زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك اداي جىلقىسىنىڭ مىنىسكە توزىمدىلىگىنە ءتانتى بولعان. ا.ۆيلكينس جانە يا.پولفەروۆ زەرتتەۋ ماقالالارىندا «قازاقتىڭ ەڭ جاقسى جىلقى تۇقىمى – ارعىماق» دەپ اداي جىلقىسىنا ارنايى توقتالعان («لۋچشيە پورودى كيرگيزسكوي لوشادي – اداي», جۋرنال «كونەۆودستۆو», 1899).
وسى ماقالادا ونىڭ شابىسقا شىدامدىلىعى قازاقتىڭ جىلقىلارىن, كوبىنە تۇرىكمەن جىلقىلارى – تەكەن مەن ءجاۋمىت تۇقىمدارىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى قالىپتاسقانى باياندالادى.
اداي جىلقىسىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 1933 جىلى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلعان كەزدەن باستاۋ الادى. ينستيتۋت قۇرىلىمىندا جەكە «جىلقى شارۋاشىلىعى» ءبولىمى ۇيىمداستىرىلادى. جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىلىعىنا عىلىم كانديداتى ا.ميشارەۆ تاعايىندالىپ, العاشقى جۇمىسىن قازاق جىلقىلارىن, ونىڭ ىشىندە اداي جىلقىسىن ارنايى زەرتتەۋدەن باستايدى.
قازاق جىلقىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ تانىمال عالىمدارى يۋ.بارمينتسەۆ, ب.سادىكوۆ, س.وماروۆ, ي.نەچاەۆ, ا.روسلياكوۆ (ەكسپەريمەنتالدى بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسيالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى) ا.يمانگاليەۆ, س.رزاباەۆ, گ.سيزونوۆتار ءبىراۋىزدان اداي تۇقىمىن ءوسىرۋدى, ونىڭ ءمىنىس قاسيەتىن جاقسارتۋ بارىسىندا اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋدى قۇپتاعان. وسى ورايدا عالىمدار اداي جىلقىسىن ءوسىرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدى ءارى ءتوزىمدى مالداردى سۇرىپتاۋ ارقىلى قولتۋما تولدەردى جاقسارتۋ ۇستانىمىنا باسىمدىق بەردى.
اداي جىلقىسىن تانۋ باعىتىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭ – 1944-1956 جىلدار. وسى جىلدارى «گۋرەۆ مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ» (گوسپلەمراسسادنيك) مەكەمەسى قۇرىلادى. وسى مەكەمە عىلىمي نەگىزدە اداي جىلقىسىن ءوسىرۋ مەن باعىم-كۇتىمىن رەتتەۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋدى جۇزەگە اسىرعان ەدى. مەكەمە تىكەلەي كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قاراۋىنداعى س. بۋدەننىي باسشىلىق ەتەتىن جىلقى جانە جىلقى زاۋىتتارى باس باسقارماسى قۇرامىنا ەندى جانە تىكەلەي وداق بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلدى.
اداي جىلقىسى تۋرالى كوپ جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن زەردەلەگەن العاشقى جازبا ب.سادىقوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەگى («بيولوگيچەسكيە ي حوزيايستۆەننىە وسوبەننوستي اداەۆسكوي لوشادي», 1958) بولاتىن. بۇل كىتاپتا اداي جىلقىسىنىڭ شىعۋ تاريحى, تۇقىمدى ءوسىرۋ تەحنولوگياسى, جايىلىمدا باعۋ ءۇردىسى باياندالعان جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى (ىشكى جانە سىرتقى اعزا ەرەكشەلىگى) سيپاتتالىپ, ونىمدىلىك قابىلەتى – سۇتتىلىگى, ەتتىلىگى جانە ءمىنىس قاسيەتتەرى بارىنشا قامتىلعان.
وسى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرعان ا.يمانعاليەۆ («اداەۆسكايا لوشاد», 1962) عىلىمي ەڭبەگىندە العاش رەت قازاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىندا 7 گەنەالوگيالىق قۇرىلىم قالىپتاسقانىن دالەلدەپ, ءار اتالىق ايعىردىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن (سىرت تۇرپاتى, ءتۇر-ءتۇسى, ءمىنىس قاسيەتى) سيپاتتاعان. سول كەزەڭدە ورەندىك, ەڭسەگەنتورى, قيباسكوك, بەكەستورى, ەسپولايتورى, ەسپولايجيرەن, ىزتۇرعان اتتى جەتى اتالىق ايعىر ۇيىرىندە 255 ايعىر مەن 653 بيە بولعانى ايتىلادى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن عىلىمي ىزدەنىستەر توپتاستىرىلعان, باسقا دا مالىمەتتەر جۇيەلەنگەن ءسابيت ءابىش ۇلىنىڭ «تاعىلىم» (2009) اتتى ەڭبەگى – اداي جىلقىسىن تانيمىن دەگەن ادامدارعا تاپتىرمايتىن ماڭىزدى دەرەككوز.
اداي جىلقىسى نەگىزىنەن باتىس قازاقستان ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, ءىشىنارا قىزىلوردا وڭىرلەرىندە وسىرىلەدى. جازى اپتاپ ىستىق, قىسى قاقاعان سۋىق ماڭعىستاۋ وڭىرىنە تەك اداي جىلقىسى جەرسىنگەن. جىل ون ەكى اي جايىلىمنان ءوز قورەگىن تابا الاتىن, جۇمىستا كۇي تاڭدامايتىن, مىنىسكە بەرىك جىلقى ەكەنىن دالەلدەگەن تەك اداي تۇقىمى.
كەيىنگى جىلدارى (2020, 2021) سىرتتان اكەلىنگەن مالداردىڭ قۋاڭشىلىققا شىداي الماي قىرىلىپ قالعانى اداي تۇقىمىنىڭ قادىرىن ەسكە سالدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى جانە 1968-1969 جىلدارى جۇت كەزىندە دە جەرگىلىكتى اداي جىلقىسىنىڭ امان قالعانى – وسى تۇقىمنىڭ قۋاڭشىلىقتىڭ قاتاڭ قىسىمىنا توزىمدىلىگىن ايعاقتايتىن فاكتىلەر.
وسى ورايدا عىلىمي تۇرعىدان اداي جىلقىسىنىڭ تابيعاتتىڭ قاتال كليماتىنا توزىمدىلىگى, كۇي تاڭدامايتىنى, مىنىسكە بەرىكتىگى سياقتى ءتول تاڭبا قاسيەتتەرى – سول ءوڭىردى مەكەندەگەن بايىرعى بابالاردىڭ كورەگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستارىنىڭ جارقىن كورىنىسى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىن جەتە مەڭگەرگەن بابالارىمىز جاراتىلىس زاڭدىلىعىن ۇتىمدى پايدالانعانىنا وسى اداي جىلقىسى كۋا. سونىمەن اداي جىلقىسى تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى ءارى حالىقتىق سەلەكتسيانىڭ ۇزدىك جەتىستىگى رەتىندە باعالى.
قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بارىسىندا سىندارلى ساياساتتىڭ بولماۋى جانە ۇزىك-ۇزىك جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستار, جالپى جىلقى سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قول بايلاۋ بولعانى اششى شىندىق. وسى ورايدا اداي جىلقىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان عىلىمي ىزدەنىستەر دە دارمەنسىز بولدى.
اكادەميك ي.نەچاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستار بارىسىندا اداي جىلقىسىن نەگىزگى, ءمىنىستى جانە ءونىمدى تيپ دەپ ءۇش توپقا توپتاستىرعان ەدى. وندىرىستىك باعىتتاعى اداي جىلقىسىن دامىتۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. ويتكەنى اداي جىلقىسىنا قاتىستى مال ءوسىرۋدى ماقسات تۇتقان كوپتەگەن شارۋالار ءونىمدى باعىتتاعى جىلقىلاردى وسىرۋگە ۇمتىلدى. بۇل باعىتتا مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى 2010 جىلى اداي جىلقىسىنىڭ ءونىمدى باعىتتاعى قالىپتاسقان گەنەالوگيالىق قۇرىلىمىنا سۇيەنە وتىرىپ: «ەسپولايجيرەن», «ەسپولايتورى» جانە «اماندىقتورى» اتتى ءۇش زاۋىتتىق اتالىق-ىزدەرىن اپروباتسيادان وتكىزگەن ەدى.
وسى كەزەڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى جانە عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ, اسىرەسە ءمىنىس باعىتىنداعى اداي جىلقىسىمەن جۇرگىزىلەتىن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ءالسىز كەزى ەدى. اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس باعىتىنداعى تيپىنە 2009 جىلدان باستاپ نازار اۋدارىلا باستادى.
جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى گ. سيزونوۆتىڭ باسشىلىعىمەن العاش مەملەكەتتىك دەڭگەيدە 2011 جىلى الىس قاشىقتىققا بايگە ۇيىمداستىرىلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس قاسيەتى الەمگە دارىپتەلدى. وسى ءۇردىس ساباقتاستىعىن تاۋىپ, حالىقارالىق جارىستارعا ۇلاستى.
مىسالى, 2011, 2012, 2014 جىلدارى وتكەن 80, 120 جانە 160 كم قاشىقتىققا ارنالعان ماڭعىستاۋ اكىمىنىڭ كۋبوگى; 2011, 2012, 2013, 2014 جىلدارى وتكەن 80 جانە 120 كم قاشىقتىققا ارنالعان ورتالىق ازيا چەمپيوناتى (تالعار, الماتى وبلىسى); 2011, 2012, 2013 جىلدارى 80 جانە 160 كم قاشىقتىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالى; 2012 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن پرەزيدەنت كۋبوگى.
2013 جىلى ءابۋ-دابيدە وتكەن حالىقارالىق جارىستا قازاقستان اتىنان نەگىزىنەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ اتبەگىلەرى مەن شاباندوزدارى قاتىستى. جالپى, اداي جىلقىسى 2011-2014 جىلدارى 80, 120 جانە 160 كم قاشىقتىققا ارنالعان 22 حالىقارالىق جارىسقا قاتىستى. سونىمەن قاتار اداي جىلقىسى 2022 جىلى وتكەن « ۇلى دالا جورىعى» مارافونىندا جەڭىمپاز اتانىپ, 2023 جىلى وتكەن مارافوندا جاقسى كورسەتكىشتەر كورسەتتى. وسى جارىستاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ىقپال ەتكەندەردىڭ بەل ورتاسىندا قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى داۋرەن سىدىقوۆ, جوكەڭ تۇرمۇحامەتوۆ, عابيدەن باقتىباەۆ باستاعان توپ ءجۇردى.
سوناۋ 2011 جىلدارى 80 كم قاشىقتىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان راتتورى-60 ايعىرىنىڭ ۇرپاقتارى عالىمداردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, ەسەپكە الىنىپ, بيىل وسى توپتىڭ نەگىزىندە راتتورى-60 زاۋىتتىق اتالىق-ءىزى اپروباتسيالاندى. «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالىندە «راتتورى» ايعىردىڭ ءۇش بالاسى «ويلى», «قاسقاتاي», «جەزكيىك» 80 كم قاشىقتىقتا الدىنا قارا سالمادى. وسىلاردىڭ ىشىنەن «جەزكيىك» اتتى ايعىر سۋىرىلىپ شىعىپ 2011-2014 جىلدارى قاتارىنان بىرنەشە الامان بايگەنىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. اسىرەسە 2014 جىلى كاەن (فرانتسيا) قالاسىندا وتكەن الەمدىك ات ويىندارىنا قاتىسۋ ۇلكەن مارتەبە ەدى. راتتورىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان «جەزكيىك» ايعىرى 80 كم قاشىقتىقتى 21,48 كم/ساعات جىلدامدىقپەن وتكەن ورەن جۇيرىك. راتتورىدان تارايتىن «قوزىكۇرەڭ» مەن «ۇشتوعان» اتتارى دا – جۇلدەلى ورىندى يەمدەنگەن جۇيرىكتەر.
اداي جىلقىسىنىڭ مىنىسكە ارنالعان جەڭىل ءتۇرى 2011 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جارىستارعا قاتىسقان ءار اتتىڭ, اسىرەسە حالىقارالىق جارىستاردان جۇلدە العان ءار جانۋاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى نازارعا الىنىپ, جازباشا تاڭبالانىپ وتىردى.
وسى جىلقىلاردىڭ شەجىرەسى جاسالىپ, بايگە اتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بارلىعى قاعازعا ءتۇسىرىلدى. وسىلايشا, مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى 2022-2023 جىلدارى بايگەگە قاتىسقان بارلىق اتتاردىڭ سىرت ءتۇر-تۇرپاتى (فەنوتيپى) ەرەكشەلىكتەرىن جۇيەلەگەن عىلىمي ساراپتاما دايىندادى. ينستيتۋتتىڭ گەنەتيكالىق ساراپتاما زەرتحاناسىندا ەڭ ۇزدىك جانۋارلاردان الىنعان قان سىناماسىنىڭ نەگىزىندە اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق سيپاتى دا جاسالدى.
وتكەن جىلى قازاقستاندا العاش رەت اداي جىلقىسىنىڭ دارا نۋكلەوتيدتەر پوليمورفيزمى (SNP) بويىنشا گەنەتيكالىق الۋانتۇرلىلىگى زەرتتەلدى. 126 باس جىلقىدان الىنعان قان سىناماسى نەگىزىندە 81 974 SNP تىزبەگى زەرتتەلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ گەنوتيپتىك ەرەكشەلىگى انىقتالدى. سيرەك اللەلدەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگى, ولاردىڭ بايلانىس تەڭگەرىمى جانە جاقىن تۋىستىعى (ينبريدينگ) سياقتى گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەر ايقىندالدى. اداي جىلقىسىنىڭ باسقا تۇقىمداردان ايىرماشىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا كلاستەرلىك تالداۋ جاسالدى.
الامان بايگەلەردە جۇلدەلى بولعان, ءتۇر-تۇرپاتى اداي تۇقىمىنا ءتان 15 باس جىلقىدان قان الىنىپ, تولىق گەنومدىق ساراپتاما جاسالدى. ەگەر دە گەنوتيپتىك تالداۋ بويىنشا 81 974 SNP تىزبەگىنە ساراپتاما جۇرگىزىلcە, تولىق گەنومدىق تالداۋ بويىنشا 6,3 ملن SNP تىزبەگىنە زەرتتەۋ جاسالدى.
سونىمەن قاتار ەۋروازيالىق وداق تالابى بويىنشا جاڭادان اپروباتسيالاناتىن اتالىق ىزدەر مەن تيپتەردىڭ ءۇيىر ۇستاعان ايعىرلارىن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا توزىمدىلىگى بويىنشا گەنەتيكالىق ساراپتامادان وتكىزۋ جۇمىستارى دا ەلىمىزدە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلدى.
ەڭ كۇردەلى ءارى قاۋىرت جۇمىس بىلتىر پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ 5 اۋدانىنىڭ 30 شارۋاشىلىعىن قامتىعان ەكسپەديتسيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر بولدى. ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا 5 مىڭنان استام اداي جىلقىسى العاشقى كەشەندى باعالاۋدان ءوتىپ, ونىڭ مىڭنان استام باسى جاڭا تۇقىم رەتىندە تانىلاتىن اداي جىلقىسىنا قويىلاتىن تالاپ ۇدەسىنە ساي ءتۇر-تۇرپاتىنا جانە سەلەكتسيالىق قۇندىلىعىنا قاراي اسىل تۇقىمدى مالدار توبىنا شوعىرلاندىرىلدى. وسى تاڭداۋلى مالداردان قان الىنىپ, اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن اداقتايتىن گەنومدىق ساراپتاما جاسالدى.
ەلىمىزدە ەڭ العاش گەنوتيپتىك ساراپتاما نەگىزىندە اپروباتسيالانعان بىرەگەي جاڭا تۇقىم – اداي جىلقىسى. گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ استارىندا ەكى ۇلكەن ماقسات تۇردى. ءبىرىنشى ماقسات – جاڭا تۇقىمدى اپروباتسيالاۋ كەزىندە ولاردىڭ تەكتىلىك قاسيەتىن گەندىك دەڭگەيدە راستاۋ. سونداي-اق تۇقىمنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى ءداستۇرلى فەنوتيپتىك ادىسپەن قاتار دنك ماركەر ۇستانىمىمەن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. ياعني جاڭا تۇقىمنىڭ بولاشاعى زاماناۋي ادىستەمە – گەنومدىق سەلەكتسيا جولىمەن ۇلاسقانى كوزدەلدى. ەكىنشى ماقسات – ءمىنىس باعىتىنداعى اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن تولىعىمەن قامتي وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشە دەربەس قاسيەتى ۇزاق شابىسقا شىدامدى قابىلەتىنىڭ گەنەتيكالىق زاڭدىلىعىن انىقتاۋ. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە وسىرىلگەن 1 300-دەن استام جىلقىدان الىنعان قان سىناماسىن زەرتتەۋ بارىسىندا اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى قازاق جىلقىسىنىڭ باسقا تارماعىنان, مىسالى, جابى, مۇعالجار تۇقىمدارىنان ەرەكشە دارالاناتىنى ايقىندالدى. رەسەي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇتاس گەنومدىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسى بولاشاقتا اداي جىلقىسىن سۇرىپتاۋ بارىسىندا گەنومدىق سەلەكتسيا ءادىسىن تولىعىمەن قولدانۋعا جول اشادى.
ەل پرەزيدەنتى 2022 جىلى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋدە «اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتا الساق, ول تاعى ءبىر تاماشا برەندىمىزگە اينالادى», دەپ ۇكىمەتكە اداي جىلقىسىن اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان تانۋ جانە ءوسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋىن تاپسىرعان ەدى. وسى تاپسىرما اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاراپىنان اداي جىلقىسىن عىلىمي قامتۋ ماسەلەسىنە پارمەن بەرىلىپ, مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇجىمىنا قوردالانعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشىپ, اداي جىلقىسىن جاڭا تۇقىم رەتىندە اپروباتسيالاۋدى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋدى جۇكتەگەن ەدى.
وسى سەنىم تولىعىمەن اقتالدى. 2010 جىلدان باستاۋ العان سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا سەرپىن بەرىلىپ, ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ءمىنىس باعىتتاعى «راتتورى-60» اتالىق-ءىز قۇجاتتارى ادىلەت مينيسترلىگىنە جولداندى. شىلدە, تامىز ايلارىندا ءمىنىس باعىتتاعى «بۇعاباي كيىك قوڭىر – 98» جانە «ماناپ سۇر – 93» ايعىرلارىنىڭ ۇرپاقتارى نەگىزىندە ەكى اتالىق-ءىزدى اپروباتسيالاۋعا قاجەت قۇجاتتار دايىندالدى. اداي تۇقىمىنىڭ ءمىنىس تۇرىنە ءتان جىلقىلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلىپ, اسىرەسە جارىس جانە بايگە كەزىندە كورسەتكەن كورسەتكىشتەرى زەردەلەنىپ, وسى جىلقىلارعا ءتان بەلگىلەردىڭ بىركەلكىلىگى جانە تۇقىم قۋالاۋ قاسيەتتەرى انىقتالىپ, جاڭادان اپروباتسيادان وتەتىن ءمىنىس ءتۇرىنىڭ تولىق سيپاتتاماسى جاسالدى. سونىمەن «راتتورى-60», «بۇعاباي كيىك قوڭىر-98» جانە «ماناپ سۇر-93» اتالىق-ىزدەرى نەگىزىندە اداي جىلقىسىنىڭ جاڭا تارماعى «اداي تۇقىمىشىلىك ءمىنىس ءتيپى» جاڭا سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى.
وسى جۇمىستارمەن قاتار 2010 جىلدارى اپروباتسيادان وتكەن ءۇش زاۋىتتىق «ەسپولايجيرەن», «ەسپولايتورى», «اماندىقتورى» اتالىق-ىزدەرىنىڭ ۇرپاقتارى سەلەكتسيالىق ساراپتامادان قايتا وتكىزىلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءونىمدى باعىتتاعى جاڭا تارماعى «ماڭعىستاۋ تۇقىمىشىلىك ءتيپى» اپروباتسيالاندى. قولدانىستاعى «سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر» تۋرالى زاڭناما بويىنشا جاڭا تۇقىم شىعارۋ ءۇشىن ەكى تۇقىمىشىلىك تيپ بولۋى شارت ەدى.
سونىمەن قازاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىنىڭ ونىمدىك باعىتتاعى «ماڭعىستاۋ تۇقىمىشىلىك ءتيپى» جانە ءمىنىس باعىتىنداعى «اداي تۇقىمىشىلىك ءمىنىس ءتيپى» نەگىزىندە قازاق جىلقىسىنىڭ جاڭا ءتۇرى اداي تۇقىمى جاڭا سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە تانىلىپ, مەملەكەتتىك رەەسترگە تىركەلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قولداۋىمەن قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ن.نوعاەۆ باستاعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە اداي جىلقىسىنىڭ جىرتىسىن جىرتىپ جۇرگەن «اسىل تۇقىمدى اداي جىلقىسى» قاۋىمداستىعىنىڭ ازاماتتارى جۇمىلا جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدىڭ اياسىندا اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋ بارىسىندا التى سەلەكتسيالىق جەتىستىكتى قاتار راسىمدەۋگە قول جەتكىزىلدى.
ەڭ باستىسى, ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىنىڭ كوپ جىلدان بەرى ۇكىلەگەن ءۇمىتى – اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋ جۇزەگە استى. ياعني اداي جىلقىسى جەكە تۇقىم مارتەبەسىن يەلەنىپ, قازاقتىڭ وڭىرلىك برەندى رەتىندە دۇنيە جۇزىنە تانىلۋىنا تولىق مۇمكىندىك الدى. ەڭ ماڭىزدىسى – اداي جىلقىسى تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى ءارى حالىق سەلەكتسياسىنىڭ ۇزدىك جەتىستىگى رەتىندە حالىقارالىق جارىستاردا جەتكەن جەتىستىكتەرىن جەڭىمپازدىقپەن جالعاستىرىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن قۇندىلىعىن ارتتىرا بەرسە دەگەن سەنىمدى اقتاۋ. وسى ورايدا اداي جىلقىسىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ۇشتاۋ باعىتىندا اتقارىلاتىن عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارى ءالى دە ۇشان-تەڭىز.
اسىرەسە اداي جىلقىسىنىڭ الىس شاقىرىمعا شاباتىن قارىمدى قابىلەتىن الەمگە تانىتۋ. دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جۇمىس اداي جىلقىسىنىڭ ءباسىن ارتتىرىپ, بايگە دۇبىرىمەن الەمدى قاراتا الۋىنا جول اشارى حاق. وتكەن جىلعى جاقسى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – جىلقىنىڭ جاڭا ءتۇرى اداي تۇقىمىنىڭ الامان جارىستاردا جۇلدىزى جارقىراپ, مارەگە جەتە بەرۋىنە ءسات ساپار تىلەيىك.
ايبىن تورەحان,
قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
