جاڭا كەدەن كودەكسى

بۇل ەلىمىزدىڭ ينتەگراتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە جول اشادى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس جوباسى ۇكى­مەتتەن ماجىلىسكە مامىر ايى­نىڭ باسىندا كەلىپ ءتۇستى. بۇل جو­با­نىڭ ماقساتى – ۇلتتىق زاڭنامانى كەدەن وداعىنىڭ كەدەن زاڭناما­سىنا سايكەس كەلتىرۋ. جۇمىس توبى ءبىر­نە­شە وتىرىس وتكىزىپ, كودەكس جوباسىن وتە جەدەل جانە ناتيجەلى قاراپ شىقتى. ارىپتەستەرىم – ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اتالمىش قۇ­جاتتىڭ ساپالى شىعۋىنا اتسالىستى. قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇمىس توبى­نىڭ مۇشەلەرى بەلسەندى ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى دەپۋتاتتاردان ۇسىنىس پەن پىكىرلەر وتە كوپ كەلىپ ءتۇستى. جالپى العاندا, كودەكس جوباسىنا 600-دەن استام تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار بەرىلدى. سونىڭ ىشىندەگى 562-ءسى قابىلداندى. بۇل كودەكستى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسەتىنى ءسوزسىز. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىنا وسى سالاعا تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتەتىن بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن كەدەن كومي­تەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونىمەن قاتار جۇمىس توبىنداعى كودەكس جوباسىنىڭ تالقىسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جاۋاپتى ادام­دا­رى دا بولدى. ولاردىڭ ىشىندە “اتا­مەكەن” وداعىنىڭ جانە كا­سىپكەرلىك سالاسىنىڭ وكىلدەرى بەل­سەنە قاتىس­تى. كودەكس جوباسىنىڭ باپتارىنا وراي جان-جاقتى پىكىر­تالاس ءوربىدى. ورتاق ۇسىنىستار ايتىلدى. “كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس” دەيدى حال­قىمىز. ۇزاق تالقىلاۋدىڭ ءناتي­جەسىندە دۇرىس شەشىم قابىلدادىق دەپ ويلايمىز. بارلىق كوميتەتتەر وڭ قورى­تىن­دىلارىن بەردى. اتالعان كودەكس جوباسى بويىنشا باس كوميتەت رە­تىندە پالاتانىڭ قارجى جانە بيۋد­جەت كوميتەتى قورىتىندى شى­عاردى. ءسويتىپ ماۋسىمنىڭ 3-ءى كۇنى “قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس جوباسى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى. اتالعان كودەكس جوباسىمەن بىرگە ماجىلىستە “قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى كەدەن ءىسى تۋرالى” قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن قولدا­نىسقا ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جو­باسى دا ماقۇلدانعان بولاتىن. بۇل قۇجاتتىڭ ماقساتى سىرتقى ەكو­نوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن وتپەلى ەرەجەلەردى ەسكەرە وتى­رىپ, “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىن­دا­عى كەدەن ءىسى تۋرالى” قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسىنىڭ كودەكسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قولدانىسقا ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. 2007 جىلعى 6 قازاندا دۋشانبە قالاسىندا مەملەكەتتەر باسشىلا­رى­نىڭ سامميتىندە قول جەتكىزگەن ۋاع­دا­لاستىقتارعا سايكەس بەلارۋس, قا­زاقستان جانە رەسەي سىندى ءۇش مەم­لەكەتتىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ ءۇشىن بىرىڭعاي مامىلەلەر جا­سالدى. وسىدان كەيىن الدىمىزدا كەدەندىك ءتاريفتى جانە ءۇشىنشى ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدانى رەتتەۋدىڭ وزگە شارالارىن, ءۇشىنشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستا ساۋدا رەجىمىن, كەدەندىك باجداردى جانە بالامالى كۇشى بار وزگە باجداردى, سالىق­تاردى جانە الىمداردى ەسەپتەۋ جانە ءبولۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇردى. سونىمەن قاتار تاۋارلاردى دەكلا­راتسيالاۋ مەن كەدەندىك تولەمدەردى تولەۋ ەرەجەسىن جانە كەدەندىك رەجىمدەردى قوسا العاندا, كەدەندىك رەتتەۋدىڭ بىرىزدەندىرىلگەن ءتارتىبى دە ايقىندالۋى ءتيىس ەدى. وسىنداي ماقساتتى جۇزەگە اسى­رۋ, ياعني, كەدەندىك رەتتەۋدى ءبىرىز­دى­لەندىرۋ مەن ونىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىندا كەدەندىك رەت­تەۋ­دىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قۇرۋ ءۇشىن 2009 جىلعى 27 قاراشادا مينسك قالاسىندا بەلارۋس رەسپۋب­ليكاسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى قا­بىل­داعان كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى ازىرلەندى. ونى دايىنداۋ­دىڭ نەگىزىنە كيوتو قالاسىندا قول قويىلعان 1999 جىلعى رەداكتسياداعى كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ مەن وڭايلاتۋدىڭ حالىقارالىق كونۆەن­تسياسىنىڭ نورمالارى الىندى. مۇندا, قازاقستان بۇل كونۆەنتسياعا 2009 جىلعى اقپاندا قوسىلعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. اتالعان كونۆەنتسيا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە (سەق) قاتىسۋشىلار مەن كەدەن قىزمەتىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا قا­رىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى پرينتسيپ­تەرىن ايقىندايدى. ەڭ باستىسى, بۇل پرين­تسيپتەردە كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ ءراسىم­دەرىن وڭايلاتۋ, باقىلاۋدى ىرىكتەۋ جۇيەلەرىنە نەگىزدەلگەن دەك­لارانتتار مەن كەدەن ورگاندارى ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ىرىقتاندىرۋ, تاۋەكەلدەردى جانە پوستكەدەندىك ءاۋديتتى قولدانۋ قارالعان. وسى ورايدا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن كەدەن ودا­عى­نىڭ كەدەن كودەكسىن جانە ءبىر­قا­تار حالىقارالىق شارتتار مەن كە­دەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىم­دە­رىن قابىلداۋعا بايلانىستى تا­راپ­تاردىڭ ۇلتتىق كەدەن زاڭنا­ما­سىن ازىرلەۋى ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى. اتاپ ايت­قاندا كودەكستىڭ جالپى بولىمىندە كەدەندىك رەتتەۋ جانە كەدەن ورگان­دارىنىڭ سەق-قا قاتىسۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسى سالاسىنداعى نەگىزگى ەرەجەلەر رەگلامەنتتەلەدى. ال ەرەكشە ءبولىم كەدەندىك وپەراتسيا­لاردى جۇرگىزۋگە, دەكلاراتسيالاۋعا جانە كەدەندىك راسىمدەرگە, كەدەندىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ مەن ءوندىرىپ الۋ تارتىبىنە بايلانىستى ەرەجەلەردى, سونداي-اق كەدەن ءىسى سالاسىنداعى اكىمشىلدەندىرۋ, ونىڭ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋ شارتتارى مەن ءتارتىبى بويىنشا ەرەجەلەردى ايقىندايدى. وسى قۇجات, ياعني, جاڭا كەدەن كو­دەكسى 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باس­تاپ كۇشىنە ەنگەن سوڭ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى كەدەن ورگاندارىنىڭ پراكتيكاسىنا جاڭا تۇسىنىكتەر ەنگىزىلەتىن بولادى. ءسويتىپ بىرقاتار قۇقىقتىق قاتىناستار جاڭادان رەتتەلەدى. جاڭا كەدەن كودەكسىنە كەدەندىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋ كەزىندە ولارعا تاۋارلار مەن قۇجاتتاردى كىدىرتۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيتىن تاراۋ ەنگىزىلگەن. كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ كەزىندە تالاپ ەتىلەتىن قاجەتتى قۇ­جات­تاردىڭ سانى قىسقارتىلعان. ساق­­تاندىرۋ مەن كەپىلدىك بەرۋ سياق­تى كەدەندىك تولەمدەردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇرلەرى كوزدەل­گەن. كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قىزمەتتى ليتسەنزيالاۋ تولىعىمەن الىپ تاس­تالدى. بۇلاردان باسقا تاعى ءبىر جا­ڭالىق دەكلاراتسيانى بەرۋ ساتىنە ءتو­لەمدەردى تولەۋمەن كەدەندىك دەكلا­راتسيانى بەرۋگە دەيىنگى تاۋارلاردى شىعارۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابى­لاتىن ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپە­راتور ءۇشىن تاۋارلاردى دەكلاراتسيا­لاۋ بويىنشا ارنايى وڭايلاتۋلار­دىڭ ەنگىزىلگەندىگى. ياعني ءىس جۇزىندە تولەم 10 كۇننەن 40 كۇن مەرزىمىنە دەيىن پايىزسىز كەيىنگە قالدىرىلا الادى. جاڭا كەدەن كودەكسىندە سونداي-اق كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا نىسانى – كەپىلدىك شارتى دا قامتىلىپ وتىر. بۇدان بىلاي كەدەن ورگاندا­رىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ مەن ۇيىمداستىرۋ پرينتسيپتەرىن قايتا ازىرلەۋدى تالاپ ەتەتىن وزگەرىستەر دە بولماقشى. وعان مىسالى, كەدەن ورگاندارىنىڭ ءتۇرلى وپەراتسيالاردى جاساۋ مەرزىمدەرىنىڭ وزگەرتىلگەنىن ايتار ەدىك. ودان باسقا, كودەكستە كەدەندىك راسىمدەۋلەرمەن بايلانىس­تى ماسەلەلەر دە وزگەرىسكە ۇشىرادى. ءما­سەلەن, ىشكى كەدەندىك ترانزيت ءرا­سىمى الىنىپ تاستالدى. كەدەن اۋ­ما­عى بويىنشا تاسىمالداناتىن, ونىڭ ىشىندە ءبىر ىشكى كەدەن ورگانىنان ەكىنشى ىشكى كەدەن ورگانىنا تا­سىمالداناتىن تاۋارلار كەدەندىك تران­زيت رەجيمىنە ورنالاستىرىلا­تىن بولادى. ەندى تاۋارلاردى تا­سى­مالداۋ الۋشى تۇرعان جەرگە دەيىن, مەملە­كەتكە تاۋەلسىز, بىردەن كەدەن وداعى­نىڭ سىرتقى شەكاراسىنان اشىلادى. ال تاسىمالداۋشىلار, ونىڭ ىشىندە كەدەندىك تاسىمال­داۋ­شىلار كەدەن وداعىنا مۇشە مەم­لە­ك­ەتتەردىڭ ءار­قايسىنىڭ اۋماعىندا ولارعا مەم­لەكەتىشىلىك باقىلاۋدى قولدانباستان كەدەن وداعىنىڭ بۇكىل اۋماعى بويىنشا تاسىمالداۋعا قۇقىعى بار. كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالارعا دا (كە­دەندىك بروكەرلەر, ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارى, كەدەندىك, ەركىن قوي­­ما­لار, باجسىز ساۋدا دۇكەندەرى, كە­دەندىك تاسىمالداۋشىلار) تالاپتار وزگەردى. مىسالى, كەدەن وداعىنا ءوتىنىش جاساعان كۇنگە كەدەندىك تولەمدەردى, ءوسىمپۇلداردى تولەۋ بوي­ىنشا ورىندالماعان مىندەتتەردى جانە كەدەن ورگانىنا ءوتىنىش جاسا­عان كۇنگە دەيىنگى 1 جىلدىڭ ىشىندە كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلۋ فاكتىسىن تالاپ ەتۋدىڭ جوقتىعى. سونىمەن قاتار قويمالار مەن باج­سىز ساۋدا دۇكەندەرىن قۇرۋعا رۇق­ساتتاردى بەرۋ ورتالىقسىزداندىردى جانە ەگەر قازىرگى كۇنى بۇل رۇقسات­تاردى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى بەرەتىن بولسا, ەندى اتالمىش فۋنك­تسيا­لار جەرگىلىكتى جەرلەرگە, اۋماق­تىق كەدەن ورگاندارىنا جۇكتەلدى. وسىنداي جاڭالىقتارعا بايلانىستى قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, سالىق, دەن­ساۋ­لىق جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكستەرگە, جانە “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى”, “ليتسەنزيالاۋ تۋرالى” زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى جاعداي. ەندى بۇگىنگى تاڭدا كودەكس جو­با­سى سەناتتىڭ قاراۋىندا. سەناتور­لار دا وزدەرىنىڭ كوزقاراسىن ايتىپ, بۇل قۇجاتتىڭ تولىققاندى قولدا­نىس­قا ەنۋىنە اتسالىسادى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل قۇجات قولدانىسقا ەنسە, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندى قىز­مەت ىستەۋىنە جول اشىلادى. كاسىپ­كەر­لەردىڭ جۇمىس جاساۋى ءۇشىن بار­لىق زاڭدىق نەگىز جاسالدى. ءۇستى­مىز­دەگى جىلى شىلدەنىڭ 1-ىنەن باستاپ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعالى تۇر. كەدەن وداعىن قۇرۋعا قاتىستى كەي­بىر ادامداردىڭ: “بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن”, دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىر­گە­نى انىق. تەك قانا قازاقستان ازا­ماتتارى ەمەس, بەلارۋس پەن رەسەي­دىڭ ساراپشىلارى مەن ساياسات­كەر­لەرى دە: “كەدەن وداعىنا كىرسەك, ءبىز ۇتى­لا­مىز”, دەپ ءوز ەلدەرى جايلى ايتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قادامنان ەلىمىز ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. قازاق­ستان­نىڭ ەكونوميكاسى, ءتىپتى وتان­دىق كاسىپكەرلەرىمىز باسەكەگە دايىن بولۋى كەرەك. باسەكەلەستىك جوق جەر­دە ەل دە, ءونىم شىعارۋشى كومپا­نيا­لار دا العا جىلجىمايدى. بۇگىن كەدەن وداعىنا كىرسەك, ەرتەڭگى كۇنى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنەمىز. سول كەزدە ودان دا تالابى جوعارى باسەكەلەستىككە تاپ بولامىز. قازاق­ستان قازىردەن باستاپ جوعارى ساپالى ءونىم شىعارۋعا باعىت تۇزەۋى قاجەت. سوندىقتان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ەرتە قامدانۋىنا, جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالىق جابدىقتار ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك جاسالماقشى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋدا جاريا ەتكەن تاپسىرماسى بويىنشا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” اتتى ۇلكەن باعدارلاما جۇزەگە اسىرى­لا­تىن بولادى. ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى اتالعان باعدارلامانىڭ ماقساتى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ, بارىنەن بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ ەكەنىن انىق ايتتى. سوعان وراي پرەزيدەنت ۇكىمەتكە 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جۇكتەدى. شىنىمەن دە, وتا­نىمىزدىڭ ءوندىرىسىن العا باستايتىن كاسىپكەرلەر ەكونوميكانى جاڭعىر­تۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. كەدەن وداعىنا كىرىپ, جۇمىس جا­ساۋدا بەلارۋس پەن رەسەيدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنە قاراعاندا, قازاق­ستاننىڭ كاسىپكەرلەرىنە وزگە ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن باسەكەلەس بولۋىنا, زاڭعا سايكەس ەڭبەك ەتۋىنە كوبىرەك جاعداي جاسالادى, مول مۇمكىندىكتەر اشىلادى دەپ ويلايمىز. قازاقستان ەكونوميكاسى كەدەن وداعىنا كىر­گەننەن تەك قانا پايدا تابادى. وسى ورايدا ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ: “قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋىن دۇ­رىس باعالاۋ, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ ءجو­نىندەگى ءتيىمدى ستراتەگيالاردى ازىرلەۋمەن بايىپتى اينالىسۋ, باسەكەلەستىك ارتىق­شى­لىق­تاردى وسىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى. ءاري­نە, ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, “باسەكە جوق جەردە ۇيقىڭ جاقسى, بىراق تا ءومىرىڭ ناشار”. ال قازاقستاندىقتار جاقسىراق ءومىر سۇرمەك جانە ءوز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىندەرگە جول بەرمەۋ نيە­تىن­دە”, دەگەن ءسوزىن اركەز ەستە ۇستاعا­نىمىز دۇرىس. قازاقستان مەن رەسەي كەدەن ودا­عىنا قاتىستى كەلىسىمدەردى بەكىتۋگە بىردەن كىرىستى. ال بەلارۋس ەلى دە كەلىسكەن شارتتارىن جاقىن ارادا زاڭمەن بەكىتىپ, كەدەن وداعىنىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسادى دەگەن سەنىمىمىز بار. تمد-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ دە كەلە­شەكتە كەدەن وداعىنىڭ مۇشەسى بولۋىنا تولىق مۇمكىندىكتەرى بار. بۇگىنگى جاھاندىق دامۋ كەزىندە كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەر ارا­سىندا ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ورنىعۋى كەرەك. ايتالىق, قازىر ەۋ­روپالىق وداق جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن قانشاما مەملەكەت بار؟ ولار ءوزارا كەدەننىڭ قوسىمشا كەدەرگىلەرىسىز, ۇستەمە اقى­سىز جۇمىس ىستەۋدە. جانە دە ونىڭ ءتيىمدى جاعى بىردەن بايقالدى. بار­لىعى دا ساياسي-ەكونوميكالىق ەگە­مەن­دىگىن ساقتاپ وتىر. بىرەۋىنە ەكىن­شىسى ۇستەمدىك جاساپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە الەمدىك قارجى داعدا­رى­سى كەزىندە ەكونوميكاسى تۇرالاپ قال­عان گرەكياعا بارلىعى كومەك­تە­سىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ور­تاق ۆا­ليۋ­تالارى – ەۋرونىڭ جوعارى دەڭ­گەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امال-ءتا­سىل­دەر قاراستىرۋدا. مۇن­داي ءبىرى­گۋدەن ەۋروپانىڭ ءاربىر مەم­لەكەتى تەك قانا پايدا تابۋدا. ءبىز دە سون­داي تاجىريبەدەن دۇرىس وي قورى­تىپ, ونى ومىردە قول­دا­نۋىمىز قاجەت. باۋىرجان سمايىلوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كەدەن كودەكسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.