وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ادەبيەتىمىزدە كومپارتيانىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن داۋىستار بىرىنەن كەيىن ءبىرى قاۋلادى. مەتافورامەن كوركەمدەلگەن ۇلتشىلدىق سالتانات قۇرىپ, جاس ۇرپاق ساناسىنا ازاتتىقتىڭ التىن جارىعىن سەپتى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابى ءتۇبىرلى تۇركىلىك ۇستىنىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرىن بايقاتسا, «كوشپەندىلەر», «اڭىزدىڭ اقىرى», «الاساپىران» سىندى ىرگەلى تۋىندىلار ەلدىك رۋحىمىزدىڭ ويانۋىنا ىقپال ەتتى.
وسى تۇستا مۇزبالاق مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» پوەماسى ۇلت رۋحانياتىنا رۋح بەرگەندەي قوزعاۋ سالدى. شامىرقانسا شەپتى بۇزعان بۋراداي قاداۋ-قاداۋ شۋماقتار ويلى وقىرماننىڭ جىگەرىن جانىعانداي ەدى. رايىمبەك باتىر ارقىلى ازاتتىقتى كوكسەگەن قازاق بالاسىنىڭ الىپ ارمانىن جىرلاعان اقىن جاسىنداي شاتىرلايدى, مۇحيتتاي تەرەڭ اعادى.
«قاۋقارى جوق قايران جۇرت, قايران حالىق,
سايران سالىپ جاتۋشى ەڭ, جايلاۋ بارىپ.
وپات بولىپ, اق ورداڭ ويراندالىپ,
قارا جاۋىڭ اكەلىپ قارا قايعى,
تاس ۋاتتى-اۋ توبەڭە تايراڭ قاعىپ.
اڭىراۋدى دوعارىپ, اتتان قازاق,
التى جاسار ۇلىڭدى مايدانعا الىپ!»
«اتتان قازاق!» دەگەن الىپ ەر حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن كوتەرىپ تۇرعانداي, ەتىگىمەن قان كەشكەن ەرەن ەرلەردىڭ اتىنان ءتىل قاتقانداي. كۇلتەگىن بولىپ كۇمبىرلەگەندەي, فارابي اسپابىن شەرتىپ قوزدانعانداي, قۇلاعان قامالىن ىزدەگەن قاعانداي, كونەگە داۋىسى جەتكەن جالعىزداي بۋىرقانادى. ناعىز اقىندىق الداسپان قۋات, تايپالماس جىگەر نوسەرلەي توگىلەدى.
«قانداي قارعىس اتتى ەكەن قايران ەلدى؟
قايدا بارىپ تىعىلار پانالاۋعا؟
قايدا بارىپ, قالجىراپ جاتىر ەكەن؟
قانداي سوردى سورتاڭىن تاتار ەكەن؟
كور بولسا دا بولسا ەكەن قازاق جەرى,
قازاق جەرى بولعاسىن – اتامەكەن».
ءيا, اتامەكەنىن قىزعىشتاي قورىعان مۇقاعالي رۋحى – الپامسا رۋح, كەتىلمەگەن قازاقتىڭ قارسىلىق رۋحى. مايىسسا دا سىنباعان, مىڭ ولسە دە قايتا تۋعان ۇلتىمىزدىڭ جانكەشتى جانى ەدى بۇل.
وتكەن داۋىردە شىعىس تاقىرىبى بۇركەمەلەنىپ, ءدىن اتى مانسۇقتالىپ, ءتىپتى «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەنىنە بولا مۇحتار اۋەزوۆ قۋعىن كورگەنى ءمالىم. قۇدايعا ەمەس, ادامعا تابىنۋ اسقىنعان زاماندا «قوجا-مولدانى قويداي قۋ» ۇرانىمەن ۇلتتىق ءداستۇر-تانىمىمىزدىڭ تۇبىرىندە تۇرعان اسىل دىنىمىزگە قاتەر ءتوندى. وسى تۇستا عاسىردىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, جاقسى مەن جاماندى ايىرعان بوزتورعاي جۇرەكتى اقىن دەرتتى زامانعا زار ايتىپ, تاعى دا شىرىلداپ قويا بەرەدى.
«قايماعى بۇزىلماعان قايران ءدىنىم,
قايماعىڭ بىت-شىت بولدى قايدان بۇگىن؟
قۇبىلاعا بەت الىپ قول قۋسىرىپ,
ساجدەگە جىعىلاتىن قايدا كۇنىم؟
ساتپايمىن, ساتقان ەمەس ءدىنىمدى مەن,
ولمەيتىن, وشپەيتۇعىن كۇنىم بىلەم.
تاپپايتىن كۇندە تىنىم, تۇندە تىنىم,
مۇسىلمان مۇحاممەدتىڭ ۇمبەتىمىن».
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ وزگە اقىنداردان ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – اسىپ تۋعان اقىلى مەن اسا ەڭبەكقورلىعى. اقىن شىعىس پەن باتىستى تارازىلاپ, الەمدىك ادەبيەت پەن مادەنيەتتى اقىلعا سالا وتىرا ۇلكەن كونتسەپتسيالىق جىر تۋدىرادى.
ء«دىن – عىلىمنىڭ اناسى,
ءدىن – عىلىمنىڭ اكەسى.
عىلىم – ءدىننىڭ بالاسى,
ءدىن – عىلىمنىڭ كوكەسى!
عىلىم دا بار, ءدىن دە بار,
قوقىس تا بار, گۇل دە بار.
قول قۋسىرىپ قۇدايعا.
عىلىم مەن ءدىن, بىرگە بار!»
راسىندا, عىلىم مەن ءدىن ەگىز بولعاندا عانا ناعىز «قايىرىمدى قالا», گۇلستان مەكەن دۇنيەگە كەلمەك. شىعىستا ورتتەي قاۋلاپ شىققان عالىمدار شوعىرى ورتا عاسىردا حاق قۇراننىڭ ىقپالىمەن ءزاۋلىم وركەنيەتتى ومىرگە اكەلدى. ءدىن عىلىم اتتى زۇبارجاتپەن اجارلانعاندا بيىك ەڭبەكتەر شوعىرى جاھانعا ازىق سىيلادى. سانسىز جۇمباق پەن تىلسىمعا تولى قاسيەتتى كىتاپتى تالداۋ, ماعىناسىن ەكشەۋ بارىسىندا استرونوميالىق, مەديتسينالىق, حيميالىق جاڭالىقتار اشىلىپ, قايتالانباس جيناقتار جازىلدى. ماسەلەن, ء«ال-جابر ءۋال-مۇقابالا» اتتى كىتاپ جازىپ, «الگەبرا» تەرمينىنىڭ ءتۇپ اتاسى اتانعان ءال-حورەزمي, مەديتسينانىڭ اتاسى, «دارىگەرلەردىڭ پاتشاسى» سانالعان يبن سينا, باتىسقا «Geber Filius Afflae» اتتى ەسىممەن تانىمال حيميا سالاسىنىڭ اتاسى, العاش رەت اتومعا تۇسىنىك بەرگەن جابير يبن حايان سىندى تۇلعالار سوزىمىزگە تۇزدىق, پىكىرلەرىمىزگە دالەل. مۇقاعالي اقىننىڭ «قول قۋسىرىپ قۇدايعا, عىلىم مەن ءدىن بىرگە بار!» دەۋىنىڭ ءمانى شۇڭعىما تەرەڭدە. اقىن تۇجىرىمىن ەينشتەينشە تولىقتىرساق, ء«دىنسىز عىلىم – اقساق, عىلىمسىز ءدىن – كور».
مۇقاعالي پوەزياسى – وتارشىلدىق پەن ز ۇلىمدىققا, ادىلەتسىزدىك پەن ايارلىققا قارسىلىق پوەزياسى. اباقتى تۇرعىزباعان, شىدەرگە كونبەگەن ەركىن, كەزبە, ۇلى قازاق حالقىنىڭ جانىنىڭ دەرتىن, قۋانىش-مۇڭىن ءوز جۇرەگىنەن وتكىزگەن ايبىندى پوەزيا. تاۋەلسىزدىك تاڭىندا اقىن رۋحى ازات ەلىمەن بىرگە اسقاقتاپ, ارايلى كۇن شاپاعىمەن جىر بولىپ جادىمىزدا جاتتالا بەرمەك.
