اەس جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك

ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ەلدىكتىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى ەكەنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇعان قوسا, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنسىز تولىق قامداۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى دە مۇقىم جۇرتقا ءمالىم. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىسىن بارىنشا ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدەگى ۇنقاتىسۋ الاڭدارىندا, قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن قۇرۋ قانشالىقتى پايدالى نەمەسە نەسىمەن زياندى ەكەنى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ەلورداداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ اۋديتوريا­سىندا «اەس – ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل دە وسى مەملەكەتتىك ماقسات-مۇددە تۇرعىسىندا ۇيىمداستىرىلدى. وعان اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بەلگىلى عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى جانە جاۋاپتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

دوڭگەلەك ۇس­تەل وتىرىسىنا ەنەر­گەتيكا مي­نيسترلىگىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇرسالوۆا قاتى­سىپ, مينيسترلىك ۇس­تانىمى مەن ءوز ويىن ورتاعا سالدى. «قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى وتكەن جىلدان بەرى تال­قىلانىپ جاتىر. «قازاقستاندى بولا­شاقتا ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اەس سالۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن ماسەلە تىڭعىلىقتى تالقىلانىپ بارىپ, حالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعۋعا ءتيىس», دەدى گ.مۇرسالوۆا.

اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى وت­كىزىلەتىن رەفەرەندۋمدا حالىق ارينە ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى. ال مينيسترلىك مۇنى جان-جاقتى قاراپ, الەم­دەگى دامىعان ەلدەردەگى اەس-تەردىڭ قىزمەتىن زەردەلەپ جاتىر ەكەن. ونىڭ پايداسىمەن قاتار زياندى جاعى دا دەپارتامەنتتىڭ ءجىتى نازارىندا كورىنەدى. ء«بىزدىڭ ەلدىڭ باستى قۇندىلىعى ادام جانە ونىڭ ءومىرى ەكەنى ءمالىم. ال سول ادامدى, ياعني ەل ازاماتتارىن وركەنيەتكە ىلەستىرۋ ماقساتىندا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءارى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قالىپتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇكىمەت ەلگە ءتيىمدى دامۋدىڭ ءتۇرلى جولىن ىزدەپ, جىلدام دامۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ جاتىر. دەسەك تە, اەس-كە قاتىستى قانداي دا تۇسى­نىسپەۋشىلىك بولىپ جاتسا, قىزمەتكەر-ماماندار سالاعا قاتىستى بارلىق سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە دايىن», دەدى ول.

دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ايت­قانىنا يلانساق, ەلەكترلىك بالانس بويىن­شا الداعى 10 جىلدا قازاقستاندا 18 گي­گابايتقا جۋىق ەنەرگيا وندىرەتىن ستانسا سالۋ كەرەك. ويتكەنى قولدانىستاعى ستانسالاردىڭ 70 پايىزدان استامىنىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. ارينە ولاردى جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى. بىراق ەنەرگيا ءوندىرۋ سالاسىندا ءىرى قادام جاساماساق ءبارىبىر ەنەرگيا تاپشىلىعىنا ۇرىنادى ەكەنبىز. بۇل ماسەلەنىڭ دۇرىس شەشىمى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەتكە مىندەتتەگەن ارنايى تاپسىرماسى دا بار. مىسالى گرەس-3-ءتى سالۋ تاپسىرىلعان.

ء«سوزدىڭ اشىعىن ايتقاندا, قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا ستانسالاردى سالۋعا,  جاڭعىرتۋعا, جابدىقتاۋعا قارجى بەرمەيدى. ويتكەنى ولاردىڭ اۋانى لاستايتىن گاز شىعىندىلارى تىم كوپ (پارنيكتى گاز). ول گاز ادامنىڭ دەن­ساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. سول سەبەپتەن ولارعا قارجى قۇيۋعا حالىقارالىق ۇيىمدار تىيىم سالعان. ەسكە سا­لايىن, قازاقستاندا جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى دە ايتارلىقتاي دامىتىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە 4,5 پا­يىز ەنەرگيا سول جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوز­دەرىنەن الىنادى. ناقتىلاي ايتساق, 139 جاڭارتىلعان ەنەرگيا نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 53-ءى – جەل, 44-ءى – كۇن ەلەكتر ستانساسى. ءبىر وكىنىشتىسى – ولار تۇراقسىز. سەبەبى ەنەرگيا جيناۋى اۋا رايىنا بايلانىستى بولعان سوڭ تۇراقسىز بولىپ سانالادى. سوندىقتان تاۋلىگىنە 24 ساعات بويى ءۇزىلىسسىز ەنەرگيا بەرەتىن, جاسىل ەنەرگيا ستانسالارى كەرەك. ايتپاعىم, اەس-تەر سول جاسىل ەنەرگيا قاتارىندا. وسىنى تەرەڭدەتە تاپسىرلەپ, دۇرىس تۇسىنگەنىمىز ءلازىم», دەدى گ.داۋىتقىزى.

ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى – جاسىل ەنەرگە­تيكاعا كوشۋ. قازىر بۇكىل الەمدەگى ور­كە­نيەتتى ەلدەر جاسىل ەنەرگيامەن جاق­سى دامىپ جاتىر. بىزدە سول ىلگەرىلەپ كەت­­­كەن جاسىل ەنەرگيا كوشىنە ىلەسە ءبى­لۋى­­مىز قاجەت. بىلە بىلگەنگە ەلىمىزدەگى پار­­­نيكتى (زيان) گازدىڭ 80 پايىزى ەنەرگيا وندىرۋدەن شىعادى. وسى پارنيكتى گاز­د­ى قىسقارتۋ ءۇشىن جاسىل ەنەرگيا قاتارىنداعى اەس-تەر بۇكىل الەم بو­يىنشا جەدەل دامىتىلىپ جاتىر.

«قازىر الەمدە 412 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىر اەس-تە بىرنەشە رەاك­تور بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى اقش-تا. ناقتى ايتقاندا اقش اەس-تەرىندە 93 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. ال فرانتسيادا – 56 رەاكتور. وسى 56 رەاكتور فرانتسيانىڭ تۇتىناتىن بۇكىل ەنەرگياسىنىڭ 70 پا­يىزدان استامىن وندىرەدى. سونداي-اق ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قىتايدا 22 اەس سالىنىپ جاتىر. ودان باسقا دا بىرقاتار ەل اەس تۇرعىزۋ جولىندا. مىسالى, تۇر­كيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ەنەرگيانىڭ مول كوزى رەتىندە اەس-تەر­دى تاڭدادى. بۇ­لار­مەن بىرگە, جاقىن كور­شى, باۋىر ەل وزبەكستاندا قاۋىپسىز اەس تۇرعىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر», دەپ اڭگىمەسىن ءوربىتتى سپيكەر.

الەمدەگى كوپ ەلگە قاراعاندا اەس سالۋدا قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. ايتالىق اەس وتىنى – ۋراندى ءوندىرۋ بويىنشا ءبىزدىڭ ەل الدىڭعى قاتاردا. وسكەمەندەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا اەس-تەرگە قاجەت ارنايى وتىندار دايىندالادى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلبىدە وندىرىلگەن سول وتىنداردى قىتايدىڭ اەس-تەرى دە پايدالانىپ جاتىر.

«بۇل زاۋىت 2021 جىلى ىسكە قوسىلعا­نى بارشاعا ءمالىم. وتكەن ەكى جىلدا 3 پار­­تيا وتىنى شەتەلدەرگە جىبەرىلىپ, سىناقتان جاقسى ءوتتى. بۇل – قازاقستاندا دايىندالىپ جاتقان يادرولىق وتىننىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ دالەلى ىسپەتتى. وعان قوسا سالاداعى قازاق ماماندارىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ءبىلىم-بىلىگىنىڭ سوعان لايىقتى ەكەنىن بىلدىرەدى. بۇلارمەن قاتار, ەلىمىزدە 3 بىردەي اتوم زەرتتەۋ رەاكتورى اۋەلدەن جۇمىس ىستەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ولار – ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا. ورتالىقتاعى عالىمدار مەن ماماندار دامىعان ەلدەردەگى رەاكتورلاردى دا زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, ولارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەكەنىن دە ايتىپ وتكەنىمىز ابزال. بۇدان بولەك, الماتى قالاسىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بار. ونداعى سالا عالىمدارىنىڭ وراسان ەڭبەكتەرى تۋرالى اڭگىمە تىپتەن باسقا. وسى كەلتىرىلگەن دالەلدەردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتوم سالاسىنداعى زور الەۋەتىن انىق كورسەتەدى», دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

ول كىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلى­مىزدە اەس سالۋعا بىرنەشە ورىن قاراس­تىرىلدى. كوپتەگەن زەرتتەۋدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا اەس-ءتى ورنا­لاستىرۋعا «ەڭ ىڭعايلى جەر» دەپ, بال­قاش كولىنىڭ ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلى تاڭدالدى. قازىرگى ۋاقىتتا 4 ەلدىڭ تەحنولوگيالارى ەكشەلىپ جاتىر ەكەن. ولار – قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, فرانتسيا ەلدەرىنىڭ كومپانيالارى. كومپانيانى تاڭداۋ جونىندە تالداۋلار جۇرگىزىپ جاتقان كورىنەدى. ايتكەنمەن, كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبارىن رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ تاڭداۋى شەشەدى.

«اەس سالىنعان جاعدايدا وندا 2 000 ادام جۇمىس ىستەمەك. ولاردىڭ 20 پايىزى يادرولىق ءبىلىمى مەن ماماندىعى بار ادامدار, ال 400-دەن استام ورتا ءبىلىمدى, قالعاندارى قاراپايىم قىزمەت كورسەتۋشى ماماندار بولماق. ايتا كەتەرلىگى بىلتىر پرەزيدەنت ارنايى تەحنيكالىق ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنا كوبىرەك گرانت ءبولۋدى تاپسىردى. بيىل يادرولىق فيزيكاعا قاتىستى, تاعى باسقا ءتۇرلى تەحنيكالىق ماماندىق تاڭداعان 4 000 ستۋدەنتكە گرانت ءبولىندى. قازاق­ستاندا بۇل سالاعا بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەت مامان دايارلايدى. بۇدان باسقا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى حالىقارالىق ارنايى ۇيىمدارمەن كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ, جاس مامانداردى دامىعان ەلدەردە ارنايى دايىندىقدان وتكىزىپ جاتىر», دەدى گ.داۋىتقىزى.