىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى تومەندەگەن. مۇنداعى بار ماسەلە, جابدىقتىڭ توزۋىنان كوپتەگەن باسقا ينفراقۇرىلىمدىق شىعىنعا اكەلگەنى بار. جاقىپ عالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بۇل سالانىڭ باستى ماسەلەسى – جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق دارەجەسىن باعالايتىن جىلۋمەن جابدىقتاۋ نوبايىنىڭ جوقتىعى. بىرىڭعاي جاۋاپكەرشىلىك ورتالىعىن قۇرۋ وسى سالاداعى دايىندىق ەسەبىنىڭ ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنا جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باسقا دا نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سايكەستىگىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. بۇگىندە جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋدا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى از ەكەنى تۇسىنىكتى. جىلۋمەن جابدىقتاۋ سەكتورىندا ينۆەستيتسيا تاپشىلىعى دا – بۇرىننان كەلە جاتقان ماسەلە.
«تاريفتەردى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە جەلىلەردىڭ توزۋىن تومەندەتۋ 2029 جىلعا دەيىن جىلۋمەن جابدىقتاۋ سەكتورىنا 900 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيۋ جوسپارلانعان. بۇل 2 300 شاقىرىم جەلىنى جوندەۋگە جانە توزۋ پايىزىن 40%-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق قولدانىستاعى تاريف شەڭبەرىندە رەسپۋبليكالىق جانە ودان دا كوپ وڭىرلىك بيۋدجەتتەردە قاراجات تابۋ ەكىتالاي. سوندىقتان سىرتقى ينۆەستيتسيالار كەرەك. بۇل ءۇشىن ءالى دە ءماجىلىستىڭ قاراۋىندا تۇرعان ينۆەستيتسيالاردى قايتارۋ تەتىگىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋگە ءتيىس. مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك تەتىكتەرىن, مەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاراجاتىن جەڭىلدىكتى پايىزبەن ىسكە قوسۋعا تىرىسۋ قاجەت.
«تاريفتەردى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ, سونىڭ ىشىندە ەنەرگيا تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن تەڭدەستىرىلگەن ءتاسىل كەرەك-اق. تاريفتەردى انىقتاۋ ۇدەرىسىندە اشىقتىق پەن ينۆەستيتسيالاردىڭ پايدالانىلۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرۋ, قاراجاتتىڭ ماقساتسىز قولدانۋعا جول بەرىلمەۋى اتالعان باعدارلاماعا دەگەن سەنىمدى نىعايتادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسى باعدارلاما اياسىندا 300 ملرد تەڭگە قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جوسپارلانعان.
«بۇعان قوسا جەلىلەردى تارتۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن ءبىز بۇرىنعى قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرەجەسىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. مۇندا تاۋلىكتىك تەمپەراتۋرانىڭ شەكتى, كۇندەر مەن ايلارداعى ورتاشا ءتارتىبى كورسەتىلگەن. سوعان ساي جەلىلەردى قۇرىپ, ءبىزدىڭ ايازعا توتەپ بەرەتىن ماتەريالداردى جوباعا ەنگىزۋ كەرەك. بۇل جىلدا قايتالاناتىن ماسەلە ەكەنى راس. نەگىزگى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىمەن قاتار جەس باسشىلارى جاۋاپكەرشىلىكتەرىنىڭ تومەندىگىن دە كورسەتۋ كەرەك. مەملەكەت بىلتىرعى كوكتەمنەن باستاپ جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا ءتارتىپ ورناتا باستادى. جەو اۋديتتەرى جۇرگىزىلدى, تاريفتەر مەن جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاي-كۇيى تالداندى, بىراق مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. تۇتىنۋشىلاردى جىلۋمەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىنىڭ ناقتى ولشەمدەرىن بەلگىلەۋ, جىلۋ جەلىلەرى ۇيىمدارى ءۇشىن دە, جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن دە جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن بولۋ مىندەتتەرىن بەلگىلەۋ كەرەك. تج قىزمەتتەرىنىڭ جىلۋ جەلىلەرى مەن باسقا دا جىلۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنداعى شتاتتان تىس جاعدايلاردى جويۋعا دايىندىعىن جاتتىقتىرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى بيىل ۇكىمەت جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان كۇشەيتۋدى قولعا الىپ وتىر», دەيدى ج.حايرۋشەۆ.
مەملەكەت ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايعا جەتكىزەتىن بولسا نەمەسە ولاردى تيىسىنشە قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاماعان جاعدايدا ەنەرگيا نىساندارىن جەكەمەنشىك قۇقىعىنان الىپ قويۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ جاتىر. تاعى دا ۇكىمەت, اكىمدىكتەر مەن مەنشىك يەلەرى باسىم تارتىپپەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جوندەۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ ءتيىستى جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
بۇگىندە شامامەن 77% توزىعى جەتكەن 2 مىڭ شاقىرىمداي جىلۋ جەلىلەرى – جەكەمەنشىك قۇقىعىندا. وسى جەلىلەردىڭ جاي-كۇيىن, مىندەتتى جوندەۋ جۇمىستارىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى ۇكىمەتتە ايتىلىپ جاتىر. مۇنداعى ەنەرگيا تاسىمالداۋ نىساندارى يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى شارتتاردا قاراستىرۋ كەرەكتىگى قولعا الىنعان.
«ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىندا جىلۋ ستانسالارى مەن قازاندىقتاردىڭ جابدىقتارىن پايدالانۋ, جىلۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارى مەن جىلۋ جەلىلەرىن جوبالاۋ جانە پايدالانۋ كەزىندەگى قاۋىپسىزدىككە قويىلاتىن تالاپتار جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە كوزدەلگەن. سونداي-اق جىلۋ ستانسالارى مەن قازاندىقتاردى جىلىتۋ كەزەڭىنە دايىنداۋ كەزىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبى, جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ مىندەتتەرى تولىق ايقىندالماعان.
سوندىقتان جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارىنىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان ەدى. اتالعان زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا جىلۋ جەلىلەرىن كۇتىپ ۇستاۋعا جانە جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىققا جاڭا تالاپتار قويىلادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ ماقساتى – اپاتتاردىڭ الدىن الۋ جانە ەلدى مەكەندەردى جىلۋمەن جابدىقتاۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
«مينيسترلىك ايماقتارداعى جىلۋمەن جابدىقتاۋ نوبايىن بەكىتىپ, سەنىمدىلىك كريتەريلەرى مەن جۇيەلەردىڭ مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى جىلۋمەن جابدىقتاۋ, جىلۋ جەلىسى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ۇيىمداردىڭ قىس مەزگىلىنە دايىندىعىن تەكسەرىپ, باعالاۋى شارت. ال وتكىزىلگەن دايىندىقتى باعالاۋدى مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ ينسپەكتورلارى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. كەمشىلىكتەر انىقتالعان جاعدايدا ورىنداۋشى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلۋى كەرەك. سونداي-اق اكىمدىكتەر تج ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, اپاتتى جاعدايلاردى جويۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋگە جانە ءاربىر جىلىتۋ ماۋسىمى الدىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋ نوبايىن وزەكتەندىرۋگە ءتيىس», دەيدى ساراپشى.
بۇل وزگەرىستەر قازاندىقتاردىڭ, جەو مەن ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ سەنىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدى مەكەندەردى جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرادى.
