كوپ ۇزاماي ەل ۇكىمەتى زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەدى. سودان سالادا جىلدار بويى تاباندى ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلارعا زەينەت جاسىنا دەيىن الەۋمەتتىك تولەم تولەنەتىنىن بىلدىك. ياعني بۇل تولەم زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن 55 جاسقا تولعان ازاماتتارعا ۇسىنىلادى ەكەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, پرەزيدەنت جولداۋدا ۇكىمەتكە 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋدى تاپسىرعان-دى.
جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسى جونىندە باياندادى. بۇل قۇجاتتا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ شارالارى كوزدەلگەن. مۇندا ەڭبەكتى قورعاۋدى باسقارۋ سالاسىنداعى جاعداي جانە الەمدىك تاجىريبە ەسكەرىلىپ, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايلارىن جۇيەلى جاقسارتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ۇسىنىلعان. تۇجىرىمدامادا ەڭبەكتى قورعاۋدى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ءتورت نەگىزگى باعىتى قامتىلىپتى. ونىڭ ىشىندە ەڭبەكتى قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, جۇمىس ورىندارىندا كاسىپتىك تاۋەكەلدى تومەندەتۋ شارالارىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ, كاسىبي قۇزىرەتتەر مەن عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋ, ەڭبەكتى قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ مەن مونيتورينگ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سىندى تارماقتارى بار. مۇنىڭ بارلىعى دەرلىك جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن. مىسالى, بۇگىندە ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى سەنىمدى ستاتيستيكالىق اقپارات جوق. كاسىپورىنداردىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق باقىلاۋمەن قامتىلۋى تومەن. ەندى ەڭبەكتى قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ مەن مونيتورينگتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەلەر تسيفرلىق پلاتفورما جانە كاسىپتىك تاۋەكەلدەردى باعالاۋدىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ءۇشىن ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ جاي-كۇيىنىڭ كورسەتكىشتەرى جاڭارتىلادى. دەرەكتەردى جيناۋ جۇيەسى وڭتايلانىپ, ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ستاتيستيكانىڭ نىساندارى قايتا قاراستىرىلادى ەكەن. 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىنىڭ باعىت-باعدارى تۇسىنىكتى بولار. ەندەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتىندا تولەنەتىن تولەمدەر تۋرالى تارقاتىپ ايتالىق.
سونىمەن الەۋمەتتىك تولەمدەر قاڭتاردان باستاپ ەنگىزىلەتىنى بەلگىلى بولدى. ەلدەگى دەموگرافيالىق جانە ەڭبەك نارعىنداعى احۋالعا زەر سالساق, وسى الەۋمەتتىك تولەمدى الاتىن جۇمىسشىلاردىڭ سانى جىل سايىن كوبەيەتىن ءتارىزدى. زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەگەن ازاماتتارعا ارنايى الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرى تۋرالى وسىعان دەيىن س.جاقىپوۆا دا ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان ەدى. مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدى ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسى زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تەتىگى دەپ ءتۇسىندىردى. سودان بىلتىر جىل سوڭىنا قاراي زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى پارلامەنت سەناتى ماقۇلداعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
– پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتيىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ازىرلەندى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ول زاڭناما قازىر سەناتتا ماقۇلدانىپ, پرەزيدەنتكە جولدانعالى جاتىر. نەگىزى زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە كوپ وزگەرىس ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل تولەمدى ءبىز ارنايى الەۋمەتتىك تولەم دەپ اتاساق بولادى. ول ءۇشىن جىلدار بويى سالادا ەڭبەك ەتكەن مامان 55 جاسقا تولىپ, كەمىندە 7 جىل زەينەتاقى جارناسى شوتىنا تۇسكەن بولۋعا ءتيىس. ارنايى الەۋمەتتىك تولەم 4 كوزدەن قارالادى. مۇندا ءبىرىنشىسى جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان, ەكىنشىسى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان تولەنەدى. زەينەتاقى تولەمى قوردان جينالعان جيىنتىقتاردان, كاسىبي جارنالار, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنان جينالعان جيىنتىقتاردان تولەنەدى, – دەگەن ەدى س.جاقىپوۆا.
تولەمدەردىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن 208 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى ەكەن. مۇنداي تولەمدەر جۇمىسشىعا 55 جاستان 63 جاسقا دەيىن تولەنەدى. تەك زەينەتكە شىققاندا تولەم توقتاپ, ازاماتتارعا بازالىق زەينەتاقى تولەمىنەن, ىنتىماقتىق زەينەتاقى جۇيەسىنەن زەينەتاقى تاعايىندالادى. زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ەڭبەك ەتىپ, الەۋمەتتىك تولەم الۋدى كوزدەگەن جاندارعا تاعى دا ءبىرلى-ەكىلى شارتتار بار. ورايلى ساتتە مۇنى دا تارقاتىپ ايتا كەتەلىك. ارنايى الەۋمەتتىك تولەم الۋدى كوزدەگەن ازاماتتار 55 جاسقا تولعاندا زياندى ەڭبەك جاعدايىنداعى جۇمىسىن توقتاتىپ, جۇمىس بەرۋشىگە ءوتىنىشىن جازۋعا ءتيىس. سودان كەيىن كوپ ۇزاماي ارناۋلى تولەم تاعايىندالادى. بۇل كەزدە ءبىر سالادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشى جۇمىسسىز قالمايدى. ەڭبەك ادامىنىڭ قانداي دا ءبىر جەڭىل جۇمىسقا ورنالاسۋىن مينيسترلىك قاداعالايدى. وسى كەزدە ولار جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمىن قاتار الادى. ءتىپتى باسقا جۇمىسقا ورنالاسۋدى ويلاستىرماعان كۇننىڭ وزىندە زەينەتكە شىققانعا دەيىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەرىن الىپ وتىرادى.
– تۇجىرىمدامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تاراپتارىنىڭ بارلىعىنا دا وڭ ناتيجە بەرەدى. جۇمىسشىلار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاۋىپسىز جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ وسىرگەن ءتيىمدى. مەملەكەت ءۇشىن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى, – دەدى س.جاقىپوۆا.
دەمەك, ارناۋلى الەۋمەتتىك تولەم جۇمىسشىعا عانا ەمەس, جۇمىس بەرۋشىگە دە ءتيىمدى بولىپ تۇر.
