پاتشالىق رەسەي قۇلادى. كەڭەستەر وداعى قۇرىلدى. كەشەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ بودانى بولعان قازاق ەلى ءۇشىن بولشەۆيكتىك قوعام جۇيەسى قاسىرەت تە, قاسيەت تە الىپ كەلدى.
قاسىرەتى – كولحوزداستىرۋ ساياساتى كەزىندە قازاق مال-جاننان ايىرىلىپ, توز-توز بولىپ, ۇدەرە كوشتى. تارىداي شاشىراپ, شەكارا اسىپ كەتتى. ەلدى اشارشىلىق جايلادى. قازاقتىڭ ۇلى كلاسسيك جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ 1922 جىلى قازاق قىزمەتكەرلەرى وداعى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە: «شىندىعىنا كوشسەك, اشارشىلىق جايلاعان قىرداعى ەلدىڭ قىرىلعانىنىڭ جانىندا, قالاداعى اشتىقتىڭ ۇرەيلى كورىنىستەرى ويىن سياقتى اسەر ەتەدى. ەگەر دە بۇل ادامداردى اشتىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن ءدال قازىر, شۇعىل تۇردە شەشۋشى شارا قولدانباسا, وندا قازاق رەسپۋبليكاسى – قازاقسىز قالادى», دەپ ايتقان ەكەن. (قر موا 82 قار. 42-ءشى ءىس, 23-24 پاراقتار).
ءيا, تاريحشىلاردىڭ سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا اشارشىلىق جىلدارى قازاقتىڭ 50 پايىزعا جۋىعى وپات بولىپتى.
قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا جوعارى مەكتەپتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ كۇشتى بولۋى – ونىڭ كادرلارىنىڭ مىقتى بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا ۇلتىمىزدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم شاڭىراعى – قازمۋ, كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالعان قاسيەتتى قارا شاڭىراقتىڭ قايتالانباس تاريحى, الىپ وتىرعان بيىك تۇعىرى بار.
قاسيەتى – كۇيرەگەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلدى. ەلدى يندۋستريالاندىرۋ ماقساتى قويىلدى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە, ءبىلىمدى, عىلىمي ويدى, مەشەۋلىكتى جويا الاتىن جاڭا كادرلار شوعىرى قاجەت ەدى. ول كادرلاردىڭ ءبارىن ماسكەۋدە دايىنداۋ مۇمكىن بە؟ ارينە جوق. سوندىقتان دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا جوو اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. كەڭەستەر وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, مەكتەپتەر اشۋ, ۋچيليششەلەر, فزۋ سەكىلدى وقۋ ورىندارى اشىلدى. جاستار بۇل جەرلەردە وقىدى, ماماندىق الدى. دەگەنمەن, ولار ىرگەلى مىندەتتەردى شەشە المادى.
بيلىك قازاقستاندا الماتى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن قۇردى. ول مەكتەپتەر ءۇشىن پەداگوگ مۇعالىمدەردى دايارلاۋعا باعىتتالدى. ال ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ قاجەتتىلىگى كوتەرىلگەندە, پەدينستيتۋت ۋنيۆەرسيتەتكە قويىلاتىن تالاپتاردى جۇزەگە اسىرا المايتىندىعى كورىندى.
كەڭەستەر وداعى الدىنا ۇلكەن ماقسات قويدى. ول تۇتاستاي وداقتاس رەسپۋبليكالاردا كادرلار دايارلاۋ ماقساتىنان تۋىندادى. ويتكەنى الىپ يندۋستريالدى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كۇشتى عىلىم-ءبىلىم كادرلارى قاجەت بولدى. ۇلتتىق ساياسات ءۇشىن, ۇلتتىق كادرلار قاجەتتىگى تۋىندادى. وسىلاي 1933 جىلى 20 قازاندا ماسكەۋدە, كرەملدە №2293 قاۋلى قابىلداندى. ول «قازاقستان ءۇشىن ماماندار دايارلاۋ» دەپ اتالدى. قاۋلىعا كەڭەس وداعى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ. مولوتوۆ (سكريابين) قول قويدى. وسى قاۋلىنى ورىنداۋ ءۇشىن بكپ (ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتى قازمۋ-دى قۇرۋ تۋرالى 1933 جىلى 13 قاراشادا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. وسىلاي 1934 جىلى 15 قاڭتاردا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى.
قازاقستان ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. ايتا كەتەلىك, سول جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا 54 قىز بەن جىگىت ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن اتتادى. فيزيكا-ماتەماتيكا جانە بيولوگيا فاكۋلتەتتەرى, كەيىنىرەك حيميا فاكۋلتەتى اشىلدى. ستۋدەنتتەر سانى بىرتە-بىرتە وسە باستادى. وسىلاي, ۇلتتىق كادرلار دايارلاۋ مەكتەبى قالىپتاستى. ال, ءتورت جىلدان سوڭ اسپيرانتۋرا اشىلدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي مەكتەبىنىڭ باستاۋىنا اينالدى.
سونىمەن, رەسمي تۇردە 1934 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا س.م. كيروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت اتالعان جوعارعى وقۋ ورنىنا فەدوت تروفيموۆيچ وليكوۆ (1893-1974) ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول كىم ەدى؟
ف.ت. وليكوۆ 1914 جىلى تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەننەن كەيىن, حالىق مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ال 1919 جىلى تاشكەنت شىعىستانۋ ينستيتۋتىن بىتىرەدى. 1927-1934 جىلدار ارالىعىندا قازاق سسر حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى بولادى. سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىلارى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ ىسىنە مەيلىنشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىن كورسەتەدى. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنا ءومىردى كورگەن, قىزمەتىن حالىق اعارتۋ سالاسىندا باستاعان تاجىريبەلى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى ادام تاعايىندالدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى ميسسياسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانى وسىدان ايقىن كورىنەدى.
ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا 1938 جىلدىڭ اقپانىندا بيولوگيا, فيزيكا-ماتەماتيكا جانە حيميا عىلىمدارى بويىنشا كانديداتتىق عىلىمي اتاق جانە دوتسەنت دارەجەسىن بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل – جاڭا بەتبۇرىستىڭ باسى ەدى.
مۇنىڭ ءبارى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا, اۋىل-شارۋاشىلىق كادرلارىن دايارلاۋداعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ وتە ۇلكەن قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعانى بىردەن كورىنىپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت-عىلىم-ەكونوميكا مۇراتتارى ءبىر ارناعا توعىستى.
بۇل – ۇلت تاعدىرىنداعى اۋىر كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋ ناۋقانى باستالدى. 1937 جىلعا قاراي, ۇلتتىق ەليتا, الاش ارداقتىلارىنا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اتىلدى, جەر اۋدارىلدى. ماسەلەن, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ءا.بوكەيحانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.سەيفۋللين, م. تىنىشباەۆ, تاعى دا باسقا ونداعان, جۇزدەگەن تۇلعالار قىزىل تەرروردىڭ قۇرباندارىنا اينالدى.
1939 جىلى كۇزدە قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولىپ, يۆان كۋپريانوۆيچ لۋكيانەتس تاعايىندالدى. بۇل كەزەڭ كەڭەس وداعى تاريحىنداعى ەڭ اۋىر ساتتەردىڭ ءبىرى ەدى. 1937 جىلعى رەپرەسسيانىڭ ءالى ۋىتى قايتپاعان كەزى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپادا فاشيستىك يدەولوگيا قالىپتاسا باستادى. ساراپشىلار مۇنى سوعىس پەن بەيبىتشىلىك تۇرعىسىندا قارادى. سسسر باسشىلىعىنا نەبىر قىزمەتتىك حاتتار جازىلعانى قازىر تاريحي اقيقاتقا اينالىپ وتىر.
لۋكيانەتس يۆان كۋپريانوۆيچ (1902-1994) تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدى. ول 1930 جىلى ماسكەۋدە كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىن, ال 1932 جىلى ن. كرۋپسكايا اتىنداعى كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەن.
كەڭەستىك جۇيە بارلىق دەڭگەيدەگى باسشى كادرلاردى ماسكەۋدە ىرىكتەپ, ايماقتارعا باسشىلىق قىزمەتكە جىبەرىپ وتىراتىن. ورتالىقتىڭ كوزى – يۆان كۋپريانوۆيچ لۋكيانەتسكە ءتۇستى. ول – ءومىربايانى, ءبىلىمى, كوممۋنيستىك يدەولوگياعا لايىقتى تۇلعا دەپ ەسەپتەلدى. ونىڭ كانديداتۋراسى قازمۋ-دىڭ رەكتورلىق قىزمەتىنە لايىقتى دەپ تابىلدى.
شىنىندا دا لۋكيانەتس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. كەيىن قازاق سسر عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر اتاندى.
يۆان كۋپريانوۆيچتى وتە جاقسى تانىدىم. جانى جايساڭ, جۇرەگى اشىق ادام ەدى. ول جوعارى مەكتەپتىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى. كورگەنى دە, عىلىمي وي جۇيەسى دە كەڭ باسشى رەتىندە تانىلدى. ۇلتىمىزدىڭ « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن ۇلاعاتتى سوزىنە ساي ەكەنىن كورسەتتى.
ۇلى وتان سوعىسى الدىندا ۋنيۆەرسيتەتتە بيولوگيا, فيزيكا-ماتەماتيكا, حيميا فاكۋلتەتتەرىنە فيلولوگيا جانە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى قوسىلدى.
1941 جىلعا قاراي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى نىعايا ءتۇستى. حالىق شارۋاشىلىعىنا وقۋ بىتىرۋشىلەردىڭ ءۇشىنشى لەگى اتتاندىرىلدى. سوعىس جاعدايىنا وراي, اكادەميالىق توپتاردا دەربەس سەمينارلارمەن قوسا, اسكەري قورعانىس جانە سانيتارلىق ساباقتار ەنگىزىلدى. شۇعىل تۇردە 30 مەدبيكە دايىندالىپ, مايدان شەبىنە كەتتى.
سوعىس جىلدارى مايدانعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 287 وقىتۋشىسى, قىزمەتكەرلەرى مەن ستۋدەنتتەرى اتتاندى. ولاردىڭ قاتارىندا برەست قامالىن قورعاۋشى ۆ.ي. فۋرسوۆ, ع. جۇماتوۆ, ت. ساتىبالدين, گ. دەرەۆيانكو سياقتى ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى بار.
ال, ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى ا.گ. پوپوۆ كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا سوعىس ءورتى تۇتانعان ەلدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن, اتاپ ايتقاندا, ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ, مينسك تاعى دا باسقا قالالارىنان ءىرى عالىمدار مەن ۇجىمدار, لابوراتوريالار قازاقستانعا كوشىرىلدى.
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كادرلار جاعىنان نىعايدى. وسى كەزەڭدەردە سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى ي.ي. مەششانينوۆ, ن.س. اكۋلوۆ, كوررەسپوندەنت-مۇشەلەر ۆ.ا. دوگەل, ا.ۆ. دۋمانسكي, پروفەسسورلار ا. ميحلين, م.ا. روزەنبەرگ, ن. پاكۋل تاعى دا باسقا اتاقتى عالىمدار كەلىپ قىزمەت ىستەدى, عىلىمي مەكتەپتى قالىپتاستىردى.
يۆان كۋپريانوۆيچ: «ورتالىقتان كەلگەن عالىمدارمەن بىرگە قازاقستانعا عىلىمي مەكتەپتەر كەلدى. ۇلتتىق كادرلار شوعىرى قالىپتاستى. قازمۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فلاگمانىنا اينالدى», دەۋشى ەدى.
1943-1944 وقۋ جىلىندا قازمۋ ءبىرىنشى دارەجەدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساناتىنا ەندى.
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي الەۋەتى كۇرت ءوستى. عىلىم-ءبىلىم كادرلارى شوعىرى قالىپتاستى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.ب. بەكتۇروۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.ن. پوكروۆسكي, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ك.پ. پەرسيدسكي, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كلاسسيك-جازۋشى م.و. اۋەزوۆ, ۇلتتىق اكادەميانى قۇرۋشى, اتاقتى اكادەميك ق. ي. ساتپاەۆ, ە.ب. بەكماحانوۆ, ءا.ح. مارعۇلان, د.پ. سوكولسكي ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدى.
حالقىمىزدىڭ بىلىمگە, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىنا وسىنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ دارىستەرى ىقپال ەتتى. عىلىمعا جاس, تالانتتى شاكىرتتەر كەلە باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ينتەلليگەنتسياسى قالىپتاسا ءتۇستى. ءارى ۇلتتىق كادرلاردىڭ شوعىرى جارقىراپ كورىندى.
حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ – ۇلتتىڭ ۇلى جوباسىنا اينالدى. گەولوگيا-گەوگرافيا فاكۋلتەتى قۇرىلدى.
1947 جىلى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تولەگەن تاجىباەۆ (1910-1964) ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولىپ 1953 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقاردى. رەكتورلىق قىزمەتتەن قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كوتەرىلدى. قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولدى, كەڭەستەر وداعىنىڭ ۇندىستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. بۇۇ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەگەن ۇلت قايراتكەرى دە – وسى تولەگەن تاجىباەۆ اعامىز.
توكەڭنىڭ تۇسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي قوعامى قۇرىلدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ سانى مەن ساپاسى ارتتى. 1950-1951 جىلدارى قازمۋ-دىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارىنىڭ سانى 285 ادامعا جەتتى. ونىڭ 18-ءى پروفەسسور, 58-ءى دوتسەنت, 27-ءى عىلىم كانديداتى بولدى.
ارينە, ۋنيۆەرسيتەت بولعان سوڭ ونىڭ قاناتى كەڭ, عىلىمي ايدىنى بيىك بولۋعا ءتيىستى عوي. تاريحقا جۇگىنسەك, 1954-1955 جىلدارى الماتى زاڭ ينستيتۋتى قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتى بولىپ جاڭا ستاتۋسقا يە بولدى. ەندى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا 3778 ستۋدەنت وقىدى. ال, وقىتۋشىلار قۇرامى 386-عا جەتتى.
ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە الۋىنا باسا نازار اۋدارىلدى. جاستاردىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە التى كوركەم-ونەرپازدار ۇيىمى جۇمىس ىستەدى. سونداي-اق ءار فاكۋلتەتتىڭ دە ءوز ۇيىرمەلەرى بولدى. ماسكەۋدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك جاستار مەن ستۋدەنتتەر فەستيۆالىنە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 20 قىز بەن جىگىتى دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, ءوز ونەرلەرىن كورسەتتى.
جىلدار وتكەن سايىن, قوعام دامىعان سايىن قازمۋ-دىڭ دا بەدەلى مەن داڭقى وسە ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ەۆوليۋتسيالىق وسۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.
1955-1961 جىلدارى رەكتورلىق قىزمەتتى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تەمىرباي بايبوسىن ۇلى دارحانباەۆ (1910-1987) اتقاردى.
تەمەكەڭنىڭ تۇسىندا قازمۋ-دىڭ حالىقارالىق بەدەلى ەداۋىر ءوستى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانى ارتتى. ۋنيۆەرسيتەتتە وسىمدىكتەردىڭ بيوحيميالىق زات الماسۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ارنايى زەرتحانا, ال 1968 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتىندا اقۋىز جانە نۋكلەين قىشقىلدارىن زەرتتەيتىن لابوراتوريا, ال 1973 جىلى سول ينستيتۋتتا ءداندى-داقىلدار مادەنيەتى بيوحيميالىق لابوراتورياسىن قۇردى.
قازمۋ تاريحىندا زاكارين اسقار زاقار ۇلىنىڭ ەسىمى (1908-1990) ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولدى. ول 1953-1955 جانە 1961-1970 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى قىزمەتىن اتقاردى.
اسقار زاكاريننەن قالعان ۇلاعاتتى ءسوز كۇنى بۇگىنگە دەيىن عالىمدار اراسىندا ايتىلىپ ءجۇر. ول: «ادامدا ءتورت ءتۇرلى دوستىق قاتىناس بولادى. ءبىرى – شاپكە (قالپاق) قايىرۋ ءتاسىلى. باسىنان شاپكەسىن ج ۇلىپ الىپ, ءيىلىپ سالەمدەسەدى. جاپالاقشا جالتاقتايدى. جالپاقتايدى. بۇل – لاۋازىمىڭدى قادىرلەگەن ۋاقىتشا سىيلاستىق. ەندىگى ءۇش ءتۇرىن ەرەكشە ءبولىپ اتايىن. ءبىرى – سوعىستاعى دوستىق. ەكىنشىسى – تاي-ق ۇلىنداي تەبىسكەن سىنىپتاستار جاراستىعى. ءۇشىنشىسى – ستۋدەنتتىك ساعىنىشتى جىلدار جولداستىعى».
اتاقتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنت جاستارىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە ەرەكشە ءمان بەردى.
اسقار زاقار ۇلى – م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. ول قازمۋ-دەگى ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادىن قۇرعان وزىق ويلى ازامات, ءارى باسشى ەدى. ەڭ باستىسى, اسقار زاكارين – كازگۋگراد جوباسىن جاساتقىزىپ, ونى ماسكەۋدە بەكىتكىزگەن بولاتىن.
اسقار زاكارين رەكتور, ازامات, تۇلعا رەتىندە دە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ستۋدەنتتىك جىلدارىمدا ءوزىم ول كىسىنىڭ لەكتسيالارىنا قاتىسىپ, ءبىراز ءبىلىم جيناقتادىم. ول ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قۇردى. وسىلاي ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنىڭ جاڭا باعىت-باعدارىن قالىپتاستىردى.
ءاربىر رەكتور وزىمەن بىرگە جاڭا وي, جاڭا باعىت الىپ كەلەدى. اسەكەڭنەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولىپ, ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆ (1931-1999) تاعايىندالدى.
ول ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن مەحانيكا ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كازاق ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋشى, ءارى تۇڭعىش پرەزيدەنتى, مەنىڭ ومىردەگى ۇلى ۇستازىم بولدى.
عۇلاما عالىم 1970-1986 جىلدارى قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل جىلداردى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭعىرعان, دامىعان, وركەندەگەن تۇسى دەپ بىلەمىن.
ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى كەڭەسىنىڭ, كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
ۇلى قۇرىلىس قالاي باستالدى؟
1966 جىلى 14 قىركۇيەكتە الماتى قالالىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتى شەشىمىمەن س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ عيماراتىن سالۋ ءۇشىن 70 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىندى. ونىڭ 10 گەكتارى بوتانيكالىق باق پەن «ۆەسنوۆكا» وزەنى اراسىن قامتىعان جەر بولاتىن. ال, 1970 جىلى جەلتوقسان ايىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى قازمۋ قالاشىعىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن سالۋ تۋرالى ارنايى شەشىم قابىلدادى.
وسىلاي – ۇلى قۇرىلىس باستالدى.
وسى كەزەڭدەردە, ياعني ون جىل ىشىندە بىرنەشە ستۋدەنتتىك جاتاقحانا, بيولوگيا, گەوگرافيا جانە قوعامدىق فاكۋلتەتتەردىڭ عيماراتتارى, تاماقتاندىرۋ كومبيناتى مەن ساۋدا ورتالىعى, باسقا دا نىساندار ىسكە قوسىلدى.
1970 جىلداردىڭ اياعىنا قازمۋ قالاشىعى جانىنان ۇستازدارعا ارنالعان 400 پاتەرلىك التى تۇرعىن-ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونداي-اق 280 ورىندىق بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. ستۋدەنتتەردى ساۋىقتىرۋ پروفيليكاتورياسى (ەسكى جاتاقحانا نەگىزىندە) جاساقتالدى. ارينە, مۇنداي الىپ قۇرىلىسقا رەسپۋبليكا باسشىسى د. ا. قوناەۆ ەرەكشە قامقورلىق جاساعانىن ايتپاساق, تاريحقا قيانات جاساعان بولار ەدىك. قورىتا ايتقاندا, ومەكەڭ باسقارعان جىلدارى, ۋنيۆەرسيتەتتە 864 وقىتۋشى جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ – 79-ى پروفەسسور, دوتسەنت, عىلىم كانديداتتارى. سونداي-اق قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ 10 اكادەميگى مەن كوررەسپوندەنت مۇشەلەرى جۇمىس ىستەدى. اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, زاكي احمەتوۆ, پروفەسسور الما سارمۋرزينا, اكادەميك شالتاي سماعۇلوۆ تاعى دا باسقا عالىمداردىڭ ەسىمدەرى سول جىلدارى ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.
ومەكەڭ ايتۋشى ەدى: «قاستاسۋعا ۋاقىتىم جوق, مەن دوس تۇگەندەپ جۇرگەن اداممىن», دەپ.
مۇنان كەيىنگى جىلدارى جوعارى مەكتەپتى قالىپتاستىرۋعا, عىلىمدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان اكادەميكتەر, قوعامدىق ومىردە ەرەكشە ورنى بار رەكتورلار: ەرعوجين ەدىل ەرعوجا ۇلى, ءابدىلدين مەيىرحان مۇباراك ۇلى, نارىباەۆ كوپجاسار ءنارىباي ۇلى, قوجامقۇلوۆ تولەگەن ابدىساعي ۇلى, مۇتانوۆ عالىمقايىر مۇتان ۇلى ەسىمدەرىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 90 جىلدىق تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان, وزدەرىنىڭ عىلىمي مەكتەپتەرىن قۇرعان عالىمداردىڭ ءومىر جولى – جاس ۇرپاققا ۇلگى بولارى انىق.
ارينە, ول عالىمداردىڭ ارقايسىسى تۋرالى ءبىر-ءبىر ماقالا ارناسا دا بولار ەدى. دەگەنمەن, ولاردىڭ اتتارىن اتاپ ءوتۋ – ازاماتتىق پارىز دەپ ەسەپتەيمىن. ولار كىمدەر ەدى؟
بيولوگيا عىلىمدارى بويىنشا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى: ب.ا. دومبروۆسكي, ت.ب. دارحانباەۆ, م.ح. شىعاەۆا, ماتەماتيك عالىمدار قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى ك.پ. پەرسيدسيكي, ءو.ا. جولداسبەكوۆ, ا.د. تايمانوۆ, ءو.م. سۇلتانعازين, ق.ا. قاسىموۆ, ش.س. سماعۇلوۆ, ن.ت. داناەۆ, حيميا عىلىمى سالاسى بويىنشا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى ن.ن. ۆوروجتسوۆ, م.ت. كوزلوۆسيكي, م.ي. ۋسانوۆيچ, د.ۆ. سوكولسكي, ق.ا. جۇبانوۆ, ب.ا. ءبىرىمجانوۆ, گەوگرافيا عىلىمدارى بويىنشا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى م.ج. جانداەۆ, ا.ۆ. چيگاركين, ي.ز. لۋتفۋللين, فيزيكا عىلىمدارى بويىنشا قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى ج.س. تاكىباەۆ, م.م. ءابدىلدين, فيلوسوفيا عىلىمدارى بويىنشا ا.ح. قاسىمجانوۆ, ك.ح. راحماتۋللين, ءا.ق. تۇرعىنباەۆ, ەكونوميكا عىلىمدارى بويىنشا, ي.م. بروۆەر, س.ا. نەيتشتات, اكادەميكتەر س.ب. بايىشەۆ, يا. اۋباكىروۆ, فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا, لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, عۇلاما جازۋشى م. اۋەزوۆ, اكادەميك ز. قابدولوۆ, م.ب. بالاقاەۆ, ب. كەنجەباەۆ, شىعىستانۋ عىلىمى بويىنشا, پروفەسسورلار, اكادەميك ءا.ب. دەربىساليەۆ, ءو.ك. كۇمىسباەۆ, ك.ق. قوجاحمەتوۆ, م.ن. ماجەنوۆا, جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا, پروفەسسورلار ق.ن. بەكحوجين, ت.س. اماندوسوۆ, يۋ.ا. كريكۋنوۆ, ت. قوجاكەەۆ, م.ق. بارمانقۇلوۆ, اتاقتى زاڭگەرلەر م.ت. بايماحانوۆ, س.ز. زيمانوۆ, س.س سارتاەۆ, ع.س. ساپارعاليەۆ, س.يا. بولاتوۆ, يۋ.گ. باسين, ك.ف. كوتوۆ, م.ا. ۆاكسبەرگ, ۆ.ا. كيم تاعى دا باسقا عالىمداردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن ەسكە الامىز.
كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەت جولى
2009 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى سالتاناتپەن اتاپ ءوتىلدى. مەرەيتويعا وراي مەملەكەت باسشىسى, سەنات جانە ءماجىلىس توراعالارى ارنايى قۇتتىقتاۋلار جىبەردى.
سول كەزدەگى سەنات توراعاسى, بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز ق.ك. توقاەۆ:
«مەملەكەتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قاستەرلى ءبىلىم ورداسى العاش شاڭىراق كوتەرگەن 1934 جىلدان بۇگىنگە دەيىن قازاقستان تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە ۋاقىت تالابى مەن ۇندەسە وتىرىپ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەن ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋ ىسىندە ايرىقشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى», دەپ جۇرەكجاردى ءسوز ايتقان ەدى.
شىنىندا دا 75 جىل ىشىندە قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى كاسىبي, عىلىمي جانە پەداگوگيكالىق مەكتەپتەردىڭ التىن ۇياسىنا اينالدى. زامان اعىسىنا وراي, جاھاندىق تالاپتارعا سايكەس ۋنيۆەرسيتەتتە مىقتى داستۇرلەر قالىپتاستى. وسىلاي بۇكىل ۇلتتىق ەليتانى قالىپتاستىرعان قاسيەتتى ءبىلىم شاڭىراعىنا اينالدى.
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريحى – قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ, دامۋ جولدارىمەن تىعىز بايلانىستا قالىپتاستى, ءارى دامىدى.
تاۋەلسىزدىك اكەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىققا, ءوزىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بىلۋگە, ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا ەرەكشە مۇمكىندىكتەر اشتى. ماماندار دايارلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى قالىپتاسىپ, الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كىرىكتى.
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا جاڭعىرۋ كەزەڭى باستالدى. ول – كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدى.
«قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2009-2011 جىلدار ارالىعىنداعى دامۋ ستراتەگياسى» جاسالعان.
الپىس ماماندىق بويىنشا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ەلەكتيۆتى كۋرستاردىڭ كاتالوگتارى جۇزەگە اسىرىلدى.
وقۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. قازمۋ الەمنىڭ 400-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق شارتىنا قول قويدى.
PhD دوكتورانتتارىن دايىنداۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى.
ۋنيۆەرسيتەتتە باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرادا وقۋ, 14 فاكۋلتەت, 102 كافەدرا ارقىلى 200 ماماندىق بويىنشا جۇزەگە اسىرىلدى.
كوپتەگەن كافەدرالار, عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتوريالارى اشىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قامقورشىلار كەڭەسى قۇرىلدى. تۇلەكتەر اسسوتسياتسياسى جۇمىس ىستەي باستادى.
ارينە, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 90 جىلدىق تاريحىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ءبارىن اتاۋ مۇمكىن ەمەس. ال, اتقارىلاتىن جۇمىستار ودان دا كوپ.
بولاشاق بۇگىننەن باستالادى
بۇگىنگى تاڭدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى بولىپ, قر مەملەكەت قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, ديپلومات, مينيستر, اكىم, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى تۇيمەباەۆ جانسەيىت قانسەيىت ۇلى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
جانسەيىت قانسەيىت ۇلى ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن وتكەندىكتەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولاشاعىنا ۇلتتىق دامۋ ستراتەگياسى تۇرعىسىنان قاراۋ كونتسەپتسياسىن ۇسىندى. ماسەلەنى قويا بىلەتىن جانە شەشىمىن تابا الاتىن, زامان, جاھاندانۋ تالاپتارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرا الاتىن ادام رەتىندە, ءوزىنىڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن جانە ىسكەرلىگىن كورسەتە باستادى.
قازۇۋ قالاشىعى دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ تا كەتتى. الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارىن اشتى. بىشكەك, ىستانبۇل قالالارىندا قازۇۋ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى.
جوعارى بيلىكتە جۇمىس ىستەگەن, ۇلكەن تاجىريبەسى بار بيىك تۇلعانىڭ رەكتور بولۋى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, بولاشاقتىڭ ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنىڭ بولاشاق قۇرىلىسى اقوردادا قولداۋ تاۋىپ بەكىتىلدى. ەندى 500 مىڭ ش.م. جاڭا قۇرىلىس نىشاندارى بوي كوتەرمەك. ءۇش جىلدان سوڭ عىلىمي زەرتتەۋ, يننوۆاتسيا ورتالىقتارى, تەحنوپارك, ەمحاناسى بار اۋرۋحانا قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلمەك. سونداي-اق وقۋ كورپۋستارىنىڭ اراسىندا «ۋاقىت ءيىرىمى» اتتى سۋ بۇرقاعى بار پارك جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ءارى «عىلىم ستەللاسى» كىشى ساۋلەت فورماسىمەن فۋدكورت سالىنباق.
ال, ءال-فارابي كوشەسىنىڭ كىرەبەرىسىندە 12 مىڭ ش.م قۇرايتىن رەكتوراتتىڭ جاڭا فۋتۋريستتىك عيماراتى بوي كوتەرمەك.
سونداي-اق ون ەكى مىڭ ورىنعا ارنالعان جاتاقحانا ستۋدەنتتەرگە ءوز ەسىگىن اشپاق.
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى جانسەيىت قانسەيىت ۇلىنىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن.
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى مەملەكەتىمىزدىڭ ابىرويىن ءار سالادا اسقاقتاتىپ ءجۇر. قانشا ما رەكتورلار شىقتى, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قانشا ما؟!
بۇگىنگى پرەمەر-مينيستر ءا.ا. سمايىلوۆ مىرزا دا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تۇلەگى ەكەنىن اتاپ وتەلىك.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە, ۇكىمەتتە, مينيسترلىكتەردە, سونداي-اق جوعارى سوت, باس پروكۋراتورا سىندى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن تۇلەكتەرىمىز كوپتەپ سانالادى.
ۋنيۆەرسيتەت كادرلارى – ۇلتتىق ەليتانى قالىپتاستىردى جانە ابىرويمەن جالعاستىرا بەرەدى.
ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن زور قۇرمەتكە بولەنگەن ازاماتتار از ەمەس. ماسەلەن, يۆانوۆ اناتولي ستەپانوۆيچ پەن انانەۆ اناتولي اندرەەۆيچ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, ال ءابىش كەكىلباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءىليا جاقانوۆ, دۋلات يسابەكوۆ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى.
بارلىعىمىزدىڭ التىن ۇيامىزعا, قارا شاڭىراعىمىزعا اينالعان قازمۋ مەن قازۇۋ-دىڭ كەيبىر تۇلەكتەرىنىڭ جۇرەك-جاردى سوزدەرىن كىرىستىرە كەتكىم كەلەدى.
ءابىش كەكىلباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى:
«... قايران, ۋنيۆەرسيتەت-اي... جەر-جەردەن ارمان قۋعان جاستار جيىلىپ ەدىك. سول جىلعى تۇلەكتەر ەستەن كەتپەيدى. وندىرىستەن كەلگەندەر وتە كوپ. مەكتەپ ءبىتىرىپ, وقۋعا تۇسكەندەر ازبىز. جەتىم شوجەلەردەي ءۇرپيىسىپ ءبىر بولەك جۇرەمىز. كەلە-كەلە ۇيرەنىستىك. بولەكتەنۋدى قويدىق. مايلى قاسىقتاي ارالاسىپ كەتتىك. سوعىستان ارىعان اش ارىق قوعام وڭ-سولىنا قاراي باستادى. قايتادان ەل بولىپ كەتۋدىڭ قامىن قىلدى. ءار ستۋدەنتتىڭ ارتىندا ءبىر قازاق شاڭىراعىنىڭ تاعدىرى تۇردى. ول جىلعى بالالار اش-جالاڭاش بولعانىمەن, بولاشاق الەمدىك دەڭگەيدەگى جارىسقا تۇسەتىن ىرگەلى ۇلتتىڭ ۇلتانى ەدى...»
ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى:
«...قارعىن سۋ كەتىپ, بيىك شىڭدار كورىندى. ول بيبلەيلىك ارارات تاۋى سەكىلدى جارقىراپ كورىندى. سولاردىڭ اراسىندا قازۇۋ بولماسا قازمۋ-دىڭ شوقتىعى بيىك تۇر...»
مۇنداي باعالاۋلار مەنىڭ جۇرەگىمە جىلى تيەدى. ويتكەنى ءوزىم دە ءوز تاعدىرىمداعى ەڭ قاسيەتتى شاڭىراق – وسى ۋنيۆەرسيتەت دەپ بىلەمىن. مەكتەپ ءبىتىرىپ, اسكەري بورىشىمدى وتەپ, قازمۋ-دىڭ دايىندىق بولىمىندە وقىپ, ستۋدەنت اتاندىم. قارا شاڭىراقتا رۋحاني, عىلىمي جاعىنان قالىپتاستىم. ءومىرىمنىڭ سىندارلى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت اتىمەن تىعىز بايلانىستى. ستۋدەنت, اسپيرانت, كانديدات, دوكتور, اكادەميك, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, رەكتور, مينيستر – بارلىعى دا ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىمىمنىڭ, ۇستازداردىڭ تاربيەسى مەن قالىپتاسقان جاقسى داستۇرلەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانى انىق. بۇعان شەكسىز سەنىمدىمىن جانە قارىزدارمىن.
ومىرىمدە قانداي قىزمەتتە بولسام دا, ەشقاشان التىن ۇيا – ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمنەن قول ۇزگەن ەمەسپىن. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەت ازاماتتىق قالىپتاسۋ, ءبىلىم مەن عىلىم ورداسى رەتىندە تاعدىرىمدا ەرەكشە ورىن الادى. سوندىقتان دا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, جۇرەكتەن شىققان سوزدەرىمدى جەتكىزۋگە تىرىستىم.
ۋاقىت وتكەنىمەن, جىلدار الماسقانىمەن, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شۋاعى جارقىراپ كورىنىپ تۇر. كورىنە بەرەدى!
تۋعان كۇنىڭ قۇتتى بولسىن – قاسيەتتى قاراشاڭىراق, جاساي بەر, ءبىزدىڭ الما-ماتەر!
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
قازۇۋ-دىڭ 2008-2010 جج. رەكتورى
