قازىنالى اۋلەتتىڭ ءۇش وكىلى

• الاش قايراتكەرى, ۇلت زيالىسى, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ قازاقتان شىققان العاشقى ماماندارىنىڭ ءبىرى, قازاقستانداعى ۇلتتىق مۇعالىم كادر­لارىن دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى – سەمەيدىڭ قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى ابىكەي ساتباەۆ 1926 جىلى 22 مامىردا ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا پاۆلودارداعى ەكى كلاستىق اۋىلشارۋا­شىلىق مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن, ءوزىنىڭ تەوريالىق ءبىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن سەزىنىپ, سەمەيدىڭ مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا 1904 جىلى ءتۇسىپ, ونى 1908 جىلى بىتىرگەنىن, 1905 جىلى سەمەيدە جۇرگەنىندە قالانىڭ ەر بالالار جانە قىزدار گيمنازياسى وقۋشىلارىنىڭ, سەميناريا تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ شاكىرتاقىنى 10 سوم­عا دەيىن ءوسىرۋدى تالاپ ەتكەن پەتيتسيا­سىنا قاتىسىپ, ايلىق ستيپەندياسىنىڭ 2/1-ءى الىنىپ, جازالانعانىن جازادى. قولىمىزداعى تاعى ءبىر مۇراعات دەرەگى – «سۆەدەنيا وب ادمينيستراتيۆنوگو پەرسونە زا 1925-26 ۋچ, گ.گ.» دەگەن قۇجاتتا دا ءا.ساتباەۆتىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تامامداعانى كورسەتىلەدى. ابايتانۋشى-مۇحتارتانۋشى عالىم ق.مۇحامەدحانوۆ «تاماشا تاريحى بار تەحنيكۋم» اتتى ماقالاسىندا: ء«ا.ساتباەۆ مۇعالىمدەر سەمينارياسىن سەمەي قالا­سىندا ءبىتىرىپ شىققان سوڭ, ۇزدىكسىز وقۋ-اعارتۋ جولىندا قىزمەت ەتكەن», دەپ ايتا كەلە, ابىكەي زەيىن ۇلىنىڭ تۇڭعىش قازاق تەحنيكۋمىن ۇيىمداستىرۋداعى جۇمىسىن, جان اياماي اتقارعان ولشەۋسىز ەڭبەگىن ايرىقشا ماڭىز بەرە باياندايدى.

بۇل مالىمەتتەردى جاڭعىرتۋداعى ماقساتىمىز – بىرىنشىدەن, وقۋ ورنى تاريحىنىڭ ساتباەۆتار تاعدىرىمەن بايلانىسىن كورسەتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, ابىكەي ساتباەۆتىڭ سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقۋى تۋرالى كەزىندە جاڭساق پىكىرلەردىڭ بولعانىن دا كورسەتە كەتۋ. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 10-تومىنىڭ 79-بەتىندە ء«ا.ز.ساتباەۆ ومبى سەمينارياسىندا ءبىلىم العان», دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداي قايشىلىق ابىكەي ساتباەۆتىڭ شاكىرتى ءارى كۇيەۋ بالاسى الكەي مارعۇلاننىڭ ەستەلىكتەرىندە دە, «قازاقتىڭ تالىمدىك وي-پىكىر انتولوگياسىندا» دا كەزدەسەدى. مۇندايدا ءوز زەرتتەۋلەرىندە مۇراعات ماتەريالدارىن قاتاڭ باسشىلىققا العان قايىم مۇحامەدحانوۆقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ «مۇحتار – سەميناريست» اتتى ماقالاسى 1983 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالاندى. ماقالادا اۆتور مۇراعات قۇجاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ابىكەي ساتباەۆتىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعانىن اتاپ كورسەتەدى: «سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا وقۋعا تۇسكەن قازاق ازاماتتارى تەگىندە از بولماعان. مىسالى, 1904 جىلى سەمينارياعا وقۋعا تۇسكەن قازاق ازاماتتارى: بارلىباەۆ احمەتوللا, زەينوۆ ابىكەي, نۇركينوۆ تاۋەكەل, حاسەنوۆ ءابىش. بۇلاردىڭ ىشىندە زەينوۆ ابىكەي – قانىش ساتباەۆتىڭ نەمەرە اعاسى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا ابىكەيدى «1905 جىلى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن» دەپ جازىپتى. ال ارحيۆ دوكۋمەنتتەرىندە ابىكەيدىڭ جانە ونىمەن بىرگە 1904 جىلى وقۋعا تۇسكەن جوعارىدا اتالعان ءۇش جىگىتتىڭ 1906-1907 وقۋ جىلىندا سەمەي سەمينارياسىنىڭ ەكىنشى كلاسىندا وقىپ جۇرگەنىن كورەمىز».

الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەم­لەكەتتىك ارحيۆىنە ارنايى ءىس-ساپا­رىمەن بارىپ, ارحيۆ قورىمەن جۇمىس ىستەپ, وقۋ ورنىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر تاپتىق. ابىكەي ساتباەۆتىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعانىن 228 بەتتەن تۇراتىن ارحيۆ قورىنداعى 1904-1908 وقۋ جىلدارى ارالىعىنداعى جۇرگىزىلگەن ءىس-قۇجاتتار, ءا.ساتباەۆتىڭ سەميناريا ديرەكتورى م.ن.بەرەزنيكوۆكە جازعان حاتى, سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ ديرەكتورى م.ن.بەرەزنيكوۆتىڭ 1908 جىلى 10 ماۋ­سىمدا باتىس ءسىبىر وقۋ وكرۋگىنىڭ قۇرىلتايشىسىنا جازعان ۇسىنىس حاتى ناقتى دالەلدەيدى.

سونىمەن ءارتۇرلى ماعلۇمات پەن مۇراعاتتىق قۇجاتتى سالعاستىرا كەلە, تۇيگەنىمىز – ابىكەي ساتباەۆتىڭ ومبى سەمينارياسىندا ەمەس, ناقتى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعانىنىڭ انىقتالا تۇسەتىندىگى. ابىكەي زەيىن ۇلى سەميناريادا وقىعان ۋاقىتتا ساباق ءتورت ساتىدان, ياعني ءبىر – دايىندىق, ءۇش نەگىزگى كلاسس قۇرىلىمىندا وقىتىلعان. ءا.ساتباەۆ وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن, اراعا ۋاقىت سالىپ, 1922 جىلى وسى سەميناريا نەگىزىندە اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا 1927 جىلدىڭ جازىنا دەيىن ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارادى. 1927 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جالامەن تۇرمەگە قامالادى. 1928-1931 جىلدارى ومبى قالاسىنداعى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىندە, كەيىننەن قىرعىزستاننىڭ فرۋنزە قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتتا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, 1937 جىلى الاش قايراتكەرى رەتىندە ۇستالىپ, اتىلعان.

اۋەلدە, سەميناريانى بىتىرگەن ابىكەي زەيىن ۇلى باياناۋىل وڭىرىندەگى اۋىل مەكتەبىندە, پاۆلودارداعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىندە جانە جوعارعى باس­­تاۋىش ۋچيليششەسىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان. زەمستۆو باسقارماسىنىڭ وقۋ ءبولىمىنىڭ, گۋبەرنيالىق وقۋ بولى­مىن­دەگى قازاق مەكتەپتەرى ءبولىمىن باسقارىپ, الاشوردانىڭ سەمەي وبلىستىق كەڭەسىنىڭ جانە وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ مۇشەسى بولعان. 1921-1922 جىلدارى سەمەيدىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىندا فيزيكادان, 1922 جىلى سەمەيدىڭ قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورلىعى قىزمەتىمەن بىرگە 9 ايلىق پەداگوگيكالىق كۋرستا دا ساباق بەرگەن.

• ابىكەي ساتباەۆ – نەمەرە ءىنىسى قانىش­­­تىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا وقۋعا تۇسۋىنە سەبەپكەر­ بولۋىمەن قاتار, عىلىم جولىنا باعىت­تا­لۋىنا دا ىقپال جاساعان جولباس­تاۋشى. سەمەيدىڭ مۇعالىمدەر سەمينارياسى تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ كەلەسى وكىلى – قانىش ساتباەۆ. ابىكەي زەيىن ۇلى كەزىندە ءوزى وقىعان مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا باۋىرى قانىشتى دا وقۋعا شاقىرىپ: «...اشىلعانىنا ءبىراز جىل بولعان, وقىتۋشىلارىن جاقسى بىلەمىن, وتە بىلىكتى جاندار», دەپ كەڭەس بەرەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اعا اقىلىن قۇپ كورگەن قانىش 1914 جىلى سەمەيگە, مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا وقۋعا اتتانادى. قانىش بوزبالالىق, جاس جىگىتتىك شاعىنان سەمەيدە ءوستى, ءبىلىم-تاربيە الىپ, شىڭدالدى. مۇراعات قورىن مۇقيات زەرتتەپ, كەشەگى ارىستاردىڭ ۇرپاق جادىندا ساقتالۋىنا ايانباي تەر توككەن عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ «مۇحتار – سەميناريست» ماقالاسىندا (1983 جىلى جاريالانعان) قانىشتىڭ سەميناريادا وقىعان ۋاقىتىنا قاتىستى تومەندەگىدەي دەرەك بەرەدى: «ك 1 يانۆاريا 1916 گ. زەمسكيمي ستيپەن­دياتامي سەميپالاتينسكوي وبلاستي پري ۆۆەرەننوي منە سەميناري سوستويالي: گۋبارەۆ گريگوري, ماۋىتوۆ جاكىپبەك, ساتپاەۆ گابدۋل-گاني, نۋرمۋحامەتوۆ كازى, سەيسەمباەۆ احمەتبەك, ۆسە ەتي ۆوس­پي­تاننيكي, كاك و توم منويۋ سووبششەنو سەمي­­پا­­لاتينسكومۋ وبلاستنومۋ پراۆ­لە­نيۋ ۆ وتنوشەني وت 14 يۋنيا زا № 628, ۆ 1915/16 ۋچەبنوم گودۋ وبۋچاليس پري وتليچنوم پوۆەدەني ۆپولنە ۋسپەشنو ي پو سۆويم ۋسپەحام پەرەۆەدەنى ۆ سلە­دۋيۋ­­ششيە كلاسسى: ا يمەننو: نۋر­مۋ­حامەدوۆ, نوۆيكوۆ, سەيسەمباەۆ ۆ ءى-ىي, زۋب­كوۆ, وشكين, ساتپاەۆ ءىى-ي...» (تىزىمدەگى ماۋىتوۆ جاقىپبەك – جۇسىپبەك ايما­ۋى­ت­­ ۇلى). بۇل – سەميناريا ديرەكتورى م.ن.بەرەز­­نيكوۆتىڭ 1916 جىلى 23 تامىزدا سەمەي گۋبەر­ناتورىنا جازعان حاتىنان ءۇزىندى.

وقۋ ورنىنىڭ تاريحىنان بىلەتىنىمىز, 1914 جىلدان باستاپ, سەميناريادا ءبىلىم بەرۋ بەس كلاستىق جۇيەگە كوشىرىلگەن, ياعني ءبىر – دايارلىق, ءتورت نەگىزگى كلاس­تان تۇرعان. سەميناريادا وقۋ مەرزىمى – بەس جىل. قانىش ساتباەۆقا قاتىستى ەستەلىكتەر ونىڭ سەمينارياداعى وقۋى 1914 جىلدان باستالعانىن كورسەتەدى, بىراق مۇراعات قۇجاتتارىنا مۇقيات قايىم اعا: «قانىش سەمينارياعا مۇح­تاردان ءۇش جىل كەيىن, ياعني 1915 جىلى تۇسكەن. ونى ارحيۆ ماعلۇماتى دالەلدەپ بەرەدى», دەپ جوعارىداعى دايەكتى ۇسىنادى. مۇنداعى ءبىر جاڭساقتىق, ارحيۆ­ قۇجاتتارىمەن مۇقيات جۇمىس ىستەۋ بارى­سىندا انىقتاعانىمىزداي, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اعاسى قاسىمبەك اۋەزوۆ (اكەسى ومارحاننىڭ باۋىرى) سەمەيدىڭ 5 كلاستىق قالالىق ۋچيليششەسىن 1912 جىلى ءبىتىرىپ, سول جىلى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ 1-كلاسىنا ەمتيحانسىز قابىلدانعان. وقۋعا قابىلدانعان تاربيەلەنۋشىلەردىڭ ۆەدوموستىندا قاسىم­­بەكتىڭ اتى جازىلماي, تەك اۋەزوۆ دەپ فاميلياسى كورسەتىلگەن 1913-1914 وقۋ جىلىنىڭ 2-كلاسىنىڭ ۆەدوموستىندا اۋەزوۆ قاسىمبەك دەپ تولىق كورسەتىلگەن. بۇل جىل­دار مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سەمەيدىڭ 1-ءشى ەر بالالارعا ارنالعان جوعارى باس­تاۋىش ۋچيليششەسىندە وقىپ جاتقان ۋاقىتى. ۋچيليششەنى 1915 جىلعى 22 مامىردا اياقتاپ, سول جىلى مۇعالىمدەر سەمي­نارياسىنىڭ دايارلىق كلاسىنا قابىل­دان­عان. وسىلايشا ەسەپتەگەندە, قانىش ساتباەۆ سەمينارياعا مۇحتاردان ءۇش جىل كەيىن ەمەس, كەرىسىنشە, ءبىر جىل بۇرىن 1914 جىلى 15 جاسىندا وقۋعا ءتۇسىپ, سەميناريانى 1919 جىلى بىتىرگەن بولىپ شىعادى.

وسى كەزەڭدە جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى دا سەميناريادا وقىعان. قانىش ساتباەۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ەكەۋى سەمي­نارياعا ءبىر جىلى قابىلدانعان. كلاستاعى 26 تاربيەلەنۋشىنىڭ ىشىندە ەكى قازاق – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن قانىش ساتباەۆ بىرگە وقىعان. ەكەۋىنىڭ سەميناريادا ءبىر كلاستا وقىعانى – بۇرىن-سوڭدى ناقتىلانباعان دەرەك. قولىمىزدا ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ سەميناريانى بىتىرگەنى جونىندەگى كۋالىك كوشىرمەسى بار. وندا ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ سەمينارياعا 1914 جىلى وقۋعا قابىلدانىپ, بەس جىل وقىپ, 1919 جىلى اياقتاعانىن كورەمىز. كۋالىك 1919 جىلى 5 ماۋسىمدا تولتىرىلىپ, سەميناريا ديرەكتورى ك.مورگايليكتىڭ قولى قويىلىپ, مورمەن راستالعان. قانىش ساتباەۆ تۋرالى ەڭبەكتەردە ونىڭ وقۋدى 1918 جىلى اياقتاعانى كورسەتىلەدى. دەمەك قانىشتىڭ سەمينارياداعى وقۋ كەزەڭىن ءالى دە ناقتىلاي ءتۇسۋ كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە ماقالا بارىسىندا تاعى ءبىر توقتالامىز.

الكەي مارعۇلان سەميناريست قانىش­تىڭ وقۋمەن قاتار گەوگرافيا قوعامىنا ۇزدىك­سىز بارىپ, وندا قازاق تاريحى, اباي, شوقان, ف.دوستوەۆسكي تۋرالى وقىلعان ءار لەكتسيانى قالت جىبەرمەگەنىن ايتادى. قانىش سەمەيدە وقىعان تۇستا تەك سەمي­­نا­ريانىڭ وقۋ باعدارلاماسىمەن شەك­­تەلىپ قالماي, عىلىمنىڭ ءار سالا­سى­نا دا جاستايى­نان دەن قويعانىن كورە­مىز. ق.ساتباەۆتىڭ سونشالىقتى اي­رىقشا ينتەل­لەكتۋال­دى­لىعى مەن ەنتسي­كلو­پەديا­لىق بىلىم­پازدىعى جىلدار وتە كەلە, ءوزىنىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىن زەرتتەۋگە, ادەبي-مادەني-تاريحي تاقىرىپ­تار­داعى تىڭ ىزدە­نىس­­تەرى مەن قۇندى ەڭبەك­تە­رىنە ۇلاسادى.

ول وزگە دە تالاپتى جاستارمەن بىرگە قالاداعى قازاقتىڭ مادەني ءومىرىن جانداندىرۋعا كوپ ۇلەس قوسقان. سول ۋاقىتتاردا سەمەيدە «شىعىس كەشى» دەگەن اتپەن ويىن-ساۋىق كەشتەرى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرعان. بۇل كەشتەردى وتكىزۋدە مۇعالىمدەر سەمينارياسى وقىتۋشىلارى مەن وقۋشىلارى اسا بەلسەندىلىك تانىتقان. مۇنداي تاعىلىمدى كەشتەردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاتارىندا شاكىرتتەرىن ونەرگە باۋلىعان ەرلى-زايىپتى زيالىلار نۇرعالي-ءنازيپا قۇلجانوۆتاردى اتار ەدىك. سونداي كەشتەردىڭ ءبىرى – 1915 جىلدىڭ 13 اقپانىندا سەمەيدىڭ پريكازچيكتەر كلۋبىندا وتكەن مادەني-ەتنوگرافيالىق قايىرىمدىلىق كەشى. كەشتەن تۇسكەن قارجى پەتروگرادتاعى مۇسىلمان-سوعىس اۋرۋحاناسى مەن تۇرمىسى ناشار قازاق شاكىرتتەرىنىڭ مۇقتاجىن وتەۋگە پايدالانىلعان. كەشكە تالاپتى دا تالانتتى قازاق جاستارى جانە سەميناريا شاكىرتتەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن قانىش ساتباەۆ, ەر بالالارعا ارنالعان ۋچيليششە وقۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تە بەلسەنە قاتىسادى. سول ۋاقىتتىڭ «ايقاپ», «قازاق», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «سيبيرسكايا جيزن» سىندى بەلگىلى باسى­لىمدارىندا اتالعان كەش تۋرالى ماقالالار جاريالانعان. الگى كەشتە سەميناريست قانىش ي.كرىلوۆتىڭ اباي اۋدارماسىنداعى «بۇلبۇل مەن ەسەك» مىسالىن مانەرىنە كەلتىرىپ وقىپ بەرۋىمەن قاتار, ماندولينا اسپابىندا دا شەبەر ويناپ, كەش سالتاناتىنا ونەرىمەن ءسان ۇستەپ, جۇرتشىلىقتى تالانتىمەن ءتانتى ەتكەن. كەيىن ەل ىشىندە قىزمەتتە جۇر­گەندە دە ۇنەمى مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارا­لاردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ۇدايى بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلە­تىمەن ەرەكشەلەنگەنى جانە بەلگىلى. وسىعان وراي ناقتىلاي كەتەتىن ءبىر جايت بار. الكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ قانىش تۋرالى ەستەلىگىندە: «قانىشتىڭ ايتۋىنشا, مۇحتار, جەكەي دەگەن بالا ۇشەۋى ءبىر پاتەردە تۇرىپ, ءبىر كەزدە ءبىتىرىپ شىعا­دى» (سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىن) دەيدى-داعى, 1915 جىلعى 13 اقپاندا وتكەن كەش تۋرالى بايانداي كەلە: «بۇل كەش­تە قانىش از رول ويناماعان. ول سايىس­تا, بىرىنشىدەن, قوبىلاندى باتىر بولىپ­ شىقسا, قالعان ەكى بولىمىندەگى ءاننىڭ كوبىن ورىنداپ شىعادى, ونىڭ ىشىندە جارىل­عاپ­بەردىنىڭ ءانى, مۇستافانىڭ ءانى «توپاي-كوك», «باياناۋىل», «كوزىمنىڭ قاراسى», ت.ب. جەكەي ءبىرجان سال بولىپ شىقسا, نازيپا سارانىڭ ءرولىن اتقارادى», دەيدى.

بۇدان «وسىنداعى جەكەي دەگەن كىم؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ول – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى. ونىڭ «جەكەي» اتالۋىنىڭ ءۇش ءتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشىسى, وسى ەستەلىك جازىلعان ۋاقىت – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ءالى اقتالماعان كەزى. سوندىقتان ونى الكەي حاقان ۇلى «جەكەي» دەپ جاسىرىن اتاپ وتىر دەپ ويلاۋ جونگە كەلەدى. ەكىنشىسى, قازاقي عۇرىپ بويىنشا, ارداقتى ادامدى ەركەلەتە اتاۋ داعدىسىنا سايكەس بولسا كەرەك. مىسالى, قانىشتىڭ شىن اتى – عابدۋل-عاني, اعاسى بوكەشتىڭ شىن اتى – عابدۋل-عازيز. ءۇشىنشىسى – ادەبي پسەۆدونيم. قالاي دەسەك تە, ەستەلىك بويىنشا, «مۇحتار مەن قانىش ەكەۋىمەن ءبىر پاتەردە تۇرىپ, وقۋدى ءبىر جىلى بىرگە بىتىرگەن ازاماتتىڭ» جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ەكەنى ءشۇبا كەلتىرمەيدى. الگىن­دە ايتىلعان كەشتىڭ مۇراعاتتا ساق­تال­عان باعدارلاماسى بويىنشا ءبىرجان سال ءرولىن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ويناعان. ياعني الكەي مارعۇلان ەستەلىگىندە اتالعان ء«بىرجان سال بولىپ ويناعان جەكەي» – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى. بىراق ءنازيپا ول كەشتە سارا ءرولىن ويناماعان, ونى ويناعان – تۇرار قوزىباعاروۆا (الاش قايراتكەرى الاش قوزىباعاروۆتىڭ جارى).

بۇل ەستەلىك نەگىزىندە تۇيىندەلەتىن باستى وي, ول – قانىشتىڭ مۇعالىمدەر سەمينارياسىن جۇسىپبەكپەن بىرگە 1919 جىلى اياقتايتىنى. قانىش سەمەيدەگى بەس جىلدىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا وقۋعا 1914 جىلى ءتۇسىپ, 1914-1915 جىلدارى دايارلىق كلاسىن بىتىرگەن. نەگىزگى كلاستاردا ءتورت جىل وقىپ, 1919 جىلى سەميناريانى اياقتاۋعا ءتيىس. بۇل ويىمىزدى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەن تابىلعان قۇجاتتار ايقىندايدى. ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە قانىش ساتباەۆتىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىمەن ءبىر كلاستا وقىعانىن دالەلدەدىك. ەكەۋىنىڭ سەميناريادا ءبىر كلاستا وقىعانى بۇرىن-سوڭدى ناقتىلانباعان دەرەك ەدى. 1917-1918, 1918-1919 وقۋ جىلدارىنداعى ۆەدوموستاردا ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ اتى كەزدەسكەنىمەن ق.ساتباەۆتىڭ اتى جوق. ق.ساتباەۆتىڭ ءومىرىن ۇزاق جىل زەرتتەگەن قانىشتانۋشى, جازۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ «قانىش ەلى» اتتى ەڭبەگىندە: «1950-52 جىلدارداعى ناۋقان كەزىندە تاريحشى ت.شويىنباەۆتىڭ «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 9 قاراشا كۇنگى سانىندا جاريالانعان ءبىر ماقالادان «ق.ساتباەۆتىڭ «الاشوردانىڭ» جاس قايرات ۇگىتشىلەرىنىڭ ساناتىندا اتال­عانىن» جاريا ەتكەن اقپارىنا بايلانىس­تى عالىمنىڭ ءوزى: ء«تىلشى ايتىپ وتىرعان ۋاقىتتا كەۋدە دەرتىنە ۇشىراپ, اۋرۋحانادا جاتقانمىن, ارتىنشا ەمدەلۋ ءۇشىن اۋىلعا كەتكەنمىن...», دەگەن جاۋابىن كەلتىرەدى. قانىش ساتباەۆتىڭ وسى جىلدارى اۋىرىپ, ەمدەلگەنىن, كۋرستان كۋرسقا ەمتيحانسىز كوشىرىلگەنىن دالەلدەيتىن ارحيۆتىك قۇجاتتار كەزدەستىرمەدىك. بىراق عالىم ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىنە قاتىستى جازىلعان ەڭبەكتەردە ونىڭ 1917 جىلى ناۋقاسقا شالدىعىپ, وقۋدان قول ءۇزىپ, ەمدەلۋىنە تۋرا كەلگەندە, سەميناريانىڭ پەداگوگيكالىق شەشىمىمەن ونىڭ كەلەسى كلاسقا ەمتيحانسىز كوشىرىلگەنى ايتىلادى. بۇل دەرەكتى زەردەلەۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ تاربيەلەنۋشىسى قانىشتىڭ ومىرىنە قاتىستى تاعى ءبىر تاريحي قۇجات – سەمەي وبلىسى پاۆلودار ۋەزى اقكەلىن بولىسىنىڭ قازاعى يمانتاي ساتباەۆتىڭ 1915 جىلعى 24 شىلدەدە سەميناريا ديرەكتورىنىڭ اتىنا جازعان ءوتىنىشى. وتىنىشتە اكەسى سەميناريا تاربيەلەنۋشىسى عابدۋل-عاني ساتباەۆتى اناسىنىڭ اۋرۋىنا بايلانىستى 1 قىركۇيەككە دەيىن وقۋدان بوساتۋدى سۇرايدى. ق.ساتباەۆتىڭ سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىن اياقتاعانى تۋرالى كۋالىگىن بىردە-ءبىر ارحيۆتەن كەزدەستىرمەدىك. كوڭىلىمىزگە مەدەۋ بولاتىن ءبىر جايت – اكادەميكتىڭ بۇل قۇجاتى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنان كەيىن تۇسكەن وقۋى – رەسەيدىڭ توم تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى بولعاندىقتان, سول قالانىڭ ارحيۆىندە ساقتالۋى مۇمكىن.

بەلگىلى تاريحشى-عالىم ەرلان سىدىقوۆ سەمەيدە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ىرگەتاسىن نىعايتۋعا بەلسەنە اتسالىسقان قازاق زيا­لىلارى – الاش مۇعالىمدەرى قاتارىندا قانىش ساتباەۆتىڭ دا ەسىمىن اتايدى. جاس قانىش الاشوردانىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ىستەرىنە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان قازاق مۇعالىمدەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان. 1918-1919 جىلدارى سەمەيدە قازاق مەكتەپتەرىنە ساباق بەرۋگە مۇعالىمدەر دايارلاۋعا ارنالعان ەكى جىلدىق كۋرس-مەكتەپ ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى الاش قالاسىندا ۇيىمداسادى. كۋرسقا ساباق بەرۋگە تاڭدالعان قالاداعى 4 مۇعالىمنىڭ ءبىرى قانىش ساتباەۆ ەدى. مۇعالىمدەر كۋرسىندا ورىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم تابىلماعاندىقتان, بۇل جۇمىستى دا ق.ساتباەۆقا جۇكتەگەن. 1920-1921 جىلدارى قانىش دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سەمەيدەن ەلىنە قايتادى.

• سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسى دەگەندە, وسى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزىندە 1922 جىلى اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ ءۇشىنشى ءبىر ادامى, قانىشتىڭ جۇبايى – تايسيا الەكسەەۆنا كوشكينانى ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايدى. وقۋ ورنىنىڭ 1925 جىلعى تۇڭعىش تۇلەكتەرىنىڭ فوتو-سۋرەتىندەگى وقىتۋشىلار قاتارىنان ت.كوشكينا بەينەسىن دە كورەمىز. بۇل سۋرەتكە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ق.مۇحامەدحانوۆ «ت.ا.كوشكينا الماتىدا تۇرادى (قانىش ساتباەۆ مارقۇمنىڭ ايەلى)» دەپ تانىستىرادى. قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا 1923-1928 جىلدارى وقىعان تولەۋجان مۋسين ءوزىنىڭ ء«ومىر باسپالداقتارى» دەگەن ەستەلىك كىتابىندا ت.ا.كوشكينانىڭ وقۋ ورنىندا گەولوگيا, مينەرالوگيا پاندەرىنەن ساباق بەرگەنىن ايتادى. وقۋ ورنىنىڭ سول كەزەڭدەگى پەداگوگيكالىق كەڭەسىنىڭ حاتتامالارىندا وقىتۋشى ت.ا.كوشكينانىڭ ەسىمى ۇشىراسىپ وتىرادى. اباي وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن تابىلعان 1924 جىلدىڭ 15 قازانىنداعى سەمەي جانە الاش قالالارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ (108 ادام) تىزىمىنەن دە ت.ا.كوشكينانىڭ ەسىمىن كەزدەستىرەمىز.

120 جىلدىق تاريحى بار م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج بەن ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ بايلانىسى تۋرالى دەرەك – وسى. اعالى-ءىنىلى ساتباەۆتار ءبىلىم العان الاشتىڭ تۇڭعىش ءبىلىم ورداسى – ەل تاۋەلسىزدىگى تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار, ۇلتىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن مادەنيەتىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقان قارا شاڭىراق. قازىرگى كۇنى وقۋ ورنىندا ابىكەي مەن قانىش ساتباەۆتاردىڭ ونەگەلى عۇمىرىن ناسيحاتتايتىن سالتاناتتى ءىس-شارالار ءجيى بولىپ تۇرادى. كوللەدجدە اشىلعان ابىكەي ساتباەۆ, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى اتاۋلى كابينەتتەر – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاق مۇعالىمدەرىنىڭ ازاماتتىعى مەن پاتريوتتىعىن قالىپتاستىرۋداعى ونەگە, تاربيە ورتاسى. 2010 جىلى وقۋ ورنىنىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وقۋ عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا عالىمنىڭ بارەلەف-بەينەتاقتاسى ورناتىلدى. سونداي-اق ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحىمەن تانىستىراتىن مۇراجايدىڭ تۇتاس ءبىر ءبولىمىن عۇلاما عالىمنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىنە ارنادىق. تاعدىرى قيلى, تاعىلىمى مول عالىمنىڭ باي مۇراسىن بۇكىل ۇجىم بولىپ تەرەڭ مەڭگەرۋدى ءاردايىم ماقسات تۇتىپ كەلەمىز. تاريحي ەسكەرتكىش ساناتىنداعى كوللەدجدىڭ باس عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا 2021 جىلعى 21 شىلدەدە سەنات دەپۋتاتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التىنبەك نۇح ۇلى قانىش ساتباەۆتىڭ نەمەرە اعاسى, الاش قايراتكەرى ابىكەي زەيىن ۇلىنىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مەموريالدىق تاقتا ورناتتى. تاريحي عيماراتقا ەنىپ, الاشتىڭ ارداگەر ۇلدارىنىڭ ءىزى قالعان باسپالداقپەن ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ, مۋزەيگە كىرگەنىڭىزدە توردەن قانىش ساتباەۆتىڭ ويلى دا اسقاق كەيىپتەگى بيۋست-ءمۇسىنى قارسى الادى.

شاعانگۇل جاناەۆا,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ ديرەكتورى,­ ­فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى