ەسەنبەرليننىڭ ەرلىگى

رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆى­نەن «پاميات نارودا» جانە «پود­ۆيگ نارودا» سايتتارىن قاراپ, باتىس­قازاقستاندىق ساردارلار مەن جاۋىنگەرلەر جونىندە مالىمەت ىزدەس­تىرىپ جۇرەمىن. وسىنداي ءبىر ساتتە «يلياس ەسەنبەرلين» دەگەن جازۋ كوزىمە وتتاي باسىلدى. ارحيۆ قۇ­جا­تىن قايتا-قايتا وقىدىم.

ءيا, «بالا كۇنىمىزدە توم-توم ەڭبەگىن جاستانىپ وقىعان ءىلياس ەسەنبەرلين بە؟ الدە اتى-ءجونى ۇقساس باسقا ادام با؟» دەگەن سۇراق ويىمدا تۇردى. شىنى كەرەك, قايمانا قازاققا ءىلياس ەسەن­بەر­ليندى تانىستىرۋ ارتىق بولار. سويتسەم, ءىلياس ەسەنبەرلين تاريح­قا تەرەڭ سۇڭگىگەن جازۋشى عانا ەمەس, سايىپقىران ساردار بولىپ, مايداندا ەرلىك كورسەتكەن ەكەن.

رەسەي فەدەراتسياسى قورعا­نىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ار­حي­ۆىن­دە ساقتالعان [قور:33. تىز­بە:686046. ءىس:133. پاراق:79] قۇ­جات­تا ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەر­­لىگى جو­نىندە ايتىلادى. بۇل قۇجات­­تى الماتى وبلىستىق اسكەري كو­ميس­­­سارياتىنىڭ كوميسسارى, ما­يور موش­كي مەن وبلىستىق اس­كە­ري كو­ميس­سارياتى ساياسي ءبولىمى­نىڭ باستىعى مايور چەباتارەۆ تولتىرىپ, قول قويعان. قۇجاتتا ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ اسكەري شەنى كىشى ساياسي جەتەكشى, لاۋازىمى كپ (ب) قازاقستان كومپارتياسى ور­تالىق كوميتەتى پارتيالىق كادر ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى ەكەنى, 1915 جىلى ومىرگە كەلگەنى, ۇلتىنىڭ قازاق ەكەنى, ۆكپ (ب) مۇشەسى بول­عانى, ۇلى وتان سوعىسىنا 1941 جىل­عى 23 ماۋسىمنان 16 قىركۇ­يەك ارالىعىندا سولتۇستىك-باتىس ماي­دان باعىتىندا قاتىسقانى, اياعىن وق تەسىپ ءوتىپ, جارالان­عا­نى, قىزىل ارميا قۇرامىن­دا 1940 جىلدان قىزمەت ەتكەنى, قازاق كسر-ءى, الماتى قالاسى, فرۋنزە اۋدان­دىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە شاقىرىلعا­نى, بۇرىن ما­راپاتتالماعانى جازىلعان.

«كىشى ساياسي جەتەكشى ەسەن­بەر­لين ءىلياس – وتان سوعىسىنىڭ مۇ­گەدەگى. 1941 جىلعى 8 ماۋسىمدا پسكوۆ قالاسىنا ماڭىنداعى ۇرىستا ۇشاقتان تۇسىرىلگەن ديۆەرسانت-سيگنالشىلاردى ۇستاۋعا اتتانعان جاۋىنگەر توبىن جەكە باسقاردى. ديۆەرسانتتار تۇت­قىن­دالىپ, پسكوۆ قالالىق كومەنداتۋراسىنا جەت­كىزىلدى.

1941 جىلعى 14 قىركۇيەكتە مىچ­كوۆو ستانساسىندا جاۋدىڭ وق جاۋدىرعان نۇكتەلەرىن جويعان جاۋىنگەر توبىنا باسشىلىق ەتتى. جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ءساتتى ورىنداعانى ءۇشىن ەسەنبەرلين مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىر توبى ۇكىمەت ماراپاتىنا ۇسىنىلدى.

سول جىلى 16 قىركۇيەكتە شابۋىل كەزىندە باتارەيانى ۇرىسقا باستاپ, اۋىر جاراقات الدى. وسى ەرلىكتەرى ءۇشىن ۇكىمەتتىك ناگرادا – «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» («زا بوەۆىە زاسلۋگي») مەدالىنە لايىق».

ءىلياس ەسەنبەرلين 1945 جىلى 21 اقپاندا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى جارلىعىمەن «جاۋىن­گەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.

جوعارىداعى قۇجاتتان كىشى ساياسي جەتەكشى ءىلياس ەسەنبەرلين­نىڭ سوعىس باستالماي تۇرىپ 15 كۇن بۇرىن 1941 جىلى 8 ماۋسىم كۇنى پسكوۆ قالاسىنىڭ ىرگە­سىنە ۇشاقتان تۇسىرىلگەن جاۋ ديۆەر­سانتتارىن ۇستاۋدا توپ باس­شى­سى بولعانىن وقىپ بىلدىك. سول سۇ­را­پىل سوعىستىڭ باستالاتىنىن شە­تەلدە باسىن قاۋىپ پەن قاتەرگە تىگىپ جۇرگەن كەڭەس بارلاۋشىلارى بىرنەشە رەت ەسكەرتتى. وكىنىش­كە قاراي, ي.ستالين باستاعان جوعا­رى بيلىك سەنبەدى. 1941 جىلى 22 ماۋ­سىم كۇنى كەڭەس شەكاراسى­نا نە­مىس-فاشيست اسكەرى تاقالىپ كەلگەن كەزدە دە كومانديرلەر تارا­پىنان وق اتۋعا بۇيرىق بولما­عا­نى تۋرا­لى سوعىس تۇتقىندارى­­نىڭ ەس­تە­لىكتەرىندە ايتىلعان. ال مىنا قۇ­جاتتاعى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەرلىگى كوپ جىل بويى قۇپيا بولىپ قالعانى وتىرىك ەمەس. بۇل ەندى وت­كەن سوعىس اقتاڭداقتارىنىڭ ءبىرى دەمەسكە امال جوق.

ەكىنشى قۇجاتتا ءىلياس ەسەن­­بەرليننىڭ 1915 جىلى 10 قاڭ­تاردا قازاق كسر-ءى, تسەلينوگراد وبلىسى, اتباسار قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەنى, اسكەر قاتارىنا 1941 جى­لى شاقىرىلعانى, اسكەري شەنى كاپيتان, اسكەري ءبولىمى اتاۋى لەنينگراد ستارايا رۋسا دەپ, سونىمەن قاتار ونىڭ «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» جانە «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعانى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.

رەسەي فەدەراتسياسى مەملە­كەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان [قورر7523. تىزبە:4. ءىس:382. پا­راق:322] قۇجاتتى قاراعان كەزدە 1945 جىلى 29 ماۋسىمدا ماسكەۋ قالاسى كرەملدە كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى توراعاسى م.كا­لينين مەن كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى حاتشىسى ا.گوركين قول قويىپ, 8035 ادامدى ماراپاتتا­عان. وسى قۇجاتتىڭ 92-بەتىندە كىشى سايا­سي جەتەكشى ەسەنبەرلين ءىلياس­تىڭ اتى-ءجونى جازىلعان. وقىپ كورە­لىك. ء«ىلياس ەسەنبەرلين. مارا­پات قۇ­جاتى. اسكەري شەنى كىشى ساياسي جە­تەكشى. ماراپات اتاۋى: ءىى دا­رە­جەلى «وتان سوعىسى» وردەنى» دەپ مالىمەت كەلتىرىلگەن. ياعني ول ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ رەسەي ارحيۆىندە ساقتاۋلى قىزمەتتىك ەسەپ كارتوتەكاسىندا قازاق كسر-ءى, اقمولا وبلىسى, اتباسار قالا­سىندا 1915 جىلى 7 تامىزدا تۋعا­نى, 1940 جىلعى قازان ايىنان اسكەري قىزمەتتە ەكەنىن, اسكەري شەنى كاپيتان, اسكەري ءبولىم اتاۋى 46-تانك پولكى جانە قىزمەتىن اياق­تاعان مەرزىمى 1942 جىلعى قاڭتار دەپ جازىلعان.

ءىلياس ەسەنبەرليندى ءبىر قۇجات­تا 1915 جىلى 10 قاڭتاردا دۇنيە­گە كەلدى دەسە, ەكىنشى قۇجاتتا 1915 جى­لى 7 تامىزدا جارىق دۇنيە ەسى­گىن اشىقانىن جازىلعان ەكەن.

سونىمەن قاتار رەسەي ارحي­ۆىندە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەكى سۋرەتى ساقتالعان.

ارينە, ەل باسىنا قارا بۇلت تونگەن جىلدارى اتالارىمىز وردەن-مەدال ءۇشىن سوعىسپاعانى انىق. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – سول سوعىستاعى قازاق حالقىنىڭ جاۋ­جۇرەك ۇل-قىزدارىنىڭ ەرلىگىن كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ.

احمەديار باتىرحانوۆ,

م.مامەتوۆا مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى

ورال