قازاقتا ءومىر كورگەن ازامات دەيتىن ءسوز تىركەسى بار. شىنىندا دا سابىرجان ەسەنتاي ۇلى ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنا ەرتە ارالاسقان جان. ونىڭ «ىستىق نۇكتەلەرگە» ءىسساپارلارى كۋرسانتتىق جىلداردان باستالدى. لەنينگراد ىشكى اسكەرلەر ساياسي ۋچيليششەسىنىڭ كۋرسانتى كەزىندە سابىرجان سۇلەيمەنوۆ ۇلتارالىق الاۋىزدىق تۋدىرعان بارلىق سۇمدىقتاردى كوردى. باكۋ ازەربايجاندا, فەرعانا وزبەكستاندا, تكۆارچەلي, سۋحۋمي, وچامچيري ابحازيادا, زۋگديدي باتىس گرۋزيادا. سول كەزدە ىشكى اسكەرلەر وقۋ ورنىنىڭ كۋرسانتتارى, قازىرگى تىڭداۋشىلار پروفەسسورلاردىڭ وقۋلىقتارى مەن دارىستەرىنەن نە الاتىنىن ءىس جۇزىندە يگەردى.
1989 جىلى فەرعاناعا كەلدى. وزبەكستانعا كەلگەن كەيىپكەرىمىز ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ سالدارى قانشالىقتى قورقىنىشتى ەكەنىن ءوز كوزىمەن كوردى. مي قايناتار ىستىق, تابانىڭنىڭ استىنداعى جەر بالقىتاتىنداي بولدى. مايىتتەر بارلىق جەردە جاتتى. فەرعانا قالاسىندا كۋرسانتتارعا ءۇش اي بويى ء«تارتىپ» ورناتۋعا تۋرا كەلدى. جاس كۋرسانتتار لەنينگرادقا ورالعاننان كەيىن ولارعا بەرۋگە ۋادە ەتىلگەن دەمالىستى ارماندادى. بىراق دەمالىستىڭ ورنىنا ولاردى باتىس گرۋزيا كۇتىپ تۇرعان ەدى. وندا زۋگديدي قالاسىندا ءبىر كۇن بۇرىن اسكەري قويمالارعا شابۋىل جاسالدى. كوپتەگەن قارۋ-جاراق سودىرلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, بارلىق كۇش قۇرىلىمدارى قورعانسىز بولدى. بىراق گرۋزين سودىرلارىنىڭ ابحازياعا اسكەري جورىق تۋرالى ارماندارى ورىندالمادى. س. سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزى ەسكە سالعانداي, زۋگديديدە وتكىزگەن ءۇش كۇن ىشىندە كۋرسانتتار كوپتەگەن اۆتوماتتار, پۋلەمەتتەر, تاپانشالار مەن مەرگەندىك مىلتىقتاردى تاركىلەپ, قويماعا قايتارعان. جانە بىردەن ابحازياعا كەتكەن. وندا بۇزاقىلارمەن بولعان اتىستا كۋرسانت اكوپوۆ جانە بولىمشە كومانديرى اعا لەيتەنانت نوۆيكوۆ ىسپەتتى ەكى جولداسىنان ايىرىلدى.
لەيتەنانتتىق پوگونداردى كيىپ, سابىرجان ەسەنتاي ۇلى قىزمەت وتكەرۋ ءۇشىن قازاقستانعا ورالادى جانە شىمكەنتتە جاڭادان قۇرىلعان پولككە تۇسەدى. بۇرىنعى وداقتا ىستىق نۇكتەلەر جەتكىلىكتى بولدى. بۇل جولى تاۋلى قاراباقتا دۇربەلەڭ باستالعان بولاتىن. پولكتىڭ جەكە قۇرامى سول جەرگە جىبەرىلەدى.
1993-ءشى جىلى قازاقستان بىتىمگەرشىلىك باتالونى قۇرامىندا تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتۋگە ارنالعان قۇرامالى روتانى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى. روتا كۇردەلى جاعدايلاردا قۇرىلدى, وفيتسەرلىك كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ناتيجەسىندە جاۋىنگەرلىك دايىندىق قاتتى السىرەدى. بىراق ۇجىمدىق بىتىمگەرشىلىك كۇشتەر قۇرامىندا بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىن ورىنداۋعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ وتە قاتال بولدى. بىتىمگەرشىلىككە ۇمىتكەر تەك جاۋىنگەرلىك جانە گۋمانيتارلىق دايىندىقتىڭ ۇزدىگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول باتىر دەن-
ساۋلىعى مىقتى بولۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى تاۋ جاعدايىندا الدىن-الا قاراستىرىلعان لازارەتتەر بولعان جوق. ارنايى مەديتسينالىق كوميسسيا جاۋىنگەرلەردى ازاماتتىق دياگنوستيكالىق ورتالىقتارعا تەكسەرۋگە جىبەرىپ, دەنساۋلىعىنداعى ەڭ از كەلەڭسىزدىكتەردى انىقتادى.
ءبىرىنشى پارتيا كەتكەننەن كەيىن ءبىر جارىم جىل وتكەن سوڭ تاجىكستاندا قازاقستان باتالونى كومانديرىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك - قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى اعا لەيتەنانت سۇلەيمەنوۆكە ەلدەن جىراقتا قىزمەت ەتۋ ۇسىنىلدى. سوعىستا نەمەسە وعان جاقىن جەردە بولعان سارباز عانا باتالوندىق ء«زامپوليتتىڭ» ءرولىن باعالاي الادى. وفيتسەر تاۋلاردا ورنالاسقان بولىمشەگە ۇيدەن حاتتار الۋعا نەمەسە سالەمدەمەنى الىپ كەتۋگە اسىعىپ بارا جاتقاندا, «ساربازدار پوشتاسى» تەز جۇمىس ىستەيدى. ولار اعا لەيتەنانت سۇلەيمەنوۆكە قۇرمەتپەن قارادى.
ءزامپوليتتىڭ اينالاسىنا جاۋىنگەرلەر جينالىپ: «ۇيدە قالاي؟ شىمكەنتتە اۋا رايى قالاي؟ الما قانشا تۇرادى؟ نان الىنىپ تاستالدى ما؟ جاۋىنگەرلەر ءۇيدى ساعىندى. ولار ءبىر مينۋتقا ءۇنسىز قالادى, مۇڭايادى, ال سا-
بىرجان سۇلەيمەنوۆ ولارعا سوڭعى جاڭالىقتاردى ايتادى. اسىرەسە ولار ءۇشىن تۇندە راديودان ءار جاڭالىقتى تىڭدايدى. سوڭعى جاڭالىقتارمەن بولىسەدى. جاۋىنگەرلەر ۇيلەرىنە حات جازادى. كەيىپكەرىمىز ولار ءۇشىن ونداعان شاقىرىم جەردە اتىس جولىمەن قالام مەن تاپشى قاعاز الىپ ءجۇردى. ساربازدار سابىرجان ەسەنتاي ۇلىنان حات جولداسا كوپ ۇزاماي جاۋاپ كەلەتىنىنە سەنەتىن. جاقسى ىرىمعا بالايتىن.
وتتى نۇكتەلەردە قىزىل ءتىل, جالعان ۇرانعا ورىن جوق ەكەنىن تالىمگەر وفيتسەر جاقسى بىلەتىن. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى جيعان ءتامسىلى ەدى. ودان گورى جاۋىنگەرمەن جىلىشىرايمەن سويلەسكەنىڭ جاقسى. بايقايدى, جەكە قۇرامدى باقىلايدى. ەگەر ءبىر سارباز كوڭىلى ءتۇسىپ تۇرسا, وندا ءبىر «گاپ» بار. قاسىنا جاقىنداپ اڭگىمەگە تارتا باستاعاندا اۋىلدان جاعىمسىز حاباردىڭ كەلگەنى بەلگىلى بولادى. اۋىل بالالارى نەنى ۋايىمدايدى. ەلدە قالعان جاقىندارىنا جانى اشيدى. اۋىلدان كەلگەن حاتتا «كومىر جوق, مالدىڭ ازىعى تاۋسىلدى, اقشا جوق» دەگەن حابارلار كەلەتىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كىمنىڭ جاعدايى جاقسى بولىپ, ماڭدايى مايعا شىلقىپ ءجۇردى دەيسىڭ. سول كەزدە «زامپوليت» قولىنا قالام الىپ ەلدەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا حات جازادى. «ەل ءىشى التىن بەسىك» دەمەكشى, جاۋىنگەردىڭ اتا-اناسىنا كومەك قولىن سوزاتىن. سارباز جاقسى حاباردان كەيىن, ءوز مىندەتىن ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىساتىن. مىنە, تالىمگەردىڭ ءتالىمى قانداي؟
تاربيەشى وفيتسەردىڭ ومىرىندە وسىنداي جارقىن ساتتەرمەن قاتار, قايعىلى وقيعالار دا ورىن الدى. ول تۋرالى دا ايتىپ وتپەسكە بولماس. بۇل 1995 جىلى بولدى. سابىرجان ەسەنتاي ۇلى قازاقستانعا ورالىپ, شىمكەنت پولكىندە قىز-
مەتىن جالعاستىردى. ءساۋىردىڭ دەمالىس كۇندەرىنىڭ بىرىندە وفيتسەرلەر دابىل قاعىپ كوتەرىلدى. كەزەكشى بولىمدە دابىل قاعىلعان پولك كومانديرى وفيتسەرلەرگە تاجىكستانعا شۇعىل ۇشۋ تۋرالى بۇيرىقتى جاريالادى. 7 روتا قورشاۋعا ءتۇسىپ, قارۋلى سودىرلاردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولىپتى. شايقاستا 17 ادام قازا تاۋىپ, وتىزدان استام ادام جارالانعان.
سول جىلى سابىرجان ەسەنتاي ۇلى سەرجانت راديك كايمۋلدينوۆتىڭ دەنەسىن ورالعا اپاردى.
- ءبارى تۇمان سياقتى بولدى, - دەپ ەسكە الادى ارداگەر سۇلەيمەنوۆ, - ءبىز تابىتتى اشىپ, راديكتى كىلەمگە ورالعان مۇسىلماندىق ادەت بويىنشا جەرلەدىك. مەنىڭ ارتىمنان ون نەمەسە سەگىز جاستاعى ءىنىسى جۇگىرىپ كەلە جاتقانى ەسىمدە: «اعاي, مەنىڭ اعام قايدا؟ ول دا اسكەري ەدى؟»- دەگەن سوزدەرى بويىمدى تىتىركەنتتى.
سابىرجان ەسەنتاي ۇلى كەتىپ بارا جاتىپ, اسكەري بىلعارى بەلبەۋىن شەشىپ, وعان قوشتاسۋ سوزدەرىن جازدى: «سەنىڭ ۇلكەن اعاڭ, سەرجانت راديك كايمۋلدينوۆ سياقتى لايىقتى قىزمەت ەت» دەپ جازدى دا بالاعا سىيلادى.
ون جىلدان كەيىن سابىرجان ەسەنتاي ۇلى قاراكەمەردە قۇراما كومانديرىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. «مەنىڭ بولىمشەمدە ورال قالاسىنىڭ ساربازى قايمۋلدينوۆ قىزمەت ەتەدى, مۇمكىن ول سەرجانت راديك قايمۋلدينوۆتىڭ تۋىسى شىعار», - دەيدى ءارىپ-
تەستەرىنىڭ ءبىرى. سابىرجان ەسەنتاي ۇلى جاۋىنگەردى وزىنە شاقىردى. كابينەتكە سۇڭعاق بويلى جىگىت كىردى. راديككە ۇقساستىق بىردەن كوزگە ءتۇستى. ەكەۋارا كوپ سويلەستى. سوندا ون جىل بۇرىن اعا لەيتەنانت سۇلەيمەنوۆ بەلبەۋ بەرگەن بالا ەكەنى بەلگىلى بولدى. ون جىل بويى ەديك كايمۋلدينوۆ قىمبات سىيلىق العان جوق. ول قىستا دا, جازدا دا ونىمەن بولىسپەدى, ال قىزمەت ەتۋ ۋاقىتى كەلگەندە, ساتتىلىك سياقتى, بەلدىك ۋاقىت وتە كەلە توزىپ, جىرتىلدى.
تاڭەرتەڭ قۇرامانىڭ بارلىق جەكە قۇرامىنىڭ الدىندا وتكەن ميتينگتە سابىرجان سۇلەيمەنوۆ بۇل وقيعانى ايتىپ بەردى. ول الدىڭعى بەلدىكتە ون جىل بۇرىنعىداي سوزدەردى الدىن-
الا جازدى: «اعا سەرجانت راديك كايمۋلدينوۆ سياقتى لايىقتى قىزمەت ەتىڭىز» جانە جاۋىنگەرگە سىيعا تارتتى. قوشتاسۋ سوزدەرى بەكەر بولعان جوق. كىشى كايمۋلدينوۆ جاۋىنگەرلىك جانە مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دايىندىقتىڭ ۇزدىگى بولدى, ال مەرزىمدى قىزمەتتەن كەيىن كەلىسىمشارت بويىنشا قىزمەت ەتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قابىلدادى.
ال پولكوۆنيك سابىرجان سۇلەيمەنوۆ بولسا تالاي بە-
لەستەردى باعىندىرىپ, «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعى قولباسشىسىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى لاۋازىمىنان قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. ءالى كۇنگە دەيىن جاستاردى وتاندىق پاتريوتيزمگە باۋلۋ ىسىنە اتسالىسىپ كەلەدى. «التىنشى بەكەت», «قازبات» ىسپەتتى كوركەم فيلمدەردى ءتۇسىرۋ كەزىندە باعالى كەڭەسىن ايتىپ, تاجىريبەسىن ءبولىستى.
- ۇيدەگى ديۆاندا وتىرا بەرسەڭ, قوعامعا پايداسىز بولاسىڭ, ەشكىمگە كەرەگىڭ بولمايدى. ادام سودان اۋرۋشاڭ بولادى. قىزمەتتەگى جىگىتتەرگە ايتارىم, قىزمەتتەن كەيىن دە ءومىر بار. ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن دە, ءوز جولدارىڭدى تابىڭدار. زەينەتاقىم جەتەدى, بالالارىم اسىرايدى دەگەن قاتە ۇعىم. كەرىسىنشە, مەن بالالارعا كومەكتەسەم, اينالاما كومەكتەسەمىن دەپ بارىڭدى دا نارىڭدى دا ومىرلىك الامانعا سالىڭىزدار. بۇرىنعى الاش قايراتكەرلەرى سەكىلدى ەلگە قىزمەت ەتىڭىزدەر. ەڭ باستىسى دەنساۋلىقتارىڭىز بولسا, قالعانى تابىلادى, - دەپ ءوز ويىن قورىتىندىلادى ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەر.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلى: «ەرلىك ەلدىڭ قاسيەتى, جۇرەكتىلىك جىگىتتىڭ قاسيەتى», دەپ ايتقان بولاتىن. كەيىپكەرىمىزدىڭ ەڭبەك ەتكەن جىلدارى مەن ونەگەلى عۇمىرىنا قاراپ, ءبىز حالىققا قالاۋلى, ەلگە ەلەۋلى ەڭسەلى ەردىڭ تۇرپاتىن تانيمىز. سوناۋ, سەكسەنشى جىلداردان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تالىمگەرلىك جولعا ادالدىق تانىتا ءبىلدى. جەكە قۇرامدى ەرلىككە شاقىرىپ, قاناتتى سوزدەرىمەن جۇرەكتەرىندە وت جاقتى. بۇگىنگى كۇننىڭ تاربيەشى وفيتسەرلەرى وسىنداي ازاماتتاردان ۇلگى السا يگى.
دارىن سەيىتوۆ,
پودپولكوۆنيك
استانا قالاسى
