بيزنەسكە قارماق كەرەك

پرەزيدەنت: «ەڭ الدىمەن, ورتا بيز­­نەستىڭ دامۋىن تەجەپ تۇر­عان كە­دەر­گىلەردى جويۋ قاجەت. ورتا كاسىپ­كەر­­لىكتىڭ باسىم بولىگى ابدەن دامىعان كەزدە بولشەكتەنىپ كەتەدى. ويتكەنى ولارعا شاعىن بيزنەس دەڭگەيىندە قالعان الدەقايدا «قولايلى». ۇكىمەت شاعىن بيزنەستى ءوزارا بىرىگىپ, ءىرى كاسىپ يەلەرى بولۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ نا­رىعىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جات­قان تابىستى ورتا كاسىپورىندار كوپ ەمەس. ولارعا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ ار­قاي­سىسىنا قاتىستى ناقتى جوسپار ازىرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى ولاردىڭ ءون­دىرىس قابىلەتىن ارتتىرىپ, ءونىم كولە­مىن ەكى-ءۇش ەسە كوبەيتۋ شارت», دەگەن ەدى.

باسەكەلەستىك دامىماسا, بيزنەس تە وركەندەمەيتىندىگىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى كۇنى نەگىزگى سالالار بويىنشا بىرنەشە ءىرى كاسىپورىن باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعانىمەن نارىقتاعى شىنايى احۋال­­دى كورسەتە الماي كەلەدى.

سوندىقتان ساۋدا-ساتتىققا قاتىس­تى وزىق تاسىلدەر ەلىمىزدىڭ ءونىم ون­دىرۋ­شىلەرىنە تولىق قولجەتىمدىلىكتى قام­­تاماسىز ەتۋى قاجەت جانە سول ما­ڭىزدى بولىپ تۇر.

ال وسى ورايدان كەلگەندە, ەلى­مىز­دە­گى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەر­لىك­تىڭ جەدەل ءارى تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتىلسە, ەكونوميكالىق ءوسىم ۇلعايىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ارتىپ, ۇلتتىق ەكونوميكامىز نىعايار ەدى.

تاياۋدا ۇسىنىلعان ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, ەلىمىزدە 2,2 ميلليون شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى (شوب) بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ۇلەس كو­تەرمە جانە بولشەك ساۋداعا, اۆتو­كو­لىكتەر مەن موتوتسيكلدەردى جوندەۋگە (35,9%), قىزمەتتەردىڭ باسقا تۇر­لەرىن كورسەتۋگە (15,4%), سونىمەن قاتار اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋا­شى­­لى­عىنا (14,4%) تيەسىلى. بۇل رەتتە جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان شوب سۋبەك­تى­لە­رى­نىڭ سانى ءبىر جىلدا 20,2%-عا ءوسىپ, 2 ميلليوننان استام بىرلىكتى قۇراعان.

وسىلايشا, ەلىمىزدەگى كاسىپكەر­لىكتىڭ بەلسەندىلىك دەڭگەيى – 91%. كە­يىنگى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ نەگىزگى دراي­ۆە­رى­نىڭ ءبىرى – تسيفر­­­­­لاندىرۋ ءىسىنىڭ ارتۋى­نا ماماندار شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ ينتەرنەت جەلىسىن ءجيى قولداناتىن ۇيىمدارمەن تىكەلەي ارىپتەس بولۋى­مەن دە بايلانىستىرادى. ءبىر جىل ىشىندەگى 16,3% ءوسىم تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ وتىر. بۇعان ەلدەگى بانكتەر كاسىپكەرلەرگە ەلەك­ترون­دىق قىزمەتتەر ارقىلى ءبىراز مۇم­كىندىك بەرگەنىن دە قوسۋعا بولادى. سونىڭ ارقاسىندا شارۋالاردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تسيفرلىق قىزمەتتەرى تانىمالدىق تانىتقانى سونشا, ءىرى بانك­­تەر دە جەكە قىزمەتتەر مەن ءموبيلدى قوسىمشالاردى جۇكتەپ جۇ­زەگە اسىرۋدا.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسىنداعى شوب ۇلەسى – 33 پا­­­يىز, جۇمىسپەن قامتۋ 44 پايىزدى قۇراعان.

«ارينە, كورسەتكىشتەر وتە پەرس­پەك­تيۆالى, دەگەنمەن 2050 جىلعا قاراي شوب ۇلەسى ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ 50%-ىنا دەيىن ارتۋىن كوزدەيدى. قازىر بۇل كور­سەتكىش باسقا دامۋشى ەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا ءالى دە جەتكىلىكسىز. ەكونوميكاداعى ونىڭ ۇلەسى 45%-دان 70%-عا دەيىنگى ارالىقتا اۋىتقىپ تۇر. مۇنداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى ينفلياتسيا, ۆاليۋتا باعامىنىڭ السىرەۋى مەن نەسيە مولشەرلەمەسىنىڭ كوتەرىلۋى اتالعان بيزنەس تۇرىنە قارجىلاي جەتىسپەۋشىلىك تۋعىزىپ, ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى دا ىقپال ەتىپ وتىرعانى بار», دەيدى قازاقستانداعى «KPMG Caucasus and Central Asia» حالىقارالىق فيرمالار جەلىسىنىڭ باسقارۋشى سەرىكتەسى ساكەن جۇماشەۆ.

سوڭعى بەس جىلدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋدەگى ءوسىم­نىڭ ۇلعايعانى, بۇل نەگىزىنەن مەملە­كەتتىك باعدارلامالار مەن بيۋد­جەت­تىك سۋبسيديالاردىڭ ەسەبىنەن بولىپ تۇر. قالاي ايتساق تا بيزنەس ءۇشىن كا­پيتالعا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەك­تەلۋى, بىزدەگى ەكونوميكانىڭ جو­عا­­رى دەڭ­گەيدەگى قۇبىلمالدىعى, ينفليا­تسيانىڭ ءوسۋى, يمپورتتىڭ ارتۋى مەن جوعارى بازالىق مولشەرلەمەگە قا­تىس­تى. مۇنىڭ ءبارى قارجىعا قول­باي­لاۋ ەكەندىگى راس. شوب جوعارى پايىزبەن نەسيە العىسى كەلمەيدى. ويتكەنى ولارعا «قىمبات جانە قىسقا مەرزىمدى» اقشا ەمەس, «ارزان جانە ۇزاق مەرزىمدەگى» اقشا كەرەك. نارىقتاعى قارجىلىق دەرەكتەردىڭ كوپشىلىگىن ءىرى جانە ورتا بيزنەس ۇسىنسا, ال شا­عىن جانە ميكروكاسىپورىندار ءوز ەسەپتەرىن جاريالاۋعا قۇلقىسىز.قا­زاق­ستانداعى KPMG – اۋديتورلىق, سالىقتىق جانە كەڭەس بەرۋ قىزمەتىن ۇسىناتىن حالىقارالىق فيرمالار جەلىسىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىندا, كاسىپكەرلەر كوبىنەسە بيزنەستىڭ ءوز سانىن جاريا ەتۋدى قالامايتىندىعىن بىلدىرگەن.

شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ, ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ, بيزنەستەگى قاتىسۋىن ازايتۋ – مەملەكەتتىڭ جۇ­مى­سى بولعانىمەن, كاسىپكەرلەرگە بيزنەستى باسقارۋ, دەرەكتەردى تالداۋ, ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ تسيفر­­لىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, ين­تەرنەت-دۇكەندەر مەن الەۋمەت­تىك جەلىلەر ارقىلى ونلاين قاتى­سۋ كە­ڭىس­تىگىن كەڭەيتۋ, ساتۋ كولەمىن ارتتىرۋدا ەلەكتروندىق-كوممەرتسيالىق پلاتفورمانى پايدا­لانىپ, تاۋار­لار مەن قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋ مۇم­كىن­­دىكتەرىن بەلسەندى تۇر­دە جۇرگىزۋى كە­رەك.

«قازاقستان 2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەندەي شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى دامىتۋعا قويىلعان ماقسات­تار­عا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارى بار. ولاردىڭ ىشىندە كەيبىرەۋلەرى ءىس جۇزىندە بيزنەستى دامىتۋ جولىندا بەلگىلى ءبىر تابىسقا جەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزسە, ال باسقالارى تيىمسىزدەۋ بولىپ تۇر.

دەگەنمەن شوب-تى دامىتۋ جو­نىندەگى مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق سايا­ساتتا ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىك­تەر­دى دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون.

«مەملەكەت تاراپىنان كوبىنە شوب-تى قولداۋدىڭ دايىن شەشىم­دەرىن قامتاماسىز ەتكەنىمەن, «قار­ماق بەرگەننىڭ ورنىنا بالىق بەرگەندەي» ولاردىڭ دامۋ جوسپارىن كەيىنگە قالدىرىپ جاتادى. سول ءۇشىن بىرىنشىدەن, ينفلياتسيا دەڭگەيى مەن بازالىق مولشەرلەمە تومەندەۋگە ءتيىس. سوندا قارجىلاندىرۋ جاعى قول­جە­تىمدى بولار ەدى. بۇدان وزگە, قار­جى­لان­دىرۋدىڭ بالامالى قۇرال­دا­رىنا جاتاتىن قور نارىعى مەن وسى بيزنەس ءۇشىن جەكە كاپيتال نارىعىن ازىرلەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە مەم­لەكەت بيزنەستى قورعاۋدى, ءتيىمدى سوت تاجىريبەسى مەن سالىق سالۋ, اكىم­شىلىك-قۇقىقتىق رەتتەۋگە قا­تىس­­تى دايەكتى ساياساتپەن قامتا­ما­سىز ەتۋ با­عىتىندا جۇمىس ىستەۋى شارت. قا­لاي دەگەنمەن دە 2050 جىل­عا قاراي ەل ەكونوميكاسىنداعى ۇلەستى 50%-عا جەتكىزۋىمىز كەرەكپىز. وعان قولبايلاۋ بولماي, ەڭ الدىمەن ىرگەلى پروبلەمالاردىڭ ىشىندە ەكو­نو­ميكانىڭ شيكىزاتقا دەگەن جو­عارى تاۋەلدىلىگىمەن, ينفلياتسيا مەن بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وسۋى­مەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. اتالعان ماسە­لە­لەردى شەشپەيىنشە, شوب دامىتۋ­دىڭ وپتيميستىك ستسەناريى تۋرالى ايتۋ قيىن. مەملەكەت شوب-تى دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە كۇش سالىپ وتىرعاندىعى, شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ جىل سايىنعى وسۋىنەن باي­قا­لا­دى.

قازىر شوب ءۇشىن بەتبۇرىس كەزەڭى كەلدى. بۇل سالا شىن مانىندە دامۋدىڭ جاڭا ۆەكتورىنا ەنۋگە مۇمكىندىگى بار. الايدا وعان جەتۋ جولىندا ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى قارجى­لان­دىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ ازدىعى. اتالعان سالانى ودان ءارى دامىتىپ, تابىستى وركەندەۋىنە كەدەرگى بولۋى اعىمداعى قارجىلاندىرۋدىڭ جەت­كى­لىك­سىزدىگىنەن تۇرعان جايت. جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, شوب وكىلدەرى ءوز قىزمەتىندە اشىقتىق قاعيداتتارىنا بەلسەندىرەك تانىتۋعا ءتيىس. ال ۇكىمەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بانك سەكتورىن ىنتالاندىرۋ قاجەت», دەيدى س.جۇماشەۆ.