دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى اڭگىمە تىزگىنىن قولعا العان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندە قابىلدانعان قۇجاتتىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «شيرەك عاسىردا ارحيۆتىك قۇجاتتاردى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ ءتارتىبى قابىلدانىپ, قۇجاتتاردى ساقتاۋ مەرزىمدەرى مەن جويۋ ءتارتىبى, مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىندا بىرىڭعاي قاعيداتتار مەن تالاپتار بەلگىلەندى. زاڭنىڭ نەگىزىندە مەكەمەلەردە ءىس جۇرگىزۋدى جانە مەملەكەتتىك, ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن 70-تەن استام نورماتيۆتىك قۇجات قابىلداندى. بۇگىنگى تاڭدا ارحيۆ سالاسىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا تولىعىمەن قالىپتاستى دەپ ماقتانا ايتا الامىز», دەدى ءاليا قۇسايىنقىزى.
باسقوسۋعا ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات بوراش, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى روزا قۋانىشباەۆا, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, سول كەزدە ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى بولعان اللا سەيتوۆا, ارداگەر ۆياچەسلاۆ چۋپروۆ جانە اتالعان زاڭدى دايىنداۋعا, راسىمدەۋگە, قابىلداۋعا اتسالىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ارحيۆ ءىسى سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن ماماندارى قاتىسىپ, وتاندىق ارحيۆ ءىسىن جۇرگىزۋدەگى نەگىزگى ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارىپ, ساراپتاپ, ونى الداعى ۋاقىتتا وڭتايلى, ورالىمدى دامىتۋعا قاتىستى وي-كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
«ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭدى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىنا باسشىلىق جاساعان رىستى ساريەۆا وسى قۇجات نەگىزىندە ارحيۆ ءىسى قىزمەتىنىڭ تالاپقا ساي جاڭارتىلىپ, جۇيەلەنگەنىن جەتكىزدى. تسيفرلاندىرۋ كەزەڭىندە ارحيۆ ءىسىن جەتىلدىرۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋگە ءتيىس. سونداي-اق ارحيۆ ارداگەرى سالا مارتەبەسىن قايتا قاراستىرۋ تۋرالى دا ءسوز قوزعادى. بۇكىل حالىقتىڭ ورتاق يگىلىگى بولىپ سانالاتىن ارحيۆ ءىسى وكىلەتتى ورگان بولعاندىقتان, ونىڭ ءتۇرلى مينيسترلىك قۇرامىندا قوساقتالىپ ءجۇرۋى, كەيدە ءبىر اشىلىپ, ءبىر جابىلاتىن قۇزىرلى مەكەمەلەر قۇرامىنا تيەسىلى بولۋى دۇرىس ەمەس. مەملەكەتتىك ينستيتۋت بولىگى رەتىندە ءوز الدىنا تاريحي, اقپاراتتىق, قۇقىقتىق, ينتەللەكتۋالدىق دەربەستىگى ساقتالۋعا ءتيىس.
ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي قوزعاعان ماسەلە دە ماڭىزدى. «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭ – ارحيۆ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى. ۇلتتىق ارحيۆ قورىن قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى نەگىزگى زاڭنىڭ ءبارىن وسى قۇجات قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كەز كەلگەن زاڭ مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ تالابى مەن قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى قابىلدانادى. ال بۇگىن وسىدان 25 جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭنىڭ كەي بابىن جەتىلدىرۋ قاجەت. قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان زاماننىڭ اعىمى ۇزدىكسىز ءوسىپ, دامۋدى تالاپ ەتەدى. ءار مەملەكەتتىڭ نەگىزى – ارحيۆ قۇجاتتارى, مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى تەتىكتىڭ ءبىرى وسى قۇجاتتارعا تىرەلەدى. ۇلتتىق ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ, زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنا جەتكىزۋ, اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءبىزدى الاڭداتادى. الەمدەگى گەوساياسي احۋالدىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە نۇقسان كەلتىرەتىن كەيبىر قۇجاتتىڭ ءبارىن اشىپ تاستاۋ قاجەت ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. رەسەي ارحيۆتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋىنە بايلانىستى شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن لەگى قازاقستان ارحيۆتەرىن جاعالاپ ءجۇر. وسىنداي كەزەڭدە قازاقستانداعى قۇزىرلى ورگاندارعا دا ويلانۋ كەرەك سياقتى», دەيدى س.شىلدەباي.
«شەتەلدەن كەلگەن قۇجاتتاردى جۇيەلەۋ قاجەت پە؟» دەگەن ساۋال – ارحيۆ ءىسى ماماندارى باس قوسقان جيىنداعى تالقىلاۋدى قاجەت ەتكەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى. كەيىنگى اقپاراتتىڭ شىنايى ءرولى تالاسسىز ءوسىپ كەلە جاتقان تۇستا جاڭالىق ىزدەپ, الدەبىر شەتەلدىك كىتاپحانادان ياكي ارحيۆتەن «بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, قۇپيا بولىپ كەلگەن قۇجاتتى» تاۋىپ الاتىندار ءجيى بوي كورسەتەتىن بولىپ ءجۇر. رىستى حالەسقىزى ايتقانداي, عىلىمي ساراپتاما جاسالماعان, ماڭىزى تالدانباعان قۇجاتتى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي سۇيىنشىلەيتىن جاعدايدىڭ ءجيى ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟ قازاقستاندا شەتەلدەن كەلەتىن قۇجاتتاردىڭ ورتاق ەلەكتروندى جۇيەسى قالىپتاسقان با؟
بۇل ماسەلە ارحيۆشىلەر تاراپىنان دۇركىن-دۇركىن قوزعالىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, اقپارات قۇرالدارىندا, اسىرەسە تەلەۆيزيادا بۇل «جاڭالىق» ءجيى قىلاڭ بەرىپ قالادى. س.شىلدەبايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا دا كوتەرىلگەن. مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجىعا عالىمدار دا, ارحيۆشىلەر دە شەتەلگە بارىپ, ءوز تاقىرىبى اياسىندا زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الىپ جاتىر. ال ولار قول جەتكىزگەن قۇجات بۇرىننان عىلىمي اينالىستا كەلە جاتقان قۇجات بولۋى مۇمكىن. بىراق كاسىبي دەڭگەيدىڭ تومەندىگىنەن نەمەسە ماماننىڭ بىلىكسىزدىگىنەن بۇرىننان بار, بولعان, عالىمدار پايدالانىپ جۇرگەن دەرەكتى جارياعا جار سالىپ اكەلەتىندەر قاتارى پايدا بولدى جانە بۇل ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارى ەمەس, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرلەرى, بەلگىلى عالىمدار. وسىعان وراي رەسەي ارحيۆىندەگى ماماندار: «قازاقتار, باي بولۋلارىڭ كەرەك, ءبىر قۇجاتتى قايتا-قايتا ساتىپ الاسىڭدار», دەپ قالجىڭدايتىن دا كورىنەدى. ارحيۆ ءىسى ماماندارى وسى ۋاقىتقا دەيىن اكەلگەن قۇجاتتاردىڭ ءتىزىمى بار دەپ وتىر. سول سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا قۇجاتتار تىزىمىمەن ورتاق بازادا الدىن الا تانىسىپ العاننان كەيىن بارىپ, «نە اكەلۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانىپ, جوق دۇنيەنى عانا اكەلگەن دۇرىس دەپ سانايدى ارحيۆشىلەر.
ۇلتتىق ارحيۆ قورى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ماماندار مامىلەسى: قۇجاتتاردى جيناستىرۋ, ىرىكتەۋ, ونىڭ ساپاسىن قاراۋ, ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ, ورتاق دەرەكتەر بازاسىنا الىپ, ەلەكتروندى جۇيەسىن جاساۋ, ولاردى ساقتاۋ, قوعاممەن ارەكەتتەستىكتە بولۋ, ازاماتتارعا ساپالى ءارى ءتيىمدى كومەك بەرۋ – بۇگىنگى ارحيۆ ءىسى ماماندارىنىڭ مىندەتى.
الماتى
