قالامگەرلەر ۇستاحاناسى

توقال ەشكىنىڭ مۇيىزىندەي ءمۇجىلىپ, ابدەن سارىتاپ بولعان كونە تەلەفون بەزەكتەي جونەلدى. وسى قوڭىراۋدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان دي-اعاڭ (جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ) ۇشاتىن بۇركىتتەي قومدانىپ بارىپ, تەلەفوندى قۇلاعىنا توستى.

– ءيا, ءيا! مەن... ءدال سولاي. مەندە وتىر! قازىر بارادى, قازىر... – ماعان كوز قيىعىن ءبىر تاستاعان ول تەلەفوندى قويار-قويماستان: – ۇش! – دەدى, – شەراعاڭ شاقىرىپ جاتىر!

«شەراعاڭ شاقىرىپ جاتىر!» دەگەن ءسوز ماعان «تسك شاقىرىپ جاتىر!» دەگەندەي ەستىلدى. وسىعان دەيىن رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ءجۇرىپ, ۇلكەن تسك مەن كىشى تسك-نىڭ اراسىن شاڭ قىلعان جۇرەگىم شايلىعىپ قالعان ءسات ەدى. شاڭ قىلعاندا, جەكە باسىما قاتىستى الىپ بارا جاتقان ەشتەڭە جوق. ءبارى سول – جازۋ-سىزۋدىڭ اينالاسىنداعى ءاجىڭ-گۇجىڭ اڭگىمەلەر. ەسىمدە قالعانى, «ناشاقورلىق تۇمانى», «مەكتەپتە اتىلعان وق», «كومسومولدىڭ تالقانى...» سياقتى جازبالارىم «سوۆەتتىك ءومىر سالتىنا قارا كۇيە جاققان, يدەيالىق جاعىنان تەرىس دۇنيەلەر» قاتارىنا جاتقىزىلىپ, جازىقسىز سوگىس ارقالاپ, اعاش اتقا ءمىنۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعام. «ەندى قايدا بارىپ باس ساۋعالاسام ەكەن؟» دەپ جۇرگەندە, ديداحمەت اعامىز شاقىرا قالماسى بار ما؟ ادەبي گازەتكە.

ءسويتىپ, 1989 جىلدىڭ 4 ساۋىرىندە قاس­تەرلى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» تابال­دىرى­عىن يمەنە اتتادىم. ادەبيەتتىڭ نەبىر مارقاسقالارى مەن ساڭلاقتارى (ورالحان بوكەەۆ, تۇتقاباي يمانبەكوۆ, سايىمجان ەركەباەۆ, يران-عايىپ ورازباەۆ, يسرايل ساپارباەۆ, ءاليا بوپەجانوۆا, قايىربەك اسانوۆ, بەي­بىت قويشىبەۆ, ءجۇرسىن ەرمان, وتەپ­بەرگەن اقىپبەكوۆ, جاستاردان جۇسىپ­بەك قورعاسبەك, ءامىر­حان مەڭدەكە, ەركىن جاپپاس ۇلى...) سياقتى تانىمال قالامگەرلەر تورى­نەن ەسىگىنە دە­يىن بەرىك جايعاسىپ العان قارا شاڭى­راقتىڭ بوساعاسىنان اتتاۋ وڭاي بول­­عان جوق. جۋرناليست كادر­لارىن سۇرىپ­تاۋدىڭ حاس شەبەرى, بىلىك­تى رە­داكتور-ۇيىمداستىرۋشى, مەم­لە­كەت­تىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شەرحان مۇرتازانىڭ قاي باسپاسوزدە جۇرسە دە ءوز مەكتەبى قالىپتاسقان عوي. كومانداسىندا كەزدەيسوق ادام بولمايدى. سودان با, جۋرناليستيكا كوريفەيىنىڭ الدىنا جەتكەنشە ءبولىم باستىعى, جاۋاپتى حاتشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى سياقتى بىرنەشە بۋىننىڭ سىناعىنان ءوتتىم-اۋ دەيمىن.

قابىلداۋ بولمەسىنە كەلسەم, ەشكىم جوق. وڭ جاقتا باس رەداكتوردىڭ كابي­نەتى, سول جاقتا ورىنباسارى – ورالحان بوكەەۆ. بىرەر كۇن بۇرىن ول كىسىمەن دە سويلەسكەنبىز. تۋمىسىنان ءتۇسى سۋىق پا, الدە ماعان سولاي كورىندى مە, شالقالاي قاراعان كۇيى تىم سالقىن قارسى الدى. مەنىڭ ىقتياتتاپ دايىنداپ, تاستاپ كەتكەن ءبىر قۇشاق ماقالالارىم سالىنعان كوك پاپكانى الدىنا جايىپ قويىپ, قارىنداشپەن سىزىپ قاراپ وتىر ەكەن. سوستيىپ تۇرعان مەنىڭ باسىمنان اياعىما دەيىن ءبىر شولىپ ءوتتى. وتىزدىڭ ۇستىندەگى الاقۇيىن كەزىمىز, قويۋ قارا شاشىمىز يىققا تۇسەدى. جاراتتى ما, جاراتپادى ما, بىلمەيمىن, باسىن ءبىر كەكجەڭ ەتكىزىپ: «قولىڭنان جازۋ كەلەتىنى كورىنىپ تۇر. بىراق سوڭعى شەشىمدى انا كىسى ايتادى!» دەدى, «يەگىڭ قىشىماسىن» دەگەندەي ءسوزدى قىسقا قايىرىپ. سودان كۇدەر ۇزە باستاعام. بۇگىن دي-اعاڭ قايىرا تەلەفون شالىپ, تەزدەتىپ كەل, رەدكوللەگيا بولادى دەگەن سوڭ, شاپانىمدى شەشىپ الماس دەپ كەلە سالعان بەتىم.

حاتشى قىز كەشىككەن سوڭ, جايلاپ رەداكتوردىڭ ەسىگىن قاقتىم. سول ءسات ەسىك جارتىلاي اشىلدى دا, ىشتەن قاۋعاداي بۇيراباس كورىندى. جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى اقىن قايىربەك اسانوۆ. «كەلدىڭ بە, ىشكە كىر».

قاق توردە الاتاۋدىڭ مۇزبالاعىنداي قاباعىنان قار جاۋىپ, قالىڭ قارا مۇرتىن سىلاپ قويىپ شەرحان مۇرتازا, بەر جاعىندا ۇستەل جاعالاي ورال­حان بوكەي, جاۋاپتى حاتشى تۇتقاباي يمانبەكوۆ وتىر ەكەن. رەداكتوردىڭ ال­دىندا مەنىڭ سەمىز كوك پاپكام تومپيىپ جاتىر. ماقالالار. «كەلىڭىز-ز-ز! وتىرىڭىز-ز-ز!» دەدى شەراعاڭ «ىزز... ىزز...» دەگەندى əۋەندەتە سوزا ءتۇسىپ. بۇعان دەيىن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ء«سىز» دەگەندى ەستىمەگەنبىز, ىزىل كۇشەيگەن سايىن «شارۋا وڭعارىلمايتىن بولدى-اۋ» دەپ, ىشتەي كۇدەر ۇزە باستادىم. قايىربەكتىڭ قاسىنداعى شەتكى ورىندىققا تىزە بۇگە بەرىپ ەدىم, شەراعاڭ تاعى كۇج ەتە ءتۇستى.

– مىنانى ايتىڭىزشى ماعان! – دەدى سۇستى كوزدەرىمەن تىكە قاراپ. تىكىرەيگەن مۇرتى دا قوسا قيمىلداپ كەتكەن سياقتى. – ەكىنىڭ ءبىرى قولى جەتە بەرمەيتىن رە-ە-س-س-پۋبليكالىق تسەكا كومسومولدىڭ ورگانىنان جازۋشىلار باسىلىمىنا نەگە اۋىسقىڭىز كەلەدى؟

ساۋالى ورىندى ەندى. و زاماندا رەسپۋبليكالىق ءۇش-اق باسىلىم بار ەدى. سونىڭ بىرەگەيى, كەزىندە شەر-اعاڭ­نىڭ ءوزى دە باسقارعان «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ورنالاسۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس بولاتىن. سوڭىمنان شالا قوڭىراۋ بايلانعانىن دا ءبىلىپ تۇر. بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. ءوزى دە ۇلكەن تسك-نىڭ بەلدى مۇشەسى ەمەس پە. قۇرىعى ۇزىن. ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, دي-اعاڭ «سۇراسا, بىلاي ايت» دەگەن ءبىر سوزگە تىرناق ىلىكتىردىم.

– اعالار, – دەدىم. – جاسىمىز بولسا وتىزدان اسىپ بارادى. «لەنينشىل جاستىڭ» شەكپەنىنەن شىعاتىن ۋاقىت كەلدى. ايبارلى «قازاق ادەبيەتى» گازە­تىندە قىزمەت ىستەۋدى كىم ارماندامايدى دەيسىز؟ مەن دە سونداي ءۇمىت جەتەلەپ كەلگەن ءوز ىنىلەرىڭىزدىڭ ءبىرىمىن... (ۇزىن-ىرعاسى وسى. قازىر بۇل سوزدەرىم كۇلكىلى ەستىلەتىن شىعار. بىراق اعالارىم كۇلمەدى. بالكىم, ساعىن سىندىرمايىق دەگەن دە بولار).

– ءجون-اق! ا-ا-ال, سىزدەر نە ايتاسىزدار, بۇعان؟ – باستىق وتىرعاندارعا شولا قارادى.

– مەن بۇ جىگىتتى اسا جاقىن بىلمەيدى ەكەم. جازعاندارىمەن عانا سىرتتاي تانىسپىن. قابىلەت-قارىمى بار سياقتى, – دەپ ور-اعاڭ باسىن بىردەن الا قاشتى. ءتۇسىنىپ تۇرمىن, جاقىن ارالاسىپ-قۇرالاسپاساق تا ءبىر جەر, ءبىر ولكەدەنبىز.

ابىروي بولعاندا, جاۋاپتى حاتشى تۇتقاباي يمانبەكوۆ كوكەمىز جۋرنا­ليستيكا فاكۋلتەتىندە بىزگە وچەرك جانرىنان ءدارىس وقىعان ۇستازىمىز ەدى, جازۋ-سىزۋ جاعىنا يكەمدىرەك بولعانىمىزدى كوڭىلىنە تۇتىپ قالىپتى. «تابەەۆ مىقتى شاكىرتىمنىڭ ءبىرى بولعان» دەگەنى وندىققا ءدال ءتيدى.

– ولاي بولسا, تۇقا, نە تۇرىس؟ مىقتى شاكىرتىڭىز ەكەن, قارسىلىق جوق. «دەرەكتى پروزا جانە پۋبليتسيستيكا» بولىمىنە قابىلداڭىزدار. ىسكە ءسات دەيمىز! – شەر­اعاڭنىڭ قاباعى ءسال اشىلعانداي ءال­سىز ءبىر نۇر جارق ەتتى. شارۋانىڭ ءساتتى شە­شىلگەنىنە ىشتەي قاتتى قۋاندىق, ارينە.

دي-اعاڭ مەنەن بەتەر قۋاندى: «ال ەندى ءوزىڭدى جاقسىلاپ كورسەت. شەراعاڭ­دى شالقاسىنان تۇسىرەتىندەي دۇنيەلەر ۇسىنۋىڭ كەرەك» – دەپ. بولىمدەگى بولا­شاق باستىعىمنىڭ مىنا ءسوزى سانامدى قامشىداي وسىپ ءوتتى.

جالپى, باسقا گازەتتەرگە قاراعان­دا ادەبي باسىلىمنىڭ تابيعاتى, ءجونى بو­لەكتەۋ. ونىڭ ۇستىنە, قازاق جۋرنا­ليس­­تيكاسىنىڭ كوشباسشىسى شەرحان مۇرتازا باسقارىپ وتىرعاننان كەيىن بە, ءبىرشاما ەركىندىك تە سەزىلەدى. سالماقتى, ويلى ماتەريالدارمەن قاتار, قوعامنىڭ شابىنا شوق تۇسىرەتىن دۇنيەلەر دە از بولمايتىن. ءالى ەسىمدە, وتەپبەرگەن اقىپبەكوۆتىڭ «شۋ وزەنىندە سۋ كوپ پە, شۋ كوپ پە؟» دەگەن اتىشۋلى ماقا­لاسى قىرعىز-قازاق باسشىلارىنىڭ ۇكىمەتارالىق كەزدەسۋىندە تالقىلان­دى. جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «التىن جۇل­دىزدى ۇشقىش» ماتەريالىنىڭ كەيىپ­كەرى, رەسەيلىك توقتار اۋباكىروۆتى مەملەكەت باسشىسى ىزدەتىپ, ارنايى شاقىرتىپتى. ەندى بۇلار بۇرىننان توسەلىپ قالعان كىلەڭ سايىپقىراندار عوي. جازعاندارى «لەتۋچكادا» ماقتالىپ جاتادى. شىققان سوڭ, دۋىلداپ جۋىپ جاتادى. ولارعا جەتۋ ءۇشىن بىزگە ءالى قايدا؟.. دەيمىن عوي.

كوڭىلىمدە جۇرگەن بىرەر تاقىرىپ بار ەدى. سونىڭ ءبىرىن ۇسىندىم. ول كەزدە جۋرناليستەرگە ىزدەنۋگە مۇمكىندىك مول, جول قاراجاتى – رەداكتسيا ەسەبىنەن. الماتىدان 350 شاقىرىمداي جەردە, بالقاش كولىنىڭ كۇنباتىس جاعالاۋىن­دا «ۇلكەن» اتتى ەنەرگەتيكالىق ءىرى كەشەن سالىنا باستاعانىن قۇلاعىم شال­عان. كارتادا جوق, ماسكەۋدىڭ تىكەلەي باقىلاۋىنداعى جابىق كەنت. اتى دا قىزىق – «وڭتۇستىك قازاقستان گيدرو­تسيركۋليارلىق ەلەكتروستانتسياسى». اتى زيانسىز بولعانىمەن, زاتى قاتەرلى ەدى. ورىستاردىڭ تۇپكى ماقساتى – بۇل ايماق­قا اەس (اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن) سالۋ بولاتىن. كەنتتىڭ ەكى جاعىندا قارۋلى بەكەتتەر بار, ءوز تۇرعىندارىنان باسقا بەيساۋات جاننىڭ كىرۋى قيىن. كۇرتى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەي­تىن تانىس جىگىتتىڭ كومەگىمەن «با­لىق­شىلار» قاتارىنا قوسىلىپ, قا­لا­عا كول ارقىلى كاتەرمەن باردىق. ەكى كۇن ارمانسىز ارالادىق. ۇيلەردى سا­لىپ-اق تاستاپتى, اينالا مۇنتازداي الاڭ­دار, گۇلزار باق. قازاقستاننىڭ باسقا مەكەندەرىندە كەزدەسپەيتىن ەت-ماي, ازىق-ت ۇلىك دەگەندەرىڭىز دۇكەندەرىندە سىقاپ تۇر. كەرەمەت ەندى.

وكىنىشكە قاراي, سونشا ەڭبەكپەن جازىلعان ماتەريالدى «ليتو» دەيتىن (باسپاسوزدەگى قۇپيالىقتى قاداعالاي­تىن ارنايى ءبولىم) ۆەرستكادان الدىر­تىپ ­تاس­تادى. ەشقانداي ءۋاجىڭدى تىڭ­دار ەمەس! تيپوگرافياداعى ايعاي-شۋ شەرحان ­مۇر­تازانىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ول جوعا­رى جاققا قوڭىراۋلاتىپ ءجۇرىپ, اقىرى باسۋعا رۇقسات اپەردى. كەيبىر قۇپيا دەرەك­تەردىڭ سۇزگىدەن وتپەي قال­عانىنا قارا­ماستان, جۇرت «كارتادا جوق قالا» ماقالاسىن دۇرىس قابىلداعان سەكىلدى.

* * *

سىرتتاي سۇستى كورىنگەنىمەن, شەرحان مۇرتازا جۇرەگى جۇمساق, پەيىلى كەڭ, تالاپتى جاستاردىڭ شىعارماشىلىق ىزدە­نىسىنە بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, سىرتتاي باۋلىعاندى ءتاۋىر كورەتىندەردىڭ سو­يىنان ەكەن. قالاماقىنى ەسەلەپ قوي­دىرتادى. ايلىق-شايلىعىڭ دا جا­مان ەمەس. ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورىنىڭ جا­­­لا­­قىسىنا جۋىقتايدى دەسەتىن بىلە­تىن­دەر, ءبارىن قوسقاندا باقانداي 400 سوم­نىڭ ار جاق, بەر جاعى («لج»-دان ەكى ەسە كوپ). پاتەردە كۇن كەشىپ جۇرگەن پاقىرلارعا ودان ارتىق نە كەرەك؟ ارقا سۇيەر تىرەگىمىز مىقتى بولعان سوڭ, نەدەن ايانامىز؟ جارىسا جازدىق. تاقىرىپتار بىرىنەن ءبىرى وتەدى. الايدا, بايقايمىن, مەنىڭ شالاسى كوپ دۇنيەلەرىم ايگىلى «قارا مارجان» مەن «قىزىل جەبەنىڭ» اۆتورى شەر-اعاڭدى «قۇلاتپاق» تۇگىلى, ءالى ورنىنان دا قوزعالتا الماعان سياقتى...

ءبىر كۇنى قازمۋ-دىڭ (قازىرگى قازۇۋ) اتشاپتىرىم اۋماعىندا ءار ايدىڭ 21-ىندە جوعالىپ جاتقان ستۋدەنت قىزدار تۋرالى «حابارسىز كەتتى دەمەڭىز...» اتتى ماقالام جارىق كوردى. جەر جۇتقان­داي حابار-وشارسىز كەتكەندەردىڭ ءبارى دە قازاق قىزدارى ەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ايتۋىنشا, قانشا اڭ­دىسا دا, تۇندە عانا جورتاتىن قاندى قاراق­شىنى قولعا تۇسىرە الماپتى. بۇل نە دەگەن شاراسىزدىق دەسەڭىزشى؟

«قازاق ادەبيەتى» ءار جۇما كۇنى شى­عادى. دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ اسىقپاي جۇمىسقا كەلسەم, باسشىلار ىزدەتىپتى. باردىم. ورىنباساردىڭ كابينەتىندە سافۋان شايمەردەنوۆ, قالمۇقان يسا­باەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, ت.ب. اقسا­قالدار دۋىلداسا اڭگىمە سوعىپ وتىر ەكەن. ءبىرازىن تانيمىن, كەيبىرىن سىرتتاي بىلەمىن. «ماقالانىڭ اۆتورى وسى جىگىت», دەدى وراعاڭ. زىعىردانى قاي­ناعان اعالارىم: «مۇنى اياقسىز قال­دىرۋعا بولمايدى! مىندەتتى تۇردە جو­­عارى جاققا جەتكىزۋ كەرەك!» دەسىپ, ۇجىم­دىق حات جازىپ اكەلىپتى. كەلەسى نو­مىرگە جەدەل جاريالانعان اشىق حات پەن الگى ماقالامىز ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگىندە قارالىپ, 50 ادامنان قۇ­رال­عان ارنايى توپ كوشەگە شىقتى. توپ مۇشەلەرى جاي كيىممەن ءجۇرىپ, قازمۋ-دىڭ تۇتاس اۋماعىنا جاسىرىن باقىلاۋ ورناتتى. ءسويتىپ, قوعامدى دۇر­لىكتىرگەن ماندجيكوۆ دەگەن قاسكوي قولعا ءتۇسىپ, ءومىر بويىنا تۇرمەگە جابىلدى. اشىنعان وقىرمانداردان حات جاۋىپ كەتتى. ولاردى بىرنەشە نومىرگە ءبولىپ جاريالادىق. وسىنىڭ ءبارىن سىرتتاي باقىلاپ, باعدارلاپ وتىرعان شەر-اعاڭنىڭ بەتى بەرى بۇرىلعانداي بولدى. «لەتۋچكادا» ايتقان «وسى باعىتتان تايماۋ كەرەك!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىن اق باتاداي قابىلدادىم.                

 * * *

كەڭەس وداعىنداعى «قايتا قۇ­رۋ» دەيتىن ناۋقان ەكپىن العان كەز. ءبىزدىڭ جاڭاوزەندە, بالتىق ەلدەرىندە, ازەربايجان مەن گرۋزيادا ۇلكەندى-كىشىلى ەرەۋىلدەر مەن تولقۋلار تىزبەكتەلە ءجۇرىپ جاتتى. يمپەرياعا قارسىلىق! ال سولاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان, توتا­ليتارلىق جۇيەنىڭ توڭىن جىبىتكەن 86-نىڭ جەلتوقسانىنىڭ اتى ەش جەردە ايتىلمايتىن. قالاي دەسەك تە, كو­تەرۋگە لايىقتى تاقىرىپ. جەلتوقسان كو­تەرىلىسىن زەرتتەگەن پارلامەنتتىك كو­­ميس­سيانىڭ ساراپشىلار توبىنا قو­سىلعان سوڭ, بۇل ويىم بۇرىنعىدان دا ءور­شي ءتۇستى. مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ, پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنان جيناقتالعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە كو­لەمدى زەرتتەۋ دايىنداپ ۇسىندىم. باس رەداكتور الدىمەن رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەلەرى تانىسىپ شىقسىن دەپ تاپسىرما بەردى. وبالى نە كەرەك, ماقالامەن جەكە-جەكە تانىسقان ارىپتەستەرىم ءوز ەسكەرتپەلەرىن قوسىپ, قولدارىن قويىپ, كەلىسىمدەرىن بەردى.

ەڭ سوڭىندا شەراعاڭنىڭ ءوزى شا­قىرتتى. بۇل جولى قولىمدى سىعىمداي قىسىپ (ريزاشىلىعىن بىلدىرگەنى), قارسى­سىنداعى ورىندىقتى نۇسقادى. الدىندا ما­شينكادان شىققان «جەلتوقسان جاڭ­عىرىقتارى» جاتىر.

«دۇرە-ە-ەس! جىگىتتەر تەگىس قولداپ جاتىر ەكەن. بىراق بۇل – باس كەتەتىن وتە شەتىن ماسەلە! بىلەسىڭ عوي, – دەپ باستادى ءسوزىن. – ەڭ الدىمەن, بيلەۋشى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى نىساناعا الىنىپتى. ولار مۇنى حوش كورە مە؟».

راسىندا دا, جەلتوقسان دۇربەلەڭىنەن كەيىن ارادا ءۇش جىل وتسە دە ماسكەۋدىڭ ۋىتى ءالى قايتپاعان كەز. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن تۇتاس قازاق حالقى «ۇلتشىل» اتانعان اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭ ەدى. ۇلت زيالىلارى, اسىرەسە, اقىن-جازۋشىلار كگب-نىڭ كۇندىز-ءتۇنى اڭداۋىندا بولاتىن. جەلتوقساندىق جاستار ءالى سول «ۇلتشىل», «ناشاقور», «ماسكۇنەم» اتاۋىمەن ءجۇر. اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قايرات رىسقۇلبەكوۆ, مىرزاعۇل ابدىقۇلوۆ پەن ەربول, ءلاززات, ءسابيرالاردىڭ ەسىمدەرى جەتى ق ۇلىپتىڭ استىندا. قاماۋعا ىلىككەن 8 000 ادامنىڭ 1 500-ءى اكىمشىلىك-قىلمىستىق جازاعا تارتىلىپ, جان-جاقتا بوسىپ ءجۇر. الدى يتجەككەنگە ايدالىپ, ارتى پارتيا, كومسومولدان شىعارىلدى, قىزمەتتەن قۋىلدى. سونىڭ ءبارى ۇلكەن تسك-نىڭ نۇسقاۋىمەن بولىپ جاتقان سۇراپىل مايدان ەكەنىن العا تارتا سويلەگەن شەرحان مۇرتازا ىشكى كۇدىگىن دە ىرىكپەدى: «مايدان بول­عاندا, قاراڭىز, بۇل جاۋدىڭ قاي جاق­تان, ىشتەن بە, سىرتتان با كەلەتىنىن بىلمەيتىن – كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر ءتۇرلى مايدان بولىپ تۇر. مايداننىڭ وزەگى – جەلتوقسان! جەلتوقسان – تەك كولبينگە عانا قارسىلىق ەمەس. بۇل – يمپەريالىق قورلىققا, زورلىققا قارسىلىق. «مەن قازاقپىن!» دەپ قاسقايا تۇرىپ ايتا الماي, ءتىلى بايلانىپ, اۋزى بۋىلعان ازاپقا قارسىلىق! وكىنىشتىسى, جەلتوقسان تاعىلىمى حالىقتىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ ونەگە الار رۋحاني قازىناسىنا اينالا الماي وتىر. بۇل – اششى شىندىق. كۇيرەگەن رۋحتى كوتەرۋ ءۇشىن مۇنى گازەتكە كورىنەتىندەي ەتىپ بەرگەنىمىز دۇرىس, – ءبىراز كوسىلىپ, جۇرەك تولعانىسىن توگىپ-توگىپ العان شەراعاڭ ءسال توسىلىپ قالدى. – دەگەنمەن بۇل ماقالانى ميحايل ەسەن­اليەۆكە ءبىر وقىتىپ العانىمىز ءجون بولار... ساقتىق ەشقاشان ارتىقتىق ەتپەيدى».

بۇل ايتىپ وتىرعان ادامى – 1981-89 جىلدارى قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان, بۇل كۇندە كوپشىلىك قاۋىم ۇمىتا باستاعان ميحايل يۆانو­ۆيچ ەسەناليەۆ. رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلى­سىندا تۋعان زيالى قازاقتىڭ ءبىرى. ءوز ايتۋى بويىنشا شىن ەسىمى – حاكىم تىلە­گەن ۇلى. فيلوسوفيا عالىمدارىنىڭ دوك­تورى, كاسىبي ديپلومات, جەلتوقساندى زەرت­تەۋشى قوعام قايراتكەرىنىڭ ءبىرى.

شەر-اعاڭ «كرەملەۆكا» دەيتىن تىكە تەلەفوننىڭ قۇلاعىن بۇراپ جىبەرىپ, مينيسترگە قوڭىراۋ شالدى. جاۋاپ قىسقا بولدى: «ەرتەڭ ساعات تۇسكى 12-دە كۇتەتىن بولدى. كەشىكپە! ۇكىمەت ادامى. ماقالانىڭ ءبىر داناسىن الا بارارسىڭ».

مينيستر كەلىسىلگەن ۋاقىتىندا قا­بىل­دادى. سىپايى, سالماقتى كىسى ەكەن. بۇرىن كەزدەسپەسەك تە, مەنى سىرتتاي بىلە­تىنىن اڭعارتتى. «جازعاندارىڭدى وقىپ جۇرەمىن, دەپ, حاتشى قىزعا شاي الدىرتتى. ماقالانى اسىقپاي قاراپ شىقتى دا: – ساياسي ورەسكەل قاتەلەر كورىپ تۇرعان جوقپىن, بىراق اششىلاۋ ما, قالاي؟ كەلتىرگەن تسيفرلارىڭ مەن دەرەكتەرىڭ دە باي ەكەن. تىم ايقايلاپ تۇرعانى بولماسا... بايقارسىڭدار! – دەدى. سوسىن «تانىستىم» دەپ, قولجازبانىڭ سىرتقى بەتىنە قول قويىپ بەردى, – شەراعاڭا ءوزىم زۆوندارمىن...».

ءسويتىپ, ءبىر اي شاماسىندا دايىندا­عان «جەلتوقسان جاڭعىرىقتارى» جا­رىق كوردى (10.11.1989). جارىق كورگەنىن قايتەيىن, ىلە-شالا باس رەداكتورعا ۇلكەن تسك-دان ءامىرلى قوڭىراۋ ءتۇسىپتى. «اۆتورى پارتيادان شىعارىلسىن, قىزمەتتەن قۋىلسىن!». جوعارىداعىلاردىڭ سورىنا قاراي, مەن پارتيادا جوق بولىپ شىقتىم. سونداعى شەر-اعاڭنىڭ: «ماعان كوممۋنيست ەمەس, جۋرناليست كەرەك» دەپ ايت­قانى قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتتى.

الايدا قۋعىنداۋ مۇنىمەن توقتا­تىلعان جوق. پروكۋراتۋرا ۇستىمىزدەن قىلمىستىق ءىس قوزعادى. قۇزىرەتى كۇشتى قاھارلى كگب ايلار بويى سوڭىمىزعا ءتۇستى. ول تۋرالى «پروكۋرورمەن جەكپە-جەك» دەگەن ماقالامدا كەڭىنەن ايتىلادى.

ال باس رەداكتورىمىز شۇعىل تۇردە تسك-نىڭ ورگانى «ەگەمەن قازاقستانعا» اۋىس­­تىرىلدى. ادەبي گازەتكە ورتالىق كو­­­ميتەتتەن جاڭا باسشى كەلدى. جاڭا ءتار­­تىپ ورنادى. ول ەندى بولەك اڭگىمەنىڭ جۇل­گەسى...

جالپى, تاريحتا ەل ازاتتىعى, ۇلت پەن ءتىل تەڭدىگى دەگەندەر ەشقاشان وڭاي­شى­لىقپەن ورنىققان ەمەس. ول تاقى­رىپتار تۋرالى «قازاق ادەبيەتى» ايتۋدايىن ايتىپ, جازۋدايىن جازىپ كەلەدى. ۇلت تاعدىرى سىنعا تۇسكەن نەبىر سىندارلى كەزەڭدەردە حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, ەل سەنەتىن, تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي جارقىراپ جول سىلتەيتىن گازەتىمىزدىڭ 90 جىلدىق اسۋعا ابىرويمەن شىققانى انىق. ءالى دە باعىندىرار بيىكتەرى الدا دەپ سەنەمىز.

قايىم-مۇنار تابەەۆ,

جۋرناليست-جازۋشى,

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ارداگەرى