كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اۋىز سۋ قۇبىرىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى كەيدە الدەكىمدەر ءۇشىن مايشەلپەك سياقتى كورىنەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىر جارىم جىل بۇرىن تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى جارلىسۋ اۋىلىنداعى جاماعاتتىڭ جانايقايى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «جارلىسۋ جارامدى سۋعا جارىماي وتىر» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى. بۇدان بولەك, سوگەتى, ماماي اۋىلدارىنىڭ حالقى تىرشىلىك نارىنەن تارىعىپ وتىرعانىن جازدىق. ماقالادا بارلىق تاراپتىڭ پىكىرىن قامتىعان ەدىك.
شىلىڭگىر شىلدەدە جالعىز قۇدىققا كەزەككە تۇرعان, اۆتوكولىكپەن, ەسەك اربامەن سۋعا تالاسقان بۇقارانىڭ جانايقايىن بيلىكتىڭ نازارىنا ۇسىندىق. اۋىز سۋدىڭ ازابىنا قاتىستى بۇدان وزگە دە ماقالالار جارىق كوردى. بىراق وزەكتى ماسەلە وڭىنان شەشىلەر كۇننىڭ توبەسى كورىنەر ەمەس. ۋاقىت بولسا سىناپتاي سىرعىپ ءوتىپ جاتىر.
تاياۋدا مويىنقۇم اۋدانىنا قاراستى شىعاناق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىن ايتىپ دابىل قاقتى. جۋرناليستەرمەن جۇزدەسكەن جۇرت «بال» تاتىعان سۋ ءىشۋدى ارمانداماسا دا, بالىقتىڭ ءدامى شىعاتىن سۋدان قاشان قۇتىلامىز دەپ شاعىم ايتتى.
تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ارەدىك بەس ەلدى مەكەننىڭ جۇرتى بالقاش كولىنىڭ سۋىن تۇتىنادى ەكەن. بالىق جۇزەتىن سۋدى امالسىز ىشۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر عوي. ارينە, اۋىلداعى اعايىننىڭ مۇنداي جاعدايعا جەتۋى – وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش. ەلىمىز وركەنيەت كوشىنە بەت تۇزەگەن ۋاقىتتا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وركەنيەت اتاۋلى الەمنەن تىس ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى تولعاندىرماي قويمايدى. شالعايداعى اۋدان حالقىنىڭ مۇڭى شىنىندا جان اۋىرتادى.
دەرەككە سەنسەك, 500 ملن-نان اسا قاراجات جۇمسالىپ سالىنعان سۋ ستانساسى ىستەن شىققان. بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە جۇمىس ىستەمەي تۇرعان. زاردابىن جەرگىلىكتى حالىق تارتىپ وتىر. اششى سۋدى تاتتىگە اينالدىراتىن قۇرىلعىنىڭ تازارتۋ جۇيەسى ىستەن شىعۋى سالدارىنان حالىق بالىقتىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر. جەرگىلىكتى جۇرتتى ءتاتتى سۋمەن جارىلقاۋ ءۇشىن ەكى تسيستەرنامەن اۋىز سۋ تاسىمالدانادى-مىس.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك مەردىگەرلەر جۇمىستى باستاپ كەتكەنىن العا تارتقانىمەن, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى اقپان ايىندا جۇمىس توقتايتىنىن جاسىرمايدى. ولار كوكتەم مەزگىلىندە اۋىز سۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تاباتىنىنا بەك سەنىمدى. سوعان قاراعاندا, اۋىلداعى اعايىن ءالى بىرنەشە اي بويى بالىقپەن بىرگە كۇنەلتە تۇراتىن سەكىلدى. امال جوق قوي.
شالعايداعى اۋداندا وتكىر ماسەلە از ەمەس. قىلىشباي اۋىلىنداعى سالىنعان سۋ عيماراتىنا جۇمسالعان قارجى دا قوماقتى. 538 ملن تەڭگە جەلگە ۇشقان جوق پا دەگەن ويعا شوماسىڭ. اۋىل اكىمى باكىر يسابەكوۆ گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن كەزدە قاتەلىك كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىر. سوندا كىنالى كىم؟ سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق.
كەيدە بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى قۇمعا ءسىڭىپ جاتقانداي اسەر ەتەدى. ماسەلەن, تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى جارلىسۋ اۋىلىن اۋىز سۋمەن جارىلقاۋ ءۇشىن دە ميلليونداعان قاراجات جۇمسالعانىن, ناتيجەسىندە جەردەن شىققان تەحنيكالىق سۋدى جەرگىلىكتى حالىق تۇتىنۋدان باس تارتقانىن دا اشىنا جازدىق. جىلدار جىلىستاپ ءوتىپ جاتىر, الايدا اۋىل جۇرتىن تولعاندىرعان ماسەلە ازىرگە شەشىمىن تابار ەمەس. الداعى جىلى وڭىنان شەشىلە مە, كىم ءبىلسىن؟
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى جارلىسۋ, سوگەتى, ماماي اۋىلدارىنداعى ماسەلەنى تاپتىشتەپ جازعان بىزگە اۋىل تۇرعىندارى ءجيى حابارلاسادى. ايتاتىن ءۋاجى بۇرىنعىداي: «اۋىلىمىزداعى اۋىز سۋدىڭ ماسەلەسى قالاي, قاشان شەشىلەدى؟» دەگەنگە سايادى اڭگىمە اۋانى.
بالقاش سۋىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلماعان مويىنقۇم اۋدانىنداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى ءۇشىن تۇششى سۋ دەگەنىڭىز ءتاتتى ارمانعا اينالىپ بارادى. ولار ءۇشىن اينالانى كوگەرىشتەندىرۋ دەگەنىڭىز قيال الەمى سياقتى كورىنەدى. ال اۋىلدىقتاردىڭ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋ ءۇشىن سۋ ستانساسىن قايتا قالپىنا كەلتىرمەك كەرەك. تاعى دا بيۋدجەت قارجىسى كەتەتىن سىڭايلى. سوندا قازىنانىڭ قارجىسى ساپاسىز جۇمىس ءۇشىن وسىلايشا شاشىلا بەرە مە؟ جاۋاپتىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قايدا قالماق؟ ايىپتى ادامداردى تابۋ استە قيىن با؟ تاعى دا سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق.
«وسى جازدا سۋدىڭ تاپشىلىعىن ايقىن سەزىندىك دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت زاردابىن تارتتىق. كۇن كۇيىپ تۇردى. جارىق تا ءجيى ءسوندى. بار ازىق-ت ۇلىگىمىز ءب ۇلىندى. ال بىزدە ازىق-ت ۇلىك قۇنى وتە قىمبات», دەگەن شىعاناقتىق راۋشان ارحيموۆانىڭ جۇزىنەن ىزانىڭ تابىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى.
اشىعىن ايتساق, اۋىز سۋدىڭ ازابىن تارتقان اۋىلدار جەتەرلىك, ونداعى جاعداي ءماز ەمەس. ءتىپتى كەيبىر اۋىلدارداعى ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان قاراجات قايدا كەتتى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. ماسەلەن, جارلىسۋداعى جاعداي شە؟ ميلليوندار قايدا جۇمسالدى؟ جاۋاپتى مەردىگەر كىنالى بولسا, جىلدار بويى ماسەلەنى نەگە شەشپەيدى؟ كىمدى ايىپتاۋىمىز كەرەك؟ بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ تابۋ قيىننىڭ قيىنىنا اينالعان سەكىلدى. ءدال جاۋاپ بەرۋدەن گورى كەيدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك اۋىز سۋ ماسەلەسىن الداعى جىلدارى شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتقانىن ايتۋدان جالىقپايدى. سەنگىمىز كەلەدى. بىراق زىمىرانداي زۋلاعان ۋاقىت ۋادەنى قۇرعاق سوزگە اينالدىرا ما دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس.
ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە بريفينگ وتكىزگەن ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆ جارلىسۋلىقتار مەن مويىنقۇم اۋدانىنداعى جۇرتتى الاڭداتقان ساۋالدى تىكەلەي ءوزى باقىلاۋعا الاتىنىن ايتىپ قۋانتتى. البەتتە, بۇل جۇمىستار ۋاقىتىندا ساپاسىز اتقارىلعاندىقتان وتكىر ماسەلە تۋىنداپ وتىرعانى داۋسىز. ءوڭىردىڭ جاڭا باسشىسى حالىقتىڭ كوكەيىندەگى پروبلەمانى دەر كەزىندە شەشسە, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ العىسىن ارقالايتىنى انىق. سولاي بولسىن دەگەن تىلەك قانا بار.
اعىن سۋ مەن اۋىز سۋدىڭ زاردابىن قاتار تارتىپ كەلە جاتقان جامبىلدىقتار ەكى پروبلەما دا ۋاقتىلى شەشىلسە دەگەندى ءجيى ايتىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا وڭىردە ون شاقتى سۋ قويماسى سالىنباق. ول نىسانداردى دا مەردىگەرلەر ساعىزشا سوزىپ, جۇمىسىن ساپاسىز اتقارىپ كەتپەسە دەيمىز. بارلىق جۇمىستىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى اتقارىلۋىن جەرگىلىكتى بيلىك نازاردا ۇستاسا قۇبا-قۇپ.
جامبىل وبلىسى
