ءيا, «وقپان» اتتى رومانى مەن «دەرت» پوۆەسىن كەزىندە ادەبي ورتا جىلى قابىلداپ, وقىرمان تاراپىنان دا ءوز باعاسىن العان تۋىندىلار ەكەنىن بىلەمىز. «قايسار عۇمىر» اتتى راديودراماسىنىڭ ورنى بولەك. اسىرەسە ەرتەرەكتە «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالانعان «كىسىكيىك» اتتى ماقالاسى كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ كەمشىلىكتەرىن اشكەرەلەپ, قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. وڭلاسىن امىرقۇلوۆتىڭ ەسىمى سول كەزەڭدە جان-جاقتى تانىلىپ ۇلگەرگەن ەدى.
ول الدەقانداي اڭگىمە باستار الدىندا راحاتتانا ك ۇلىپ الادى. سالدەن كەيىن ونىمەن بىرگە ءوزىڭ دە جادىراپ سالا بەرگەنىڭدى بايقامايسىڭ. اقكوڭىل, اڭقىلداقتىعىنا قوسا بالاداي اڭعالدىعى تاعى بار. ەڭ باستىسى, ول ەشكىمگە جوق دەپ ايتا المايتىن ادام ەدى. ال جاساعان جاقسىلىعىنا العىسىڭدى بىلدىرسەڭ, جۇرە تىڭدايدى. ءتىپتى ءمان بەرمەيدى. تەك باسقالاردى ريزا قىلۋ ءۇشىن ومىرگە كەلگەن جان ءتارىزدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ قۇقىق بولىمىندەگى جۋرناليستىك قىزمەتى, ادام قۇقىعى جايىندا ءسوز قوزعاسا, سوڭى تاۋسىلماس حيكاياتتارعا ۇلاسادى.
وڭلاسىننىڭ ماعان دا زور شاپاعاتى تيگەن. بىراق ونى ءوزى سەزبەي كەتكەن سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. كەزدەسە قالعاندا سول وقيعانى ىلعي ەسىنە سالاتىن ەدىم. ءمان بەرمەيدى. ۇمىتىپ قالعان شىعار دەيمىن. الدە بىرەۋگە جاساعان جاقسىلىعىن مىندەتسىنبەيتىن قاراپايىمدىلىعى ما ەكەن؟ ول جاعى ماعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇسىنىكسىزدەۋ.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنى. «جالىن» باسپاسىندا رەداكتور بولىپ ىستەيتىنمىن. ول جىلدارى پۋبليتسيستيكالىق جانردا جازىلعان اۆتورلار توپتاماسى ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. سولاردىڭ بىرىنە جاۋاپتىمىن. وڭدەۋ, سۇرىپتاۋ بارىسىندا كوپ شىعارمالاردىڭ ىشىنەن و.امىرقۇلوۆ دەگەن اۆتوردىڭ ماقالاسى سالماقتىلاۋ كورىندى. ريزا كوڭىلمەن قول قويىپ, وندىرىسكە جىبەردىم. كىتاپ شىققاننان كەيىن عانا وڭلاسىنمەن تانىستىعىمىز باستالدى. بىردەن ەجەلگى دوسىنداي ءوزىمسىنىپ, اعىل-تەگىل شەشىلىپ قويا بەردى. «تىم اقكوڭىل ادام ەكەن-اۋ!» دەيمىن ىشىمنەن. قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىنا جازعان ماقالالارى مەن فەلەتوندارى, ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەس جايىنا كەلگەندە ءتىپتى ەكپىندەپ كەتەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندەگى باسشىلارى – بالعابەك قىدىربەك ۇلى, شەرحان مۇرتازا, نۇريدەن ءمۇفتاحوۆتاردى ۇستاز تۇتادى. «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ تۋرالى دا جىلى پىكىرلەرىن توگىپ-توگىپ تاستادى.
«جالىن» باسپاسىنداعى ءۇي كەزەگىم تاقاپ قالعان. ءوزىم پروپيسكادا تۇراتىن جەرگە اۋىلداعى شەشەمدى تىركەتە الماي جۇرگەنمىن. قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنداعى وسى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن باستىقسىماق قۇجاتتارىمنىڭ شەكەسىنە ء«تورت شارشى مەتر جەتپەيدى» دەپ كورسەتىپ, اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تولقۇجات قىزمەتكەرى «بالەنباەۆانىڭ نازارىنا» دەپ قول قويىپ, شىعارىپ سالعان.
كەڭەستىك كەزەڭدە الماتى – جابىق قالا. تولقۇجات تىركەۋىنە تۇرۋ – قازاقتار ءۇشىن قيامەت-قايىمنىڭ ءوزى. بىردە, ءسوز اراسىندا وسى جايىندا ايتىپ قالىپ ەدىم, وڭلاسىن: «ول كىسىنى مەن جاقسى تانيمىن. كەتتىك», دەدى. سالىپ ۇرىپ ءى الماتى جاقتاعى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە الىپ كەلدى. ءبىزدىڭ بارار جەرىمىز اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسى ەدى عوي دەگەنىمشە بولعان جوق, ەكىنشى قاباتتاعى بالەنباەۆانىڭ بولمەسىنە كىردىك. ورتا جاستاعى ايەل ادام جىلى قابىلدادى. وڭلاسىن اپىل-عۇپىل كەلگەن بۇيىمتايىمىزدى بايانداي جونەلدى. باستىق ايەل مەنىڭ قۇجاتتارىمدى قولىنا الىسىمەن:
– سىزدەر ماعان قاتەلەسىپ كەلىپ وتىرسىزدار. بۇل قۇجات وسى اۋداننىڭ ىشكى ىستەر بولىمىندەگى مەنىمەن فاميليالاس ادامعا جىبەرىلىپتى, – دەدى.
اڭتارىلىپ قالدىق. جيعان-تەرگەن قاعازدارىمنىڭ ىشكى-سىرتقى «سىرىن» وڭلاسىنعا ەگجە-تەگجەيلى تۇسىندىرمەگەنىمە, بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعانىما وكىنىپ مەن وتىرمىن. بىراق ول ساسار ەمەس. ادەتتەگى اڭقىلداق كوڭىلىمەن وزىمسىنە جىميىپ:
– وندا سول كىسىگە ءبىر اۋىز ءوتىنىش ايتىڭىز. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى جەرگە تاستامايدى عوي, – دەدى.
ەلگە تانىمال «سق»-نىڭ بەلگىلى ءجۋرناليسى بولعاندىقتان با, الدە وڭلاسىننىڭ جەكە باسىن قۇرمەتتەگەندىكتەن بە, ول كىسى اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندەگى فاميليالاسىنا تەلەفون شالىپ, ءبىزدىڭ قاتەلەسىپ وزىنە كەلگەنىمىزدى, دەگەنمەن مۇمكىندىك بولسا كومەكتەسىپ جىبەرۋىن سۇرادى. ءسويتىپ, ماسەلەم اياقاستىنان شەشىلدى. قۋانىسىپ تارقاستىق. ءبىر جىلدان كەيىن, ەكى بولمەلى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان مەن وزىممەن بىرگە تولقۇجات تىركەۋىندەگى شەشەمنىڭ ەسەبىنەن, سول قارساڭدا دۇنيەگە كەلگەن ەكىنشى ءسابيىمنىڭ ەسەبىنەن ءتورت بولمەلى پاتەرگە يە بولىپ, بۇكىل اۋلەتىمىز مارە-سارە بولدىق تا قالدىق.
كەزدەسكەن سايىن وڭلاسىنعا: «مەنىڭ ءۇيىمنىڭ ءبىر بولمەسى وزىڭىزدىكى. ۇيدەگى جەڭگەمىزبەن بىرگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلىپ, قونىپ كەتسەڭىزشى» دەيمىن. قولىمدى قىسىپ, ءماز بولادى دا, اعىل-تەگىل باسقا اڭگىمەگە اۋىسادى.
ادەتتە, ەكى قازاق تانىسا قالسا, وراعىتا كەلىپ الدىمەن قاي جاقتان ەكەنىن ءبىلىپ الادى ەمەس پە. ودان كەيىنگىسى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى. وڭلاسىن ءبىر سوزىندە جامبىلدان ەكەنىن ايتقان. مەن ونى الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى دەپ ءتۇسىنىپپىن. ياعني سەيداعا-سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ جەرلەسى دەپ قابىلداعام عوي. جامبىل وبلىسىنان ەكەنىن تاياۋدا عانا ەستىدىم.
«وسى وڭقاڭ مەنى دە سەيداعاڭنىڭ جەرلەسى نەمەسە اعايىنداسى دەپ ءجۇر مە ەكەن؟» دەگەن ويمەن ءبىر-ەكى رەت تۋعان ولكەم سەمەي جايىندا, ول جاقتا وتكەن اۋىرلاۋ بالالىق شاعىم تۋرالى ادەيى اڭگىمە قوزعاعام. ول ۇيىپ تىڭدادى دا, سول باياعى اقكوڭىل قالپىنان تايمادى.
وسى عۇمىرىندا قانشا ادامعا اپپاق كوڭىلىن جايىپ سالىپ, قانشا ادامعا جاقسىلىق جاساعانىن بىلمەيمىن, بىراق بىردە, جۇمىسسىز جۇرگەن كۇندەرىندە دوس-جاران, جەرلەس, اعايىندارىنان كوڭىلى قالعانىن دا ايتقان ەدى. باياعى جاقسىلىعىنا جاقسىلىق قايتارىپ, دوستىق پارىزىمدى وتەيتىن ءساتىم تۋدى-اۋ دەپ جان-جاققا شاپقىلاعانىمنان ەشتەڭە شىقپادى. وكىندىم. ءوزىمدى قادىرلەيدى, ءسوزىمدى قادىرلەيدى دەپ جۇرگەن سىيلاستارىمنىڭ كوبىسى قۇرعاق ۋادەدەن ارى اسا المادى. وڭقاڭدى جۇمىسقا ورنالاستىرا المادىم. رەنجىدىم, ومىرگە كەيىدىم. اقكوڭىل, ادال جانداردى كەزىندە باعالاماي, ومىردەن وتكەن سوڭ وتىرىك وكسيتىندەرگە كۇيىندىم. كەيىنگى كەزدە اقكوڭىل ادامداردىڭ الدىندا ءوزىمدى قارىزدار سەزىنەتىندەيمىن. اڭقىلداعان بىرەۋلەردى كورسەم, وڭلاسىن امىرقۇلوۆ ەسىمە تۇسەدى. باقيعا اتتانعان جاندى دا ىزدەيتىن كەزىڭ بولادى ەكەن. مىنا ومىردە وڭقاڭنىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانداي كورىنەدى.
مەنىڭشە, بۇكىل ادامي قاسيەتتىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ءبارى اپپاق كوڭىلدەن باستاۋ الادى. ونسىز ازاماتتىق جايىندا ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى.
سەرىك جۇمابەك ۇلى
