ەكونوميكالىق ايماقتىڭ الەۋەتى
اكىمنىڭ ايتقاندارىن تۇگەل تىزبەلەۋ مۇمكىن ەمەس ءارى قاجەت تە ەمەس. ءا دەگەندە ءبىزدىڭ كوڭىلدەن شىققانى – وبلىستا مەتانمەن جۇرەتىن جاڭا اۆتوبۋستاردىڭ پايدا بولۋى. ن.نوعاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 30 زاماناۋي اۆتوبۋس اقتاۋ قالالىق باعىتتارى بويىنشا جولاۋشى تاسىمالدايدى. ەندى تاعى 90 اۆتوبۋس جولعا شىقپاق. جاڭا قوعامدىق كولىكتەر جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جانە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى اق قاراجاتى ەسەبىنەن ساتىپ الىنعان. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 9,2 ملرد تەڭگە. مۇنىڭ تەك 1,1 ميللياردى عانا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن. اۆتوبۋستار اۋانى باپتاۋ جۇيەسى, بەينەباقىلاۋ كامەراسى جانە مۇگەدەك جاندارعا ارنالعان پاندۋسپەن جابدىقتالعان.
«اۆتوبۋستاردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستا العاش رەت ەرەكشە گاز قۇيۋ ستانساسى – مەتان ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭا اۆتوبۋستارداعى گاز موتورلى قوزعالتقىشتار اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتار كولەمىن ازايتۋعا جانە سۋبسيديالاۋ سالاسىندا بيۋدجەت قاراجاتىن ۇتىمدى پايدالانۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىر جاعىنان مەتاندى پايدالانۋ سۇيىتىلعان گازعا جۇكتەمەنى تومەندەتەدى», دەيدى نۇرلان نوعاەۆ.
ماڭعىستاۋدىڭ ەرەكشەلىگى – تەڭىز جولىنا اپارار باعىتتىڭ ساعاسى ەكەندىگى. مۇندا «اقتاۋ» جانە «قۇرىق» پورتتارى بار. بۇگىندە «اقتاۋ تەڭىز پورتىندا كونتەينەرلىك حاب سالۋ» جوباسى باستالعان. حاب «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ (اەا) بازاسىندا قۇرىلماق.
«اەا اۋماعىندا حاب وبەكتىلەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن اۋدانى 19 گا جەر ۋچاسكەسى قاراستىرىلعان. قاجەتتى ينۆەستيتسيانىڭ بولجامدى كولەمى – 20,2 ملرد تەڭگە. اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب سالۋ قۇرىلىسىن 2025 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان. جوبانى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋعا «PSA International» (سينگاپۋر), «Adani Group» ء(ۇندىستان), «Abu Dhabi Ports Group» ء(باا), «Rhenus» (گەرمانيا) جانە «ليانيۋنگان پورتى» (قىتاي) حالىقارالىق كومپانيالارى قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى جۇكتەردى اۋىستىرىپ-تيەۋ كولەمىن 3,8 ملن تونناعا دەيىن جانە كونتەينەرلەردى جىلىنا 300 مىڭ بىرلىكتەن استام ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءوڭىر باسشىسى.
ايتۋىنشا, ءوز قىزمەتىن 2003 جىلى باستاعان اەا-عا كۇنى بۇگىنگە دەيىن 290 ملرد تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا سالىنىپ, 2 500-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلىپتى. ونداعى نەگىزگى سالالار – وڭدەۋ ونەركاسىبى, قويما شارۋاشىلىعى, لوگيستيكا جانە تۋريزم. 2024 جىلى 75 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلماق جانە 14,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا 2 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ناقتىلاساق, «نافتا-ينجينيرينگ قازاقستان» جشس 600 ملن تەڭگە سوماسىنا بۇراندالى سورعى جۇيەلەرىن شىعاراتىن زاۋىت سالماق. بۇل 25 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشادى. «Everest Techno» جشس 14,2 ملرد تەڭگە سوماسىنا سورعى شتانگالارى مەن ولارعا مۋفتالار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋعا دايىن. سونىڭ ناتيجەسىندە 50 جۇمىس ورنى اشىلادى.
كەلەشەكتەگى الەۋەتى قازىرگىدەن دە جوعارى سانالاتىن, بيىل 8 ايدا 1,5 ميلليون تونناعا جۋىق جۇك تاسىمالداعان «قۇرىق» پورتىنا سەرپىن بەرەر بىرەگەي جوبا – «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەڭىز تەرمينالى دەيدى ن.نوعاەۆ. تەرمينال اقتاۋ قالاسىنان 70 كم جەردە «قۇرىق» پورتىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. جوبا ينۆەستورى – «Semurg invest» كومپانياسى. قازىرگى ۋاقىتتا جوباعا ينۆەستور تاراپىنان قوماقتى ينۆەستيتسيا سالىنىپ, بىرقاتار جۇمىس اتقارىلعان. جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى پورت اۋماعىنداعى جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمىن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتادى. سونىمەن قاتار جۇك اينالىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا لوگيستيكالىق جول قۇرىلادى جانە ەل اۋماعى ارقىلى جاڭا جۇك اعىندارى پايدا بولادى. تيىسىنشە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق باعىتتارى ءارتاراپتانادى.
جۇيەلى ىستە بەرەكە بار
ايماقتاعى ازۋلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ. حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى سۋعا دەگەن مۇقتاجدىق تا ارتىپ كەلە جاتىر. جاز ايلارىنداعى تاپشىلىق تاۋلىگىنە 77,2 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى ەكەن. ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىن جالپى سۋ تۇششىتۋ قۋاتى 136 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايتىن 6 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان (جالپى قۇنى – 202 ملرد تەڭگە). سۋ دەگەننەن شىعادى, ەنەرگەتيكالىق جابدىقتارىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 81 پايىزعا جەتكەن «ماەك» كاسىپورنىنىڭ جاعدايى دا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتىپ وتىر.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سۋ تۇششىتۋ, بۋ-گاز قوندىرعىلارى جانە تۋربواگرەگاتتار سياقتى جابدىقتاردى سالۋ جانە جاڭعىرتۋعا قاتىستى بىرنەشە نەگىزگى جوبانى ىسكە اسىرۋدى كوزدەيتىن كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. بيىل كاسىپورىننىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن تۋربواگرەگاتتارعا, قازاندىق اگرەگاتتارىنا جانە قوسالقى جابدىقتارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ رەزەرۆىنەن توزىعى جەتكەن جابدىقتى اۋىستىرۋعا 2,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا جابدىقتار مەن جيىندىقتاردى ساتىپ الۋعا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن تاعى 4,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى», دەدى اكىم.
ءوڭىردى گازبەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە مالىمدەمە اياسىنان تىسقارى قالمادى. بىلتىر وڭىرگە 2,6 ملرد تەكشە مەتر گاز قاجەت بولعان. بيىل قازاندا ۇزىندىعى 308 شاقىرىم «بەينەۋ-جاڭاوزەن» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسى بويىنشا گاز بەرۋ باستالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەر, ءىرى ونەركاسىپتىك نىساندار, سونداي-اق ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ نەگىزگى ەنەرگەتيكالىق كاسىپورنى – جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن «ماەك» جشس تۇراقتى گازبەن قامتىلماق.
«ەكىنشى جەلىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – جىلىنا 5,8 ملرد تەكشە مەتر. بۇعان دەيىن «وكارەم-بەينەۋ» گاز قۇبىرى وسى باعىت بويىنشا 3 ملرد تەكشە مەتردەن استام گاز ايداعان. ەندى ەكى گاز قۇبىرىنىڭ جالپى وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا شامامەن 9 ملرد تەكشە مەتر بولدى. مۇنداي كولەم ءوڭىر قاجەتتىلىگىن تولىق جابادى. سونىمەن بىرگە «جاڭاوزەن-اقتاۋ» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 4 جەلىسىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 5,3 ملرد تەڭگە (148 كم گازبەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى) ءبولىندى», دەپ اقپارات بەردى ايماق باسشىسى.
كەيىنگى بەس جىلدا وبلىسقا 3 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بيىل 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا شامامەن 840 ملرد تەڭگە سالىنىپتى. بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ارتىق. جالپى, جىل باسىنان بەرى ىسكە قوسىلعان 12 ينۆەستيتسيالىق جوباعا 11 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى قۇيىلعان.
«ونىڭ ىشىندە ەت كومبيناتى, مەتالل پروكات, ارنايى جابدىقتار مەن تەحنيكا, سونداي-اق تەمىربەتون مەن انتيفريز ءوندىرىسى بار. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى قۇنى 9 ملرد تەڭگە بولاتىن تاعى ءۇش جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ جاتىر. بۇل 90-عا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى ءۇش جىلدا تاعى 54 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كۇتىلەدى. بۇل جوبالار ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 1,4 ترلن تەڭگە كولەمىندە قارجى تارتۋ جانە 6 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا جوسپارلانعان», دەدى اكىم.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىندا جەتەكشى ءرول وينايتىن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى دا يگىلىكتەردەن كەندە ەمەس دەيدى ءوڭىر باسشىسى.
«جالپى, قازىر ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, قوعامدىق-ساياسي احۋالى تۇراقتى. ءبىز وسى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى ودان ءارى جالعاستىرامىز. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمىزعا قويعان مىندەتتەرىن ساپالى ءارى ۋاقىتىندا ورىنداۋعا بار كۇش جىگەرىمىزدى سالامىز», دەدى ن.نوعاەۆ.
