ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
80 ملن توننا مەجەسىنە العاش رەت 2011 جىلى جەتسەك, اسا بەرەكەلى ءوندىرىس 2018 جىلى تىركەلدى – 90,3 ملن توننا. 2024 جىلدان ءارى قاراي جىلىنا 100 ملن توننا وندىرەمىز دەگەن جوسپار دا بار. جالپى, 30 جىل بەدەرىندە مۇناي ءوندىرىسى 3,5 ەسە ارتتى. 2021 جىلعى دەرەك بويىنشا, الەمدە مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا 13-ورىندا, دالەلدەنگەن مۇناي قورى بويىنشا 12-ورىندامىز. بارلانىپ, دالەلدەنگەن مۇناي قورى 3,9 ملرد تونناعا تەڭ ەكەن. جالپى, ەكسپورت قۇرىلىمىنداعى مۇناي ۇلەسى 50 پايىزدان اسادى. تيىسىنشە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى مۇناي-گاز سالاسىنان تۇسكەن تابىس ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر. مۇنايدىڭ 96 پايىزدان استامى مۇناي قۇبىرلارى ارقىلى جانە جالپى كولەمنىڭ 70 پايىزى ەۋروپا ەلدەرىنە باعىتتالاتىنىن دا ايتا كەتەلىك. يتاليا, نيدەرلاند سياقتى ەلدەر – باستى تۇتىنۋشىلارىمىز. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مۇنايىن ساتىپ الۋدا قىتاي ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاقىندا CNPC ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى داي حوۋليانمەن كەزدەسىپ, ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىن تالقىلاۋى دا بەكەر ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا جانە شىمكەنتتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جايىنا توقتالعان. سونىمەن قاتار قازاق مۇنايىنىڭ قحر-عا ەكسپورتتالۋى دا كەڭىنەن قوزعالىپتى.
قازىر ەل اۋماعىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي كەن ورىندارىنىڭ سانى 200-دەن اسادى. ولاردىڭ كوبى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, اقتوبە جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. الىناتىن قورلارى بويىنشا ەڭ ءىرى كەن ورىندارى ساناتىنا تەڭىز (0,75-1,125 ملرد توننا), قاراشىعاناق (1,2 ملرد توننا), وزەن (1,1 ملرد توننا), قالامقاس (67,6 ملن توننا) جانە جەتىباي (68 ملن توننا) كەنىشتەرى جاتادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا 7,3 ملن توننا مۇناي ساتساق, قازىرگى ەكسپورتتىق الەۋەت 64,3 ملن توننانى ماڭايلايدى. 2022 جىلى مۇناي-گاز سەكتورى ۇلتتىق قور, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە جيىنتىق 9 ترلن تەڭگە تابىس ءتۇسىردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالالارىن جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋ جۇزەگە استى. جالپى, قۇرىلعالى بەرى ۇلتتىق قورعا 200 ملرد دوللار تۇسكەن. بۇل – مۇناي سالىعىنان تۇسكەن سوما.
«S&P Global پىكىرىنشە, قازاقستانعا بولاشاقتا جاھاندىق كاپيتالدىڭ شەكتەلۋى جاعدايىندا بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى قارجىلاندىرۋعا قاراجات تارتۋدا تابىستى باسەكەلەسۋ ءۇشىن نەعۇرلىم تەرەڭ ساياسي رەفورمالار قاجەت. كەلەسى باعىت – مۇناي سەرۆيس سالاسى مەن ماشينا قۇراستىرۋدى دامىتۋ. ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ جانە يگەرۋ قازاقستان ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن جابدىقتاردىڭ ءوز ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ەسەبىنەن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاقتاتاس مۇنايى, كومىر قاباتتارىنىڭ مەتانى, تابيعي بيتۋم سياقتى ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەكتەردى يگەرۋ دە پەرسپەكتيۆالى باعىت سانالادى. بۇرىن ىسكە قوسىلماعان رەسۋرستاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا ءتيىمدى تارتۋ قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن قوسىمشا پايدا الۋعا جول اشادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى تاقتاتاس مۇنايىنىڭ قورى 200 ملن توننا دەپ باعالانادى. ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن ەكسپورتتىق مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى بەلسەندى جالعاستىرۋ قاجەت. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى, ول تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرىلماي وتىر. سالانى دامىتۋ جاڭا تەحنولوگيا مەن كىرىس الىپ كەلەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي سالماعىن ارتتىرىپ, كەلىسسوزدەگى پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى», دەيدى KAZENERGY قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى فارحات ءابىتوۆ.
ەلىمىزدە بىرنەشە شەتەلدىك مۇناي كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – Chevron (اقش), ExxonMobil (اقش), CNPC (قىتاي), ENI (يتاليا), Shell ( ۇلىبريتانيا), لۋكويل (رەسەي), Total (فرانتسيا). بۇل رەتتە ءوزىمىزدىڭ «قازمۇنايگاز» كومپانياسىن دا ايرىقشا اتاپ وتە الامىز. دەگەنمەن مۇناي-گاز سالاسىندا شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ ۇلەسى ءبارىبىر باسىم. جىل سايىن ەكسپورتتىق تابىستىڭ 35 پايىزعا جۋىعى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تيەسىلى بولادى.
كەنىشتەردى يگەرگەلى بەرى تەڭىز بەن قاشاعان 647 ملن توننا مۇناي شىعارىپتى (قاشاعان – 97,8 ملن توننا, تەڭىز – 549,8 ملن توننا). 2000 جىلى اشىلعان قاشاعانداعى بارلانعان مۇناي قورى – 9-13 ملرد باررەل توڭىرەگىندە. كەن ورنى 2016 جىلدان باستاپ كوممەرتسيالىق ءوندىرىس دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. جالپى, ەڭ ءىرى ءۇش كەن ورنى – تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق قوسىلىپ سوڭعى 10 جىلدا ەل قازىناسىنا 30 ترلن تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەمىن تۇسىرگەن جانە ونىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى 2022 جىلعا تيەسىلى. ءۇش كەنىشتەن بيۋدجەتكە 6 ترلن 720 ملرد 285 ملن تەڭگە تولەنىپتى. سونىڭ ىشىندە, تەڭىز – 2 ترلن 841 ملرد 762 ملن تەڭگە, قاشاعان – 196 ملرد 056 ملن تەڭگە, قاراشىعاناق 923 580 ملن تەڭگە بەرگەن. وسى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ كورسەتكىشى دە جامان ەمەس, جيىنتىق سالىق 3 ترلن 961 ملرد 398 ملن تەڭگە بولدى.
قازىر «تەڭىز» كەن ورنىن كەڭەيتۋ ۇدەرىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قازان ايىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ بولاشاق كەڭەيۋ جوباسىن ىسكە قوسۋ جارتى جىلعا شەگەرىلەدى دەپ مالىمدەگەن ەدى. كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇنى 46,7 ملرد دوللارعا باعالانادى. 2022 جىلدىڭ سوڭىندا ءتامامدالۋى ءتيىس جوبا كەستەدەن كەشىگىپ كەيىنگە قالدى جانە 2024 جىلى بىتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. كەڭەيۋ جوباسى تەڭىزدىڭ جىل سايىن 12 ملن توننا مۇناي وندىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا كەتەيىك, تەڭىزدەگى Chevron كومپانياسىنىڭ ۇلەسى – 50 پايىز. سونىمەن بىرگە جوباعا ExxonMobil Kazakhstan Ventures Inc (25 پايىز), «قازمۇنايگاز» (20 پايىز) جانە «لۋكويل» (5 پايىز) كومپانيالارى دا قاتىسادى.
2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان 89 ملن توننا مۇناي وندىرمەك. باستاپقى جوسپار 90,5 ملن توننا بولعان. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر بىرنەشە ءىرى مۇناي-گاز جوبالارى بويىنشا تەحنيكالىق جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر جانە جىل قورىتىندىسىندا مۇنايدىڭ اقىرعى كولەمىنە اسەر ەتەدى. ال بىلتىر ءبىز 84,2 ملن توننا مۇناي وندىردىك. دەگەنمەن الداعى جىلداردا اقىرىنداپ ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋ ويدا بار سەكىلدى. 2027 جىلى ەلىمىز 105,5 ملن توننا مۇنايدى جەر بەتىنە الىپ شىعۋدى جوسپارلايدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان مۇناي-گاز جانە مۇناي-گاز حيميا جوبالارى بويىنشا كەشەندى جوسپارىندا بەكىتىلگەن. كەشەندى جوسپار اياسىندا مۇناي-گاز, مۇناي-گاز وڭدەۋ جانە مۇناي-گاز حيميا سالالارىنا 37,3 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتا وتىرىپ 20 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا شەڭبەرىندە 2029 جىلى شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ مودەرنيزاتسياسى دا بار. قايتا جاڭعىرتۋدان كەيىن زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى قازىرگى 6 ملن توننادان (جىلىنا) 12 ملن تونناعا دەيىن ارتپاق. زاۋىتقا شيكى مۇنايدى جەتكىزۋ ماقساتىندا كەڭقياق – اتىراۋ (جىلىنا 6-دان 15 ملن تونناعا دەيىن) جانە كەڭقياق – قۇمكول (جىلىنا 10-نان 20 ملن تونناعا دەيىن) مۇناي قۇبىرلارى كەڭەيتىلمەك.
كىم قالاي دەسە دە, جاقىن جىلداردا مۇناي ءداۋىرى اياقتالمايدى. ءيا, ءتۇبى ءبىر تاۋسىلارىن كىم-كىمدە اقيقات دەپ تانيدى, بىراق جەر استىندا بارلانعان جانە دالەلدەنگەن ميللياردتاعان تەكشە مەتر مۇناي جاتقانى دا جالعان ەمەس. قازاقستانداعى مۇناي مەن گاز قورى كەمى 60-100 جىلسىز تۇگەسىلمەيدى.
تاپقان مۇنايدى ءتيىمدى تاسىمالداۋدا – ۇلكەن مىندەت. بۇل ورايدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. وسى ماقساتتا قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا اتالعان ءدالىزدى دامىتۋ بويىنشا جول كارتاسىنا قول قويدى. بۇل ەلدەردەن بولەك ءدالىزدى دامىتۋعا قىتاي, سينگاپۋر سياقتى ەلدەر دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ءتىپتى ەۋروپالىق وداقتىڭ ءوزى وسى ورايدا قازاقستانمەن ايرىقشا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتى. قازىر ورتا ءدالىزدىڭ ءرولى كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى, بۇعان ەو, ورتالىق ازيا جانە قىتاي اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ ەكى ەسە ءوسىم كورسەتكەنى دالەل.
پرەزيدەنت «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا باتىستىق كومپانيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەكسپورتتىق مارشرۋتتى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرماسىن بەرگەن ەدى. ارينە, بۇعان ءبىراز جىل جۇمسالۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ءبىز ءۇشىن تۇپكىلىكتى ناتيجە قىمبات. جوسپار تولىق جۇزەگە اسقان جاعدايدا قازاقستان ءوز مۇنايىن كاسپي ارقىلى ازەربايجانعا اپارىپ, سول جەردەن باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرى ارقىلى تۇركياعا نەمەسە تەمىرجولمەن گرۋزيا پورتتارىنا جەتكىزەدى. بۇل ورايدا قازاقستان كاسپي تەڭىزىندەگى ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن العا شىعارىپ وتىر.
