سوناۋ 1992 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا «يكارۋس» قالاارالىق اۆتوبۋستى باسىپ العان اسا قاۋىپتى قارۋلى قىلمىسكەرلەر ءوز تالاپتارىن قويا باستادى. ايتىپ ءوتۋ كەرەك, تۇتقىنعا الىنعان جولاۋشىلار اراسىندا قارتتار, ايەلدەر مەن بالالار دا بولدى. سول كەزدە «نابات» جاۋىنگەرلىك وپەراتسياسى كەزىندە ء وز ءومىرىن قاتەرگە تىگىپ, قيىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ وفيتسەرى ميحايل داۋەنوۆ بولدى. تەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ الەمدىك تاجىريبەسىندەگى وسى بىرەگەي وپەراتسيا تۋرالى كىتاپتار, ماقالالار مەن دەرەكتى فيلمدەر جەتكىلىكتى تۇردە جازىلدى. دەسە دە, قالىڭ وقىرمانعا گەنەرال-مايور ميحايل داۋەنوۆتىڭ ء«ومىر بەتتەرى» اتتى اۆتورلىق كىتابى ارقىلى بەلگىلى, وندا گەنەرال «ناباتتى» جانە سول جىلدارداعى باسقا دا اۋىر وپەراتسيالاردى سيپاتتايدى. 2021 جىلى اتالعان كىتاپ ونىڭ قارۋلاس دوستارى, ارىپتەستەرى مەن دوستارىنىڭ ەستەلىكتەرىمەن تولىقتىرىلدى. سونىمەن كەيىپكەردىڭ ءومىرى نەسىمەن قۇندى؟ ولاي بولسا, ونىڭ ءومىر جولىنا توقتالىپ وتەلىك.
گەنەرال-مايور ميحايل داۋەنوۆ قىزىلوردا جانە قوستاناي وبلىستارى بويىنشا مقك-ۇقك وبلىستىق باسقارمالاردى, كوميتەت اپپاراتىنداعى ورتالىق بولىمدەردى ءساتتى باسقاردى, ونىڭ ەڭبەگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. 2000 جىلدارى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان باستاپ قوعامدىق جانە عىلىمي قىزمەتپەن جەمىستى اينالىستى, بىرنەشە رەت قالالىق جانە وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. سوڭعى جىلدارى ۇستازدىق جولدى تاڭداپ, قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەدى. كوپتەگەن جىلدار بويى «قۇقىقتىق قازاقستان ءۇشىن» ازاماتتىق قوزعالىسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى رەتىندە ەڭبەك ەتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قوستاناي وبلىسى بويىنشا ۇقكد ارداگەرلەر ۇيىمىن باسقاردى, «قر ۇقك ورگاندارىنىڭ ارداگەرلەرى» رقب وو, سونداي-اق «گەنەرالدار كەڭەسى» رقب مۇشەسى بولدى. 2020 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە ومىردەن ءوتتى.
گەنەرالدار ب. باەكەنوۆ, ز. كامالادينوۆ, ن. ۆەرەششاەۆ, ج. ماردەنوۆ, م. نۇروۆ جانە تاعى باسقا دا ۇلت پەرزەنتتەرىمەن بىرگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ايانباي قىزمەت اتقاردى. ۇزاق جىلدار ىشىندە كوپتەگەن شاكىرت-ىنىلەردى تاربيەلەدى. گەنەرال ءو. ميزانباەۆ, گەنەرال ب. گوۆورۋن, پولكوۆنيكتەر: پ. دوتسەنكو, پ. سيانوۆ, ع. ماۋلەتوۆ, گ. رۋساكوۆ, ب. تشانوۆ جانە تاعى باسقالارى ءالى كۇنگە دەيىن ميحايل يۋسۋپوۆيچ تۋرالى قۇرمەتپەن ەسكە الادى. قر توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور وسەر ميزانباەۆ جوعارىدا ايتىلعان شىعارماشىلىق ەڭبەكتە ءوزىنىڭ قىزمەتتە تاپقان ومىرلىك ۇستازى تۋرالى بىلايشا سىر شەرتەدى:
«ميحايل يۋسۋپوۆيچ ادامدارعا ۇلكەن كوڭىل بولەتىن. ادامگەرشىلىك ءپرينتسىپىن العا قوياتىن. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا قىزمەتكە قابىلدانعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي مەنى كگب (مينسك ق.) جوعارى كۋرستارىنا جىبەردى. مەنى مقك عيماراتى دالىزىندە كورگەن ميحايل يۋسۋپوۆيچ «ساپارعا دايىنسىڭ با, ۇيدە ءبارى جاقسى ما, قانداي دا ءبىر كومەك قاجەت پە؟» دەپ سۇرادى, كەيىندە ساتتىلىك تىلەدى. بۇل ماعان ەرەكشە اسكەر قالدىردى. وسى ءبىر ءسات مەنىڭ ءالى ەسىمدە, ويتكەنى ونىڭ سۇراقتارىندا شىنايى قامقورلىق بولدى. مىنبەردە سويلەگەن سوزىندە ەمەس, ادامنىڭ جانى كۇندەلىكتى قاراپايىم ىستەردە كورىنەدى. باعىنىشتىلارعا قامقورلىق جاساۋ ىسپەتتى اعامىزدىڭ وسى ءبىر ىزگىلىكتى قاسيەتىن مەن ءوز بويىمدا دامىتۋعا تىرىسامىن», دەپ اعىنان جارىلدى.
ميحايل يۋسۋپوۆيچ دەگەندە ەڭ الدىمەن ونىڭ بويىنداعى ادىلدىك پەن ادالدىق ويعا ورالادى. شىنايىلىعى, كىشىپەيىلدىگى مەن ەلجاندىلىعى, قاراپايىم ادامدارمەن اراقاتىناسى ونىڭ جوعارعى ادامي قاسيەتىنەن ۇعىندىراتىن. ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن تاباندىلىعى اينالاسىنداعىلاردى شىنايى ءتانتى ەتەتىن. حالىق مۇنداي ادامداردى تەگەۋرىندى دەپ باعا بەرەدى. ء وز باقىتىن ءوزى جاسادى دەپ سەنىمدى ايتۋعا بولادى. سوعىستان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ كەزدەرى وتكەن بالالىق شاعى, جاستىق كەزەڭى, وتان الدىنداعى بورىشىن وتەگەن اسكەري كەزەڭ, ارنايى ورگاندارداعى قالىپتاسۋ ۋاقىتى, بارلىعى ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. ەشكىمنىڭ قولداۋىنسىز, كوبىنەسە قيىندىقتاردى جەڭۋ ارقىلى بارىنە قول جەتكىزدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ءى. ەسەنبەرلين «قياعا تەك قىران بۇركىت قانا جەتە الادى», دەپ ايتقان بولاتىن. شىنىندا دا, كەيىپكەرىمىز تاعدىردىڭ اۋىر سوققىلارىنا توتەپ بەرىپ, ءومىردىڭ تالاي سۇرلەۋىن ءوتىپ ءوزىنىڭ يگى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرا الدى. قاراپايىم بالىقشىنىڭ بالاسىنان بيىكتەردى باعىندىرعان بارلاۋشى, قوعام قايرەتكەرى, عالىم, «قوستانايدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», كوپتەگەن مەملەكەتتىك ماراپاتتاردىڭ, «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. لەيتەنانتتان باستاپ گەنەرال-مايور اسكەري شەنىنە دەيىن سارا جولدى سۇرىنبەي ءوتتى. گەنەرال ميحايل داۋەنوۆتىڭ بولمىسى جىل وتكەن سايىن بيىكتەي بەرەتىنى ءسوزسىز.
كەيىپكەرىمىز كەز كەلگەن ماسەلەنى تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, سوڭىنا دەيىن جەتكىزە بىلەتىن. باستاعان ءىسى جارتى جولدا قالمايتىن. قولاستىنداعىلارعا تاپسىرما بەرگەن بولسا, سونىمەن بىرگە اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن. قىزمەتتەس دوستارىن قولداپ, كومەكتەسىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ جۇرەتىن. زامانداستارى ونىڭ مۇنداي قاسيەتتەرىن ەسكە الىپ, ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرىن ورنىنا قويۋ ارقىلى ويشا اقىلداساتىن. بيىل 5 جەلتوقساندا ميحايل يۋسۋپوۆيچ 80 جاسقا تولار ەدى. سولاي دەسەك تە, ادامنىڭ ءومىرى تىرىلەردىڭ جۇرەگىندە جالعاسادى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايدانگەرى, اتاقتى چەكيست 98 جاستاعى پاۆەل ۆاسيلەۆيچ داتسەنكو دا ماكەڭ تۋرالى ءوز ويىن قىسقاشا ءبىلدىرىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ميحايل يۋسۋپوۆيچ اسىل, ويشىل جانە ءبىلىمدار ادامداردىڭ ساناتىندا. «مەن ءۇشىن», دەيدى مايدانگەر-چەكيست, ول ۇلكەن كاسىپقوي, جاۋىنگەرلىك جولداس, ناعىز دوسىم جانە ماقتانىشىم, ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي ناعىز گەنەرالدار بارىن ماقتان تۇتامىن. جاسىمىز الشاق بولعانىنا قاراماستان ءبىرىمىزدى -ءبىرىمىز جارتى سوزدەن ۇعانا الدىق.
يا, سولاي. كەيىپكەرىمىز كاسىبي تۇرعىدان وتە مىقتى مامان بولاتىن. قارىم-قابىلەتى بيىك, ءبىر كورگەن زاتىن ۇمىتپايتىن ادام ەدى. كەز كەلگەن تسيفر, وقيعا ونىڭ نازارىنان تىس قالمايتىن. بارلىعىن ەسىندە ۇستايتىن. ارىپتەستەر اراسىندا زور قۇرمەتكە يە بولدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ورگاندارىنىڭ ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى پولكوۆنيك كەنجەبولات بەكنازاروۆتىڭ ويىنشا, گەنەرال م. داۋەنوۆ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قوستانايداعى ەڭ بەلسەندى جانە ۇيىمشىل ارداگەرلەر بىرلەستىكتەرىنىڭ ىرگەسىن قالادى. قوستاناي وبلىسى بويىنشا ۇقكد ارداگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا م. داۋەنوۆتىڭ ومىردەن ءوتۋى, ۇيىمدى جەتىمسىرەتكەندەي بولدى. ويتكەنى, ميحايل ءيۋسۋپوۆيچتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى بولاتىن. گەنەرال م. داۋەنوۆتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ-بۇل قۇرمەتتى جانە جاۋاپتى ءىس بولاتىن. ول ەشقاشان باسقالارعا دا, وزىنە دە وتىرىك ايتقان ەمەس, سوندىقتان ونىڭ اۋزىنان ەشقاشان لايىقسىز ماقتاۋ ەستي المايسىز. وزىنەن دە, وزگەدەن دە تاباندىلىقتى تالاپ ەتتى.
«ميحايل ءيۋسۋپوۆيچتىڭ وتباسى مەن بالالارعا دەگەن قامقورلىعى ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. بار بولمىسىمەن قىزمەتتە بولسا دا, ۋاقىت تاۋىپ وتباسىنىڭ تاربيەسىمەن اينالىستى. ول اكەلىك پارىزعا وتە جاۋاپتى قارادى جانە وتان الدىنداعى قىزمەتتىك پارىزبەن قاتار الىپ ءجۇردى. ونىڭ وتباسىنا دەگەن ادالدىعى شەكسىز بولدى. وتباسىن تاربيەلەۋدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى زايىبى قاليما قابيقىزىنىڭ يىعىنا ارتىپ قويماي, ءوزى دە وتاعاسى رەتىندە ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە اتسالىستى. اسىرەسە, قىز بالالاردىڭ تاربيەسىنە اسا كوڭىل اۋداردى. ءتورت قىزىنا دا لايىقتى تاربيە بەردى. ول بالالاردى ومىرگە دايىنداۋدىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇسىندى. سونىمەن قاتار ول ءۇشىن ەڭ باستىسى ماتەريالدىق ءال-اۋقات ەمەس, بالالارداعى ادالدىق, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك نەگىزىندە تاربيەلەۋ بولدى. اتانىڭ ەڭبەگى تەككە كەتپەي, ۋاقىت وتە ول ءوزىنىڭ جەمىسىن بەردى. بۇگىندە ول ۇرپاعىمەن اسىرەسە وفيتسەرلەر شولپان جانە ازامات داۋەنوۆتەرمەن ماقتانا الادى. «اتادان تال قالعانشا, ۇل قالسىن» دەگەندەي ۇلى ازامات اكەسىنىڭ سارا جولىنا ادالدىق تانىتىپ كەلەدى. «اكەمنىڭ ماعان بەرگەن وسيەتى, تاربيەسى – مەنىڭ ومىرلىك قاعيدام بولىپ قالادى. سول اكەمنەن ۇيرەنگەنىمنىڭ ءبارىن بالالارىما دا ۇيرەتەمىن», دەيدى ساعىنىشىن جاسىرماعان ۇلى ازامات.
گەنەرال م. داۋەنوۆ وزىنەن كەيىن كوپتەگەن شاكىرت, ولمەس ءسوز, وشپەس ءىز قالدىردى. ومىرلىك سەرىگى قاليما قابيقىزىمەن 52 جىل جۇبى اجىراماي ءومىر ءسۇردى. اينا, مايا, ايمان, شولپان, ازامات ەسىمدى بالالاردى جانە مارات, سۇلتان, دانيلا, اۆۆال, اليم, ءجۇسىپ, ايلا, ارۋش, نەسىبەلى, اباي, داۆيد ەسىمدى نەمەرەلەرىن تاربيەلەپ ءوسىردى. بالالارىنىڭ بارلىعى ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى. «اكە تاربيەسى – مىڭ مەكتەپكە تەڭ» دەگەنىمىز وسى.
گەنەرال م. داۋەنوۆ قىسقاشا ايتقاندا وسىنداي ادام, بىلگەن جانعا دوسىنداي ادام بولعان. ونى جاقىن تانيتىندار, بىرگە قىزمەتتەس بولعان جاندار جازۋشى ا. چەحوۆتىڭ: «ادامدا بارلىعى كەرەمەت بولۋى كەرەك: ءجۇزى دە, كيىمى دە, جانى دا, ويى دا», دەيتىن فورمۋلاسىنا سايكەس ونەگەلى عۇمىر كەشكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. مۇنداي ادامدار بارشامىزدىڭ جادىمىزدا, جۇرەگىمىزدىڭ تورىندە ماڭگى قالاتىنى ءسوزسىز.
دارىن سەيىتوۆ,
اسكەري ءتىلشى
