فوتو: سەنات
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى جاڭاشىلدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە پارلامەنتپەن 2022 جىلعى قىركۇيەكتە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىمەن ەنگىزىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرىن ەكى 5 جىلدىقتان ءبىر 7 جىلدىق مەرزىمگە شەكتەۋ جونىندەگى نورمالارىن اتاپ ءوتۋ ورىندى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسياعا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جەتى جىل مەرزىمگە سايلاناتىندىعى جانە سول ادامدى ءبىر رەتتەن ارتىق سايلاي المايتىندىعى تۋرالى كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن ەرەجەلەردىڭ وزگەرتۋگە جاتپايتىندىعى تۋرالى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
وسىلايشا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگىن قايتا سايلاۋ مۇمكىندىگىنسىز ءبىر مەرزىمگە شەكتەۋ تۋرالى نورما كونستيتۋتسيانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى جانە كەيىننەن قايتا قارالۋعا جاتپايدى. بۇل ساياسي ارتىقشىلىققا جول بەرۋدى بولدىرماي, ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ نىعايۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بولاشاق پرەزيدەنتتەردى جەتى جىلدىق مەرزىمگە ءبىر مارتە سايلاۋ تۋرالى نورما ولاردىڭ الدىندا جالپىۇلتتىق ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرماي شەشۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرىپ, «بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپىن ازايتاتىن بولادى».
ايتا كەتۋ كەرەك, قالىپتاسقان دەموكراتيالىق داستۇرلەرى جانە قۇقىقتىق, ساياسي مادەنيەتى بار دامىعان ەلدەردە, ادەتتە, پرەزيدەنت 4-5 جىلدىق مەرزىمگە ءبىر رەت قانا سايلانا الادى, بۇل جالپى العاندا 8-10 جىلدىق مەرزىمدى قۇرايدى.
بىرقاتار ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىندا كەلەسى مەرزىمگە سايلاۋ قۇقىعىنسىز مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋدىڭ ءبىر رەتتىك مەرزىمى بەكىتىلگەن. مىسالى, البانيادا (5 جىل), يزرايلدە (7 جىل), كورەيا رەسپۋبليكاسىندا (1987 جىلدان باستاپ 5 جىل), مەكسيكادا (6 جىل), موڭعوليادا (2019 جىلدان باستاپ 6 جىل) جانە باسقا دا مەملەكەتتەر.
بۇدان باسقا, 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋى كەزىندە ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولۋعا تىيىم سالىندى. اتالعان تۇزەتۋ كونستيتۋتسيانىڭ 40 - بابىنىڭ 2-تارماعىمەن بايلانىستى, وندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى رەتىندە بەكىتىلگەن. پرەزيدەنت ساياسي الاڭنىڭ «تورەشىسى» بولا وتىرىپ, ءوز شەشىمدەرىندە ساياسي تۇرعىدا بەيتاراپتىقتى ساقتاپ, قانداي دا پارتياعا ارتىقشىلىق كورسەتپەي, ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى قاجەت. كونستيتۋتسياعا اتالعان تۇزەتۋدى ەنگىزۋ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ شوعىرلانۋىن شەكتەۋگە, پارتيالىق-ساياسي الاڭداعى باسەكەلەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي پارتيالاردا بولۋىنا تىيىم سالاتىن تۇزەتۋلەر ساياسي باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ, بارلىق پارتيالاردىڭ دامۋى ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساپ, بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىنا وڭ اسەر ەتەتىن بولادى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى باسشىلارىنىڭ قىزمەتتەرىن اتقارۋعا تىيىم سالدى. بۇل قادام بيلىكتى تەرىس, سونداي-اق جەكە ماقساتتارعا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە باعىتتالعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا اكىمدەرىنىڭ شىعارعان اكتىلەرىن جويۋ نەمەسە توقتاتا تۇرۋ قۇقىعىن, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار, قالاداعى اۋدان, اۋداندىق ماڭىزى بار قالاداعى, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن قىزمەتتەن بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورمالار الىنىپ تاستالدى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, اكiمدەردiڭ شەشiمدەرi مەن وكiمدەرiنiڭ كۇشiن تيiسiنشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى نە جوعارى تۇرعان اكiم جويۋى مۇمكiن, سونداي-اق ولاردىڭ كۇشi سوت تارتىبىمەن جويىلۋى مۇمكiن.
مەملەكەت باسشىسى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ جانە جاڭعىرۋ جولى» اتتى حالىققا جولداۋىندا پرەزيدەنتتىڭ ارتىق وكىلەتتىكتەرىن الىپ تاستاۋ جانە اكىمدەرگە جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىم قابىلداۋ كەزىندە كوبىرەك دەربەستىك بەرۋ ارقىلى «قولدان باسقارۋدىڭ» تاجىريبەسىنەن باس تارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
بۇل قادامدار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جانە تۇتاستاي العاندا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدەرى لاۋازىمىنا كەمىندە ەكى كانديداتۋرا ۇسىناتىنى تۋرالى نورمالار دا ەنگىزىلدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى اتالعان اكىمدەردى قىزمەتكە تاعايىنداۋدى ءتيىستى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىرادى.
اكىمدەردى بالاما نەگىزدە سايلاۋ تەتىگىن ىسكە اسىرۋ ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى مەن ىقپالىن كۇشەيتەدى, سونداي-اق كادرلىق شەشىمدەردى قابىلداۋ كەزىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەلەرىن ۇتىمدى ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, حالىق پەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس دەڭگەيىن ارتتىرادى.
سەناتتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى جالپى وزگەرىسسىز قالدىرىلدى, ول بۇرىنعىداي ءار وبلىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنان ەكى ادامنان وكىلدىك ەتەتىن دەپۋتاتتاردان قۇرالادى.
سونىمەن بىرگە سەناتتاعى «پرەزيدەنتتىك كۆوتا» 15-تەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن قىسقارتىلىپ, ونىڭ ىشىندە 5-ءى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تاعايىندالاتىنى تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىلدى.
جالپى سەناتتاعى «پرەزيدەنتتىك كۆوتانىڭ» قىسقارۋى (3 جاڭا ايماقتان سايلانعان سەناتورلار سانىنىڭ ارتۋىمەن بىرگە) پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنت قابىلداعان شەشىمدەرگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن ازايتىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ راسىمدەرى, سونىڭ ىشىندە, «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭىنا سايكەس پارتيالاردى تىركەۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى. ساياسي پارتيانى قۇرۋ كەزىندە باستاماشى توپتىڭ سانى 1 مىڭنان 700 ادامعا دەيىن, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋدىڭ ساندىق شەگى 20 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا دەيىن, ايماقتارداعى ساياسي پارتيالار وكىلدىكتەرىنىڭ سانى 600-دەن 200-گە دەيىن قىسقارتىلدى; ساياسي پارتيانىڭ قۇرىلتاي سەزىن (كونفەرەنتسياسىن) وتكىزۋ مەرزىمى (2 ايدان 3 ايعا دەيىن) جانە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ مەرزىمى (6 ايدان 7 ايعا دەيىن) ۇلعايتىلدى.
قورىتىندىلاي كەلىپ, ەل پرەزيدەنتى باستاماشىلىق ەتكەن ساياسي رەفورمالاردىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى, ويتكەنى ولار دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا, قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا جانە دە باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالىق جۇيە مەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا باعىتتالعان. ولار ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋعا, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا جانە ازاماتتارعا مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسۋعا جول اشتى.
نۇرلان بەكنازاروۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى
جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى
