يپوتەكالىق باسپانا قولجەتىمدى مە؟

بۇدان بۇرىن جاريالانعان جۇرتشى­لىق­قا قولجەتىمدى «7-20-25» باعدار­لا­ما­سى­نا سۇرانىس ارتىپ, ونى ىسكە اسىرۋعا ءبىراز قاراجاتتىڭ قاجەتتىلىگىنەن ۇلتتىق بانك شەكتەۋ ەنگىزگەن-ءدى. سول سەبەپتى «وتباسى بانك» پەن «بايتەرەك» حولدينگى بىر­لەسىپ, جاڭا جوبا ازىرلەدى. بۇل تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دا­مى­تۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنال­عان تۇ­جىرىمداماسى اياسىنداعى «9-20-25» باع­دارلاماسى ەدى. نەگىزىنەن جاس­تارعا باعىتتالعان باعدارلاما. نەسيە مول­شەر­لە­مەسى – 9%, باستاپقى جارنا – 20% جانە قارىزدى 25 جىلعا ءبولىپ تولەۋ مەرزىمى بەكىتىلدى. بۇعان جىل سايىن 150 ملرد تەڭگە اۋدارۋ كوزدەلىپ, 8 مىڭ وتباسى باسپانامەن قامتىلۋعا ءتيىس دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا ەلدەگى حالىق سانى 20 ملن ادامعا جەتتى. بۇرىننان بارى ءھام تاياۋدا قوسىلعالى تۇرعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ ءبارى حالىقتى باس­پانامەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ما؟ ماسەلە سوندا. ارينە, شيرەك عاسىردان بەرى بانك ارقىلى يپوتەكالىق نەسيەمەن باسپانا الۋ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. ناقتى قاراجاتى جوق حا­لىق ءۇشىن دە, يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدە پايىزدىق مولشەرلەمەسى جوعارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر (ەدب) ءۇشىن دە ءتيىمدى. دەگەنمەن دە, وعان ەكىنىڭ ءبىرى قول جەتكىزىپ وتىرعان جوق. تۇرعىن ۇيگە قاتىستى ۇكى­مەت­تىڭ قاۋلىسى بەكىتىلگەن ءتۇرلى مەم­لە­­كەت­تىك باع­دارلاما اياسىندا تالاي جان ءۇيلى دە بولدى.

الايدا يپوتەكالىق نەسيەمەن الىنعان ۇيلەرگە ساراپتاما جاساعان ماماندار باسقالارمەن سالىستىرعاندا پايىزدىق مولشەرلەمەسى جوعارى ەڭ قىمبات يپوتەكا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكەنىن انىقتاعان. سونىمەن وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلىمىزدە جان باسىنا شاققاندا تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ 23,4 شارشى مەتر­دى قۇراعان. ال ول الدىڭعى جىلدارمەن سا­لىستىرعاندا نەبارى 0,9%-عا عانا وسكەن. بۇل ءمان بۇۇ ستاندارتىنا سايكەس, 30 شارشى مەتردەن ايتارلىقتاي تومەن. ساراپشىلار كورشى رەسەيدە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى قازىردىڭ وزىندە ءبىر ادامعا 28 شارشى مەتردەن اسسا, ۇلى­بريتانيادا – 35, فرانتسيادا, ءتىپتى تىعىز قونىستانعان جاپونيانىڭ وزىندە – 39, گەر­مانيادا – 46, اقش-تا – 68 جانە اۋستراليادا 89 شارشى مەتردى قۇرايدى.

بىزدەگى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى ونى ساتىپ الۋ دەڭ­گەيىنىڭ تومەندىگىنەن دەيدى ماماندار. ءيا, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ۇدەرىسىندە يپوتەكا باستى ءرول اتقاراتىنى, سول ارقىلى ءۇي يەسى بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنى بەلگىلى.

قازاقستاندا يپوتەكالىق نەسيەلەۋدىڭ ەڭ تانىمال باعىتتارىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى. بۇل – شىن ما­نىندە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدىڭ ەڭ قول­جەتىمدى ءتاسىلى. اتالعان جۇيەنى جۇزەگە اسىراتىن جالعىز قارجى ينستيتۋتى – وتباسى بانكى. ءدال وسى بانك ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تقج جۇيەسىندەگى ەڭ تومەنگى تاريفتەردى ۇسىنادى. وتباسى بانكىندە ەكى نەگىزگى نەسيە نۇسقاسىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇي, 3 جىلدان باستاپ جيناقتاۋ مەرزىمى مەن جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى (جتسم) بار بولعانى 3,6% جانە ەڭ تانىمال ارالىق نەسيە. قازىرگى ۋاقىتتا سىياقى مولشەرلەمەسى 6%-10%, ال 2024 جىلدىڭ 15 اقپانىنان باستاپ 6%-8,5%-عا دەيىن تومەندەيدى. نەسيە مولشەرلەمەسىنىڭ كولەمى دەپوزيت بو­يىنشا جيناقتاۋ مەرزىمىنە, باعالاۋ كورسەتكىشىنىڭ مانىنە بايلانىس­تى بولادى. ولار نەعۇرلىم جوعارىلاسا, سوعۇرلىم مولشەرلەمە تومەندەيدى.

بۇگىنگى تاڭدا تقج جۇيەسىنە قاتىسۋ­شى­لاردىڭ سانى 2,7 ملن ادامدى نەمەسە باعالاۋ بويىنشا ەلدىڭ ەكونو­مي­كالىق بەلسەندى حالقىنىڭ 28%-ىن قۇرايدى. جىلدان-جىلعا ءوسىپ, ماسەلەن, 2021 جىلى ۇلەسى – 23,5%, 2020 جىلى – 20,3%, 2019 جىلى – 16,9%, 2018 جىلى 14,2% قۇراعان. وسى جىلدىڭ وزىندە 377 070 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنىڭ جاڭا قاتىسۋشىلارى اتانىپتى. جالپى العاندا, ەلدەگى بانكتەردىڭ تۇگەلگە جۋىق يپوتەكالىق پورتفەلدەگى ۇلەسى – 56% .

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى ىن­تىماق­تاستىق تۇجىرىمداماعا نەگىز­دەلگەن, تۇرعىنداردىڭ جيناعان اقشاسىنا قاراي نەسيە الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل سىرتقى قارجى رەسۋرستارىن ىسكە اسى­رۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, نەسيەلەردى ازا­ماتتارعا قولجەتىمدى ەتەدى. وسى ارقىلى تومەن كىرىسپەن قاراجات جيناقتاۋعا جانە قولايلى مولشەرلەمەدە نەسيە الۋعا كومەكتەسەتىن تاپتىرماس قۇرال بولىپ تۇرعان جايى بار.

ەلىمىزدەگى 21 ەدب-نىڭ تاعى 12-ءسى يپو­تەكالىق ونىمدەردى ۇسىنۋعا دايىن. دەگەنمەن كوممەرتسيالىق يپوتەكا ايتار­لىق­تاي قىمبات, ەل ازاماتتارى ءۇشىن قولجەتىمسىز. بيىل ادەتتەگى يپوتەكا بو­يىنشا, ياعني بانكتىك سەرىكتەستىك جانە جە­ڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­لاردان تىس, تۇرعىن ءۇيدى ساقتاندىرۋ جۇيەسى دە ەمەس نەسيەلەرگە بايلانىستى جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى (جتسم) 15%-دان 26,5%-عا دەيىن وزگەرگەن.

جتسم-ءنىڭ 15%-دان 20%-عا دەيىنگى ەڭ تومەنگى ماندەرىن ءۇش قارجى ينستيتۋتى – تسەنتركرەديت بانكى, Altyn Bank جانە فريدوم فينانس قازاقستان بانكى ۇسىنىپ وتىر. ەكىنشى دەڭگەيلى 7 بانكتىڭ ەڭ تومەنگى جتسم 20%-دان جوعارى, ولار: Halyk Bank – 20,4%, شينحان بانك – 20,9%, نۇربانك – 21,4%, ForteBank – 22,3%, Bank RBK – 23,2%, كزي بانكى 24,8%-دان اسادى. قازاقستانداعى قىتاي بانكى – 26,5%-دان باستالسا, سوڭعى اتالعان ەكىنشى دەڭگەيلى ەكى بانك جوعارى مولشەرلەمەمەن قاتار قىسقا مەرزىمگە (تيىسىنشە 5 جانە 7 جىلعا) يپوتەكا بەرەدى. بۇل دا قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن ءىس جۇزىندە قولجەتىمسىز.

ايتا كەتەرلىك جايت, ەلىمىزدەگى ەدب-نىڭ تۇتىنۋشىلارىنا تولەم قابى­لەت­تى­لى­گىنە قويىلاتىن تالاپتاردى بىرتە-بىرتە قاتاڭ­­دا­تۋدا, بۇل ءوز كەزەگىندە قولجەتىمدى تۇر­عىن ءۇيدى ساتىپ الۋعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.

ەلىمىزدەگى يپوتەكا بويىنشا جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەنى حالىقارالىق ساراپ­شىلار راستايدى. Numbeo مامان­دا­رىنىڭ باعالاۋىنشا, 100-ءدىڭ ۇستىندەگى ەلدىڭ اراسىندا يپوتەكالىق نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى جاعىنان رەيتينگتە قازاقستان ەڭ جوعارى ون ەلدىڭ قاتارىندا تۇرعان كورىنەدى.