زاڭ سارالىعى – كاسىبيلىكتىڭ ولشەمى

ساياسي رەفورمالاردان كەيىن ەكونوميكالىق باعدارعا بەتبۇرىس جاسالدى. بۇدان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى جۇيەلى تۇردە ورىندالىپ جاتقانىن كو­رۋگە بولادى. باعدارلامادا قىر­ۋار تىرلىكتىڭ تىزبەگى ءتۇزىلدى. سو­نىڭ ءبىرى – قىلمىستىق جانە قىل­­­مىستىق-پروتسەستىك كودەكس­تە­رگە تالداۋ جاساۋ قارقىندى جۇر­گىزى­لىپ جاتىر. دەسە دە, بار­لى­عىن بىر­دەن رەفورمالاۋ مۇمكىن ەمەس, وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋعا ۋاقىت كەرەك.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدار­لا­ما­سى مەن ءداستۇرلى جولداۋلارى جالپى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ, جۇيەلى رەفورمالار, ءبىرتۇتاس ۇلت, بەرەكەلى قوعام, ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋعا نەگىزدەلگەن. مۇنىڭ ءبارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, كەزەك-كەزەگىمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر دالەلى – سوت جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ وڭتاي­لاندىرىلىپ جاتقانى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قىلمىس­تىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىل­مىستىق-اتقارۋ كودەكستەرى­نە وزگەر­­تۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گى­زىلىپ جاتىر. ونداعى ماقسات – ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, بيزنەسكە جاعداي جاساپ, بيۋرو­كرا­تيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ. سونداي-اق لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەۋ, قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سانكتسيالاردى قايتا قاراۋ, سوت تورەلىگىن رەتتەۋ سياقتى وزگە دە وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شە­شۋ. وسىعان بايلانىستى قۇ­رىل­­عان جۇمىس توبى بىلتىردان بەرى جوعارىدا اتالعان كودەكستەرگە تالداۋ جۇرگىزىپ, جۇمىس ىستەمەيتىن نورمالاردى, كولليزيالاردى زەرتتەۋگە كىرىستى. قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پرو­تسەستىك كودەكس­تەر­دى جەتىلدىرۋ ادىلەتسىزدىكتى جويۋ­عا سەپ بولىپ, قىلمىستىق ءىس پەن اكىمشىلىك قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتىڭ, قىل­مىس­تىق قۋدالاۋ مەن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ اراجىگىن اجى­راتۋ, سوتقا دەيىن تەرگەپ-تەك­سەرۋ تۇرلەرىن قىسقارتۋدا ادىل­دىك­تى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل بو­يىن­­شا الداعى 3 جىلدا تەرەڭ عى­لىمي-پراكتيكالىق تالداۋ جۇر­گىزىلەدى. مىسالى, ءبىر قوي ۇر­­لا­عان دا, ءبىر ءۇيدى توناعان دا قىلمىس بولعانىمەن, قوي ۇر­لا­عان 7 جىلعا, ءۇي توناعان 3 جىلعا سوتتالۋى – ادىلەتسىزدىك. قىلمىس دارەجەسىنە قاراي جازا تاعايىنداۋعا قاتىستى حالىقتىڭ تالابى ورىندالماق. مۇنىڭ بار­لى­عى پرەزيدەنتتىڭ حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى, مۇڭ-مۇقتاجىنان حا­باردار ەكەنىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى ەسكى جۇيەنى جاڭارتىپ, ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋعا باتىل قا­دام جاساپ وتىر. سىباي­لاس جەمقورلىق بابىمەن سوتتال­عان­دار­عا شارتتى جازاعا كەسىلىپ, جازا­سىن ەركىندىكتە وتەۋگە مۇم­كىن­دىك بەرىلمەيدى.

ەندى قارىزدى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن ءوز وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانىپ, زاڭسىزدىقتارعا بارعان كول­لەك­تورلار قىلمىستىق جا­ۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلادى. سە­بە­بى ولار­دىڭ قىسىمىنا شىداماي, ءوز-وزى­نە قول سالۋ جيى­لەپ كەتتى. كىسىنى قور­قىتۋ, قوقان-لوققى كورسەتۋ, ولىم­گە يتەر­مەلەۋ – قىلمىس. قۇ­قىق بۇز­عان كوللەكتورلارعا دا 5 جىل­عا دەيىن قىزمەتىنەن ايىرا وتى­رىپ 5 مىڭ اەك ايىپپۇل سالۋ, نە 1 200 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىس­تارعا تارتۋ نەمەسە 5 جىل­عا باس بوس­تان­د­ىعىنان ايىرۋ كوز­دەلگەن. جۇرت­شى­لىقتىڭ قۇ­قىق­تىق ساۋاتسىز­دى­عىن پايدالاناتىن الاياقتار دا بار.

پرەزيدەنت پارمەنىمەن «Ama­nat» پارتياسى ادامداردى قار­­جىلىق جانە قۇقىقتىق سا­ۋات­­تاندىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. قازىر الاياقتار مەن پايداكۇنەمدەرگە الدانىپ قا­لىپ جاتقاندار كوپ. اسىرەسە جەر الۋ, ءۇي ساتۋ, قۇجاتتاردى راسىم­دەۋ, بىرەۋدىڭ مۇلكىن يەمدەنۋ سياق­تى زاڭسىزدىقتار جيىلەپ كەتتى. البەتتە, قۇجات راسىمدەۋ, م ۇلىك­تى باعالاۋ باعالاۋشىلار مەن نوتا­­ريۋس­تاردىڭ قاتىناسۋىنسىز ىسكە اسپايدى. سونداي-اق جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا دەگەن ارىز-شاعىم تولاستار ەمەس. جە­تىم­دەردىڭ اليمەنت اقىسىن يە­لە­نىپ العاندارعا نە دەرسىز؟ الداعى ۋاقىتتا ءوز وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانىپ, ازاماتتاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعان نوتاريۋستار, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, 4 مىڭ اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, نە سول مولشەردە مىڭ ساعاتقا قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى نەمەسە 4 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى ادام دەپ باعا­لاپ, قوعامنىڭ ورنىقتى دامۋىن ۇلت ساۋلىعىمەن بايلانىستىرادى. الەمدى الاڭداتقان سۋ ماسەلەسىنە پرەزيدەنتىمىز بەيجاي قاراماي, سۋدى ۇنەمدەۋگە جانە بۇلدىرمەۋگە ۇندەدى. وكىنىشكە قاراي, اعىن سۋ تۇرماق, جەراستى سۋلارىن لاستايتىندار دا ازايماي تۇر. جالپى, تابي­عي بايلىققا تىنىشتىق بەر­مەي­تىن جەر قويناۋىن زاڭسىز ءارى اياۋ­سىز پايدالاناتىندار كوبەيىپ بارا­دى. بىلگەنگە بۇل ەكولوگيالىق قۇ­قىق بۇزۋشىلىققا جاتادى. ويت­كەنى سۋ لاستانسا, سارقىلسا تا­بي­­عاتقا دا, ادامزاتقا دا زيان. زاڭ­­دا ەكولوگيالىق قىلمىس جا­سا­عاندارعا جاۋاپكەرشىلىكتى ارت­تىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ادامزات­قا قاۋىپ توندىرگەنى ءۇشىن نە ازا­مات­­تى­عىنان نەمەسە 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال دەنساۋلىققا كەلتىرىلگەن زيان دارەجەسىنە قا­راي 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن جا­زالانادى. بۇل تۇرعىندار قا­ۋىپسىزدىگى مەن دەن­ساۋ­لىعىن ساق­تاۋعا ارنالعان شارالار.

سول سياقتى مۇناي مەن مۇ­ناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋ, سا­تىپ الۋ, ساقتاۋ, وتكىزۋ, ساپاسى انىق­­تالماعان مۇنايدى وڭدەۋ, كلي­ني­كالىق زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋ, جاڭا ادىستەر مەن قۇ­رالداردى قول­دانۋ ءتارتىبىن بۇزۋ, جال­عان دا­رى­لىك زاتتارمەن نەمەسە مە­دي­­تسينا­لىق بۇيىم­دارمەن جۇ­مىس ىستەۋ, ەكو­لوگيالىق تالاپتار­دى بۇزۋ, اۋانى لاستاۋ, جەردى ءبۇل­دىرۋ, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ قاعي­دا­لا­رىن بۇزۋ بويىنشا دا بىرقاتار باپقا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلەدى.

كەدەندە كەدەرگىلەر دە, كە­لەڭ­­­سىز­دىكتەر دە جەتەرلىك. كە­دەن­دىك راسىمدەردى ء«بىر تەرەزە» قاعيد­اتىنا كوشىرۋ, كەدەن­دىك با­قى­لاۋدى ينتەگراتسيالاۋ تاپ­سىرىل­عان. پرەزي­دەنت كەدەن­دىك تەكسەرۋ­شى­لەر­دىڭ كوپتىگى سالاعا كەرى اسەر ەتكەنىن, سالىق سايا­سا­تىنىڭ ءتيىمدى بولۋى كەدەن جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. سالىق پەن كەدەندىك راسىم­دەۋ جۇ­­يە­­سىن رەتتەۋ دە سايلاۋالدى باع­­دار­لامانىڭ ءبىر تارماعى بولا­تىن. وسىعان وراي قىلمىستىق كودەكستە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. ياعني كودەكستە سەنىپ تاپسىرىلعان بوتەن م ۇلىكتى يەم­دەنىپ الۋ نەمەسە تالان-تاراجعا سالۋ, الاياقتىق, ەكو­­نوميكالىق كونت­راباندا, كە­دەندىك الىم-سالىمداردى تو­لەۋ­دەن, بيۋدجەت پەن باسقا دا مىن­دەتتى تولەمدەردەن جالتارۋ بويىنشا بىرنەشە ەسەلەنگەن ايىپپۇل كولەمىن كوبەيتۋ كوز­دەلىپ وتىر. مۇنداي ەسەلەنگەن ايىپ­پۇلدى تولەتۋ تەك مەملە­كەت­­تىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكى­لەتتىك بەرىلگەن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلىپ, قالعان ادام­دارعا قولدانىلمايدى.

پرەزيدەنت پارلامەنتكە سەنىم ارتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدا «Amanat» پارتياسىنىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەگى زور. ەل مەن مۇددە ءبىر بولعاندىقتان مەملەكەتتىڭ دامۋىنا وتانداستارىمىزدىڭ جاپپاي اتسالىسۋى ازاماتتىق بورىش دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت ايتقانداي, ادالدىق پەن ادىلدىكتى باسشىلىققا الساق قانا جاڭا قازاقستان قۇرا الامىز. ەلگە ايانباي قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار كەرەك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ءاربىر باستاماسى مەن تاپسىرماسى باس پايداسى ءۇشىن ەمەس, ەل مەن ۇلتتىڭ قامى ءۇشىن ەكەنىن تۇسىنسەك يگى. اينالاداعى گەوساياسي جاعدايلاردان ساباق الىپ, تىنىشتىق پەن اۋىزبىرلىكتى ساقتاۋ ەڭ باستى مىندەتكە اينالىپ تۇر. وزگەرىستەر مۇلدە جوق ەمەس, بار ەكەنىن مويىنداۋ قاجەت.

قايرات بالابيەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى,

«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى