كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بۇل تۋرالى جۋىردا «Amanat» پارتياسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن (اوك) جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا جاريالاندى. قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن تاماق ونەركاسىبىنىڭ سالالىق وداقتارى ۇسىنىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا كومپانيالارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قالىپتاسقانىمەن, بىزدەگى ءوندىرىستىڭ پايداسىنا قاراي ىڭعايلاستىرىلماعان. كورشىلەس رەسەي جانە بەلارۋس وندىرۋشىلەرىندە ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنى بىزدەگى كومپانيالارعا قاراعاندا 10-25% شاماسىندا. بۇعان, بىرىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان ەلدەردەگى اگرارلىق ءوندىرىستىڭ شيكىزات بازاسى بىزگە قاراعاندا جاقسى دامىسا, بۇدان بولەك, شارۋاشىلىقتار نىسانالى سۋبسيديالار تۇرىندە ەلەۋلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولىپ وتىرعانى. ناتيجەسىندە, رەسەيلىك جانە بەلارۋستىق فەرمەرلەر تەڭ جاعدايدا وزدەرىن ءبىزدىڭ ارىپتەستەرمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكالىق ءارى قارجىلىق جاعدايدا ۇتىمدىلىق تانىتادى. اتالعان ەكى ەلدىڭ تاماق ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى بىزدەگى كومپانيالاردىڭ كولەمىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ارتىق. ويتكەنى اۋقىمى كەڭ كوپتەگەن ءىرى كاسىپورنىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي ءىرى ويىنشىلار قازاقستان نارىعىنا شىعىپ, باسىپ الۋدىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن وڭاي پايدالانا الادى. ويتكەنى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىنە قولايسىز جاعداي جاساپ قويعان. اسىرەسە رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتاردا, ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەردى نارىقتان مۇلدەم كەتۋگە ماجبۇرلەيتىنى, ءونىمدى وزىندىك قۇنىنان تومەن باعامەن ساتا المايتىندىعىندا. ءتىپتى ساۋدا جەلىلەرىنە تيىمدىلىك تانىتىپ وتىرعان ءىرى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەردىڭ تاۋار ءۇشىن تولەمدى ارزانداتىپ, بىزدەگى ساۋدا جەلىلەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگىن ناشارلاتىپ جىبەرگەن.
مۇنداي قاۋىپتى باسەكەلەستىك ەلىمىزگە ساپاسىز ارزان يمپورتتىق ونىمدەردى كوبىرەك اكەلۋى. يمپورتتاۋشىلار تاۋاردىڭ ءبىر پارتياسىن تەكسەرۋمەن شەكتەلىپ, سودان كەيىن ينگرەديەنتتەردىڭ قۇرامى مەن ساپاسىن تەكسەرمەي, ءونىمدى ءبىر جىل بويى اكەلە الادى. ال وتاندىق تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى ۇنەمى ءارى قاتاڭ تەكسەرىلەدى. بۇدان كەيىن ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا يمپورتتىڭ باسىمدىلىق الۋى, ال ءبىزدىڭ ونىمدەردىڭ ۇلەسى تۇراقتى تۇردە تومەندەۋىنە جەتكىزىپ وتىر. بۇل تاجىريبە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە جاپا شەكتىرىپ وتىر. زاڭ جوباسىنىڭ اۆتورلارى مەملەكەت جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك وندىرۋشىلەرگە باسەكەلەستىك ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساپ, ارالاسۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
ء«بىز مۇنداي زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى باياعىدا ءپىسىپ-جەتىلدى دەپ ەسەپتەيمىز, ويتكەنى جىلدان-جىلعا وتاندىق نارىقتا ءوز ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمىزدىڭ ۇلەسى ازايىپ بارادى. بىزدەگى ساۋدا كومپانيالارىنا ولار كوبىرەك اقشا تابا الاتىن يمپورتتىق ونىمدەرىمەن قىزىقتىرادى. بىراق بۇل – جەرگىلىكتى ءوندىرۋشىنىڭ ەسەبىنەن تۇرعان جايت. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ىشكى نارىقتا وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ساۋدا سالاسىنداعى قولدانىسقا ەنگەن زاڭداردى تۇزەتۋ قاجەت. ءدال وسى ماسەلەنى شەشۋگە جاڭا زاڭ جوباسى جولداندى», دەپ تۇسىندىرەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «Amanat» پارتياسىنىڭ اوك جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باسشىسى نۇرجان اشىمبەتوۆ.
جوبا دايىنداۋشىلارى اتاپ وتكەندەي, جاڭا زاڭ بەلگىلەيتىن نەگىزگى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساۋدا سورەلەرىنە باسىمدىق بەرىلۋى. مۇنىڭ ءبارى ەلدەگى ساۋدا نىساندارىنا قاتىستى بولماق.
زاڭ جوباسىندا وندىرۋشىلەر جەتكىزگەن تاۋار ءۇشىن ساۋدا كاسىپورىندارىنىڭ تولەمدەرىن نورمالاۋ. مۇنداي تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ 30 كۇننەن اسپاۋى كەرەك. قازىر ساۋدا جەلىلەرى ساتىلعان تاۋارعا ءۇش اي, التى اي جانە ودان كەيىن تولەنەتىن جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. رەسپۋبليكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ءوزىمىزدىڭ ءىرى ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ەلدەگى بەلگىلى ساۋدا جەلىسىنىڭ سورەلەرىنەن نارازىلىق رەتىندە ءوزىنىڭ بارلىق تاۋارىن الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان. سەبەبى ساۋدا جەلىسى جەتكىزىلگەن جانە ساتىلعان ونىمدەر ءۇشىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى تولەمدى كەشىكتىرىپ, وندىرۋشىگە شامامەن 1 ميلليارد تەڭگە قارىز بولعان ەكەن.
جاڭا زاڭ وڭىرلەردەگى ساۋدا نارىعىندا بەلگىلى ءبىر كومپانيانىڭ مونوپوليالىق جاعدايىن ايقىندايتىن ولشەمشارتتاردى وزگەرتۋگە باعىتتالعان. ەگەر ەسكى نۇسقادا مونوپولياعا قارسى ۆەدومستۆو ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى جانە ساۋدا نىساندارىنداعى ساناتتار بويىنشا, ونىڭ ىشىندە شاعىن دۇكەندەر مەن ءىرى سۋپەرماركەتتەردى قوسا العاندا نارىقتاعى جەلىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەسە, جاڭا نۇسقادا ءبىر ەلدى مەكەن اۋماعىندا ناقتى ساتۋشىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
«سالالىق وداقتار جاڭا زاڭ ەلىمىزدىڭ ساۋدا جەلىلەرىمەن وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتۋدى رەتكە كەلتىرۋگە جانە وسى سالادا قالىپتاسقان ادىلەتسىز جاعدايدى تۇزەتۋگە كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەدى. ازىرگە ساۋداعا وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋدان گورى يمپورتتان اقشا تابۋ تيىمدىرەك. بۇل ديسپروپورتسيانى وتاندىق ەكونوميكا مۇددەسى ءۇشىن رەتتەۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. زاڭ جۇمىس ورىندارىن قۇراتىن, سالىق تولەيتىن, ەڭ باستىسى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىن شەشەتىن ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىستى دامىتۋعا كومەكتەسىپ, وركەنيەتتى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى «قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعى» زتب پرەزيدەنتى رۋسلان شاريپوۆ.
جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى قاتىسىپ, بارلىق ەرەجەلەردىڭ زاڭناماعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. سونداي-اق جوبا ەرەجەلەرىن دايىنداۋعا پارلامەنت ءماجىلىسى اوك كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن زاڭ قىزمەتى تارتىلادى. دامىعان ەلدەردىڭ ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە ساۋدا سالاسىندا بىرىڭعاي وركەنيەتتى نورمالاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى تاجىريبەسىن ەگجەي-تەگجەي تالداۋ جوسپاردا بار.
سونىمەن «ساۋدا قىزمەتى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ الدىن الا رەداكتسياسى 1 ناۋرىزعا دەيىن اياقتالىپ, ودان كەيىن قۇجات پارلامەنتكە قاراۋعا جىبەرىلەدى.
