فوتو: اشىق دەرەككوزدەن
مەري فلينن الەمدە ءزايتۇن مايىنىڭ ورنىن باسا الاتىن تاعام نە ءدارى-دارمەك جوق دەيدى.
اپەلسين شىرىنى سەكىلدى, تازا ءزايتۇن مايى دا جەمىستەن بولىنگەن شىرىن. دەگەنمەن مۇنداي شىرىن ساپا ستاندارتتارىنا, ماسەلەن, پايدالى قوسىلىستاردىڭ جويىلعاندىعىن بىلدىرەتىن كوگەرگەن نە بۇزىلعان ءدام مەن ءيىستىڭ بار-جوعىنا تەكسەرىلەدى.
ء«زايتۇن مايى – ساپا ستاندارتتارى سەنسورلىق قۇرامداۋىشتاردى قامتيتىن ازداعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبىرى», دەيدى امەريكالىق تاعامتانۋشى عالىم سەلينا ۋاڭ.
نەگىزگى ازىعى ۇزاق ۋاقىت بويى جەرورتا تەڭىزى تاعامدارى بولعان ەلدەردە كوپتەگەن اۋرۋدىڭ تارالۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ كەلەتىنى انىقتالدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇعان باستى سەبەپ – ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايى.
جۇرەك اۋرۋلارى. يسپانيادا 12 000-نان استام ادامدى قامتىعان ون جىلدىق زەرتتەۋدە كۇن سايىن ءبىر جارىم شاي قاسىق ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايىن تۇتىناتىن ادامداردىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنان ءولۋ قاۋپى ەكى ەسە تومەن ەكەنى انىقتالدى. بىراق زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ «ايرىقشا تازا» ماي سانالمايتىن «تازارتىلعان» ءزايتۇن مايىنا قاتىسى جوقتىعىن اتاپ ءوتتى.
ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايى اسىرەسە جۇرەك اۋرۋىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جوعارى قان قىسىمىنا قارسى تاپتىرماس ەم: جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, كۇنىنە ەكى اس قاسىقتان ءۇش اپتا بويى ءزايتۇن مايىن قابىلداعان قاتىسۋشىلاردىڭ سيستولالىق قان قىسىمى تومەندەگەن.
«قانشاما ادام تەك ءزايتۇن مايىن كوبىرەك تۇتىنۋ ارقىلى قان قىسىمىنا قارسى ءدارى-دارمەكتەردى ازايتىپ, ءتىپتى ولاردان مۇلدەم باس تارتا الار ەدى», دەيدى مەري فلينن.
ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى. يسپانيادا زەرتتەۋ قاتىسۋشىلارى رەتىندە 4000 ايەل كەزدەيسوق 3 توپقا ءبولىنىپ, جەرورتا تەڭىزىنە ءتان تاماقتانۋدىڭ ءۇش ءتۇرىنىڭ ءبىرىن ۇستانىپ ءجۇردى: ماي مولشەرى شەكتەۋلى ديەتا, جاڭعاق (پايدالى ماي ءتۇرى) قوسىلعان ديەتا جانە ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايى ديەتاسى. بەس جىلدىق زەرتتەۋ بارىسىندا سالىستىرمالى تۇردە تازا ءزايتۇن مايىن تۇتىنعان ايەلدەردە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنە شالدىعۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندىگى بايقالدى.
باسقا ءبىر زەرتتەۋدە ءسۇت بەزىنىڭ ءينۆازيۆتى قاتەرلى ىسىگىمەن اۋىراتىن مىڭنان استام يسپان ايەل مەن بۇل اۋرۋعا شالدىقپاعان توپتىڭ تاماقتانۋ ادەتتەرى سالىستىرىلدى. ناتيجەسىندە زەرتتەۋشىلەر اس قابىلداۋ كەزىندە كۇندەلىكتى ەكى اس قاسىق ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايىن تۇتىنۋ ەڭ ءتيىمدى قورعانىستى قامتاماسىز ەتەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
قانت ديابەتى.ء فليننىڭ عىلىمي ەڭبەگىندە جازىلعانداي, وننان استام كەزدەيسوق قاتىسۋشىلاردى قامتىعان ءارتۇرلى زەرتتەۋلەر مايدىڭ قانداعى گليۋكوزانى تومەندەتە الاتىنىن راستادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ويىنشا, بۇل ينسۋلين بولەتىن ۇيقى بەزى جاسۋشالارىنىڭ زاقىمدانۋىن ءزايتۇن مايىنىڭ اسەرىمەن ازايتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
كوگنيتيۆتى بۇزىلۋلار. تىشقاندار مەن ورتاشا كوگنيتيۆتى بۇزىلۋلارى بار ادامدار قاتىسقان شاعىن كلينيكالىق سىناقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايىن تۇتىنۋ كەيبىر اميلويدتى تۇيىنداقتى تازارتۋعا جانە كوگنيتيۆتى فۋنكتسيانى, ياعني, ەستە ساقتا قابىلەتىن جاقسارتۋعا اتسالىساتىنى كورىندى. دەگەنمەن ساراپشىلار ءالى دە كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سالماق تاستاۋ. مايدىڭ مول كالوريا بەرەتىن قاسيەتىن ەسكەرسەك, بۇل قاراما-قايشى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. الايدا وسىمدىك نەگىزىندەگى از ماي ديەتاسىن ۇستانعان نەمەسە كۇنىنە ءۇش اس قاسىقتان استام ايرىقشا تازا ءزايتۇن مايىن ءىشىپ جۇرگەن ونداعان كەزدەيسوق تاڭدالعان ايەلدىڭ سەگىز اپتادان سوڭ سالماعىنىڭ شامامەن بەس پايىزىن جوعالتۋعا بەيىم بولعانى انىقتالدى. وسى جوسپاردى جالعاستىرۋ ۇسىنىلعاندا, ماي ءىشىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى كەلىستى. زەرتتەۋدىڭ جەتەكشى اۆتورى فلينن: «ديەتاعى ەڭ قيىنى ءارى ەڭ ماڭىزدىسى – ونى تۇراقتى ۇستانا ءبىلۋ», دەيدى.
ءزايتۇن مايىن كوبىرەك تۇتىنۋعا جالعىز سەبەپ ونىڭ دەنساۋلىققا پايداسى عانا ەمەس. جوعارى ساپالى, جاقسى ساقتالعان ءزايتۇن مايىنىڭ ءدامى دە ءتىل ۇيىرەدى. الايدا تاعامتانۋشى عالىمدار ءزايتۇن مايىن مۇقيات تاڭداۋعا كەڭەس بەرەدى.
(National Geographic Qazaqstan جۋرنالىنان قىسقارتىلىپ الىندى)
