قۇزىرلى ورىندار تاراپىنان اققۋلار ءولىمىنىڭ باستى سەبەبى «قۇس تۇماۋى بولۋى مۇمكىن» دەلىنگەنمەن, تۇرعىندار بۇل ۋاجبەن كەلىسكەن جوق. ولار قاراكولگە قۇبىر ارقىلى قۇيىلاتىن توڭىرەكتەگى دەمالىس ورىندارىنىڭ قالدىق سۋلارىنىڭ كەسىرى دەگەن بولجامدارىن كولدەنەڭ تارتىپ وتىر.
اققۋ قىرعىنىنىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋعا ورنيتولوگ ماماندار ارنايى كەلدى. الماتى قالاسىنان كەلگەن ماماندار مەن جەرگىلىكتى ەكوبەلسەندىلەردى ايماق باسشىسى ن.نوعاەۆ قابىلدادى.
– قاراكولدەگى اققۋلار ءولىمىنىڭ ناقتى سەبەبىن ىزدەۋگە بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن ساراپشىلار ۆيكتوريا كوشۆار مەن فەدور كارپوۆقا, ماسەلەنى شەشۋگە قاتىسقان ەكوبەلسەندىلەرگە العىس بىلدىرەمىن. بۇل ماسەلە كوپشىلىكتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. الداعى ايلاردا وسى بىرەگەي سۋ ايدىنىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن عالىمدار توبى كەلەدى, دەگەن وبلىس اكىمى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ەموتسيونالدى رەاكتسيالاردان اۋلاق بولۋعا شاقىردى.
كوشپەلى كونفەرەنتسيادا ماماندار قاراكول كولىندەگى جاعدايعا كەڭىنەن توقتالدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اققۋلار ءولىمىنىڭ سەبەبى – قۇس تۇماۋى. اسىرەسە جاس اققۋلار, ياعني بالاپاندار قىسقا قوڭسىز كەلىپ, ماي جيناپ ۇلگەرە الماعاندىقتان, سالقىن مەن تۇماۋعا توتەپ بەرە الماي ءولىپ جاتىر ەكەن.
– قۇس تۇماۋى – بۇكىل الەمدە كەڭ تارالعان قۇبىلىس. كاسپيدە دە بۇل اۋرۋ جاعدايى ءجيى تىركەلەدى. مىسالى, ەكى جىل بۇرىن اققۋدىڭ قارا باس كۇلكى مەن چەگراۆا تۇقىمدارى جاپپاي قىرىلدى. سول كەزدە اققۋلاردىڭ ولىمىنە مۇناي قالدىقتارىن توگۋ سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەلگەنمەن, ۇكىمەتتىك كوميسسيا ولاردىڭ قۇس تۇماۋىنان قىرىلعانىن انىقتادى. 2015 جىلى قۇس تۇماۋى بۇيرا بىرقازاندا عانا تابىلدى, الايدا ءبىر جەردە مەكەن ەتەتىن, ءبىر ءتۇر تارماعىنا جاتاتىن قىزعىلت بىرقازانعا اسەر ەتپەدى. ەكى جىل قاراباس وگىزشاعالا مەن ۇلكەن قارقىلداق شاعالالاردىڭ ءولىمى تىركەلدى, ال شاعالانىڭ باسقا تۇرلەرى امان قالعان ەدى. بۇل جاعداي تەك ءبىزدىڭ اۋماقتا عانا بولعان جوق: كاسپيدىڭ رەسەي جاعىنداعى بولىگىندە, جەرورتا تەڭىزىندە جانە ءتىپتى ميچيگان كولىندە قۇستاردىڭ ەداۋىر بولىگى ءولدى. بيىل سىبىرلاق اققۋلاردىڭ ءولىمى بايقالادى جانە اققۋدىڭ وزگە تۇرلەرى ءدىن امان. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزشە, ءار جىل سايىن قىستا ماڭعىستاۋدا شامامەن 50 مىڭ سىبىرلاق اققۋ قىستايدى. بيىل قۇس تۇماۋىنان اققۋلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋى العاش رەت ورىن الىپ وتىر, بۇل – ەرەكشە جاعداي ەمەس, تابيعي ۇدەرىس. بايقاۋىمىزشا, قىسقى سۋىققا شىداماعان جاس قۇستار ولگەن. اققۋلاردى قۇتقارۋ – قار كوشكىنىن قولمەن ۇستاپ, توقتاتقىڭىز كەلەتىنى سياقتى مۇمكىن ەمەس دۇنيە. سول سەبەپتى ۇيرەك پەن قاز سياقتى ءۇي قۇستارىنا قۇس تۇماۋىن جۇقتىرۋدىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى. ۆيرۋس بەلسەندىلىگىن ءولى قۇستاردىڭ دەنەسىندە, سالقىن اۋا رايىندا ۇزاق ۋاقىت ساقتايدى, ءتىپتى -27 س گرادۋستا دا ۆيرۋس بەلسەندى بولادى. الايدا ماڭعىستاۋدىڭ اۋا رايىندا ۆيرۋس ءبىر ساعاتتان از ءومىر سۇرەدى, – دەدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ورنيتولوگ جانە تاۋەلسىز ساراپشى, قازاقستان قۇستاردى قورعاۋ وداعىنىڭ جانە مەنزبيرلىك ورنيتولوگيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى ۆيكتوريا كوۆشار.
ساراپشى دەمالىس ورىندارىنىڭ اعىندى سۋلارىنىڭ اسەرىن جوققا شىعاردى.
– كولگە توگىلەتىن سارقىندى سۋلار كولدىڭ بيوحيميالىق قۇرامىنا قاتتى وزگەرىس اكەلمەيتىندىكتەن اققۋلاردىڭ ولىمىنە اسەر ەتپەيدى. كولگە تۇسەتىن ورگانيكالىق زاتتار زيان تيگىزبەيدى, كەرىسىنشە كومەكتەسەدى, ەگەر ول زيان كەلتىرسە, اققۋلار عانا ەمەس, باسقا دا قۇستار قىرىلاتىن ەدى. الماتى ماڭىنداعى سوربۇلاق, اتىراۋداعى «تۋحلايا بالكا» جانە باتىس تۇندىرعىش سياقتى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن قالاسىندا سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ نىساندارى بار. بۇل ورىندارداعى كوپتەگەن ورگانيكالىق زات قۇستاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, اتىراۋداعى «تۋحلايا بالكا» ايماعىندا الاكوز سۇڭگۋىر ۇيرەك پەن اقباس ۇيرەك سياقتى قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇس تۇرلەرى ۇيا سالادى, – دەدى ول.
قاراكول كولى 40 جىلدان بەرى قۇستار تابيعاتىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ۆ.كوۆشار مەن ف.كارپوۆتىڭ نازارىنا ىلىنگەلى 16 جىل بولعان. ولار بيىل ساناققا سايكەس كول اۋماعىنان شامامەن 18,5 مىڭ اققۋدى تىركەي العان.
– ورىن الىپ وتىرعان جاعداي سىبىرلاق اققۋ ءۇشىن ەرەكشە كۇزەتۋ مارتەبەسىن قاجەت ەتپەيدى, سوندىقتان قىزىل كىتاپقا ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى جوق, – دەدى ۆ.كوۆشار.
كەزدەسۋدە جەرگىلىكتى ەكوبەلسەندى ءا.قوزىباقوۆ اققۋلاردى قولدان تاماقتاندىرۋدىڭ دۇرىس ەمەسىن ايتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ت.نۇرتازين وبلىستىڭ ۆەتەريناريالىق قىزمەتتەرى كۇن سايىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارداعى ءۇي قۇستارى اراسىنداعى ەپيزووتيالىق جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ايتۋىنشا, وبلىستا ءۇي قۇستارىنىڭ اراسىندا قۇس تۇماۋى تىركەلمەگەن. ماماندار قاراكولگە بارىپ قۇستاردى ۇركىتىپ, ولارعا قوسىمشا سالماق سالۋدىڭ قاجەتتىگى جوقتىعىن, ادامداردىڭ ارەكەتى كولدەگى وزگە قۇستاردىڭ تىرشىلىگىنە زيان تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. جۇمىس كوميسسياسى قاراكول كولىنىڭ اۋماعىن تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىمەن پاترۋلدەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان.
ورنيتولوگ ماماندار اققۋلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىن قۇس تۇماۋىمەن بايلانىستىردى, بىراق بۇل تۇرعىنداردىڭ كوكەيىندەگى اعىندى قالدىق سۋلارعا قاتىستى كوپ كۇماندى سەيىلتكەن جوق. اققۋلار ءولىمى قاشان توقتايدى – وعان ناقتى جاۋاپ جوق, ال حالىق اققۋلار اجالىنىڭ سەبەبى مەن اعىندى سۋلار اسەرى تۋرالى اقيقات اقىرى ايتىلادى دەگەن پىكىرلەرىندە قالدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
