ورنىقتى ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى

«بىزدە سول كەزدەرى ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان كامەلەتتىك اتتەستاتتىڭ كەستە پاراقتارىن شىعارا­تىن فابريكا بولماعان. ءتىپتى سەنىم گراموتالارىنا دەيىن ماسكەۋدەن اكە­­لىنەتىن. وردەن, مەدال, وفي­تسەرلەر­دىڭ يىعىنا تاعىلاتىن جۇل­دىز­شا­لار ازىرلەيتىن جەر جوق. ءبارىن نول­دەن باس­تاپ, نە ماتەريالدىق, نە عىلى­مي بازاسىز, نە قاراجاتسىز, نە قىزمەتكەر­لەر­سىز قۇرۋعا تۋرا كەلدى. جۇ­مىستى ءبىز مەم­لەكەتتىك بانك جۇيەسىن قۇرۋدان باستا­دىق. ول ۋاقىتتا كسرو مەملەكەتتىك بانكى بولعان. وعان شەتەلدە ەنشىلەس كا­سىپ­ورىندارعا يە سىرتقى ساۋدا بانكى مەن سىرتقى ەكونوميكالىق بانك باعىندى. جەكەلەنگەن قۇرىلىمدار – قۇرىلىس بانك, جيناق كاسسالارى بولدى. ءبىزدىڭ بانك مەمبانكتىڭ قا­زاق كسر-داعى رەسپۋبليكالىق كەڭەسى دەپ اتال­دى. باس قازاقستاندىق بانكتە مەن باس ەكونوميكالىق باسقارما باس­­تى­عىنىڭ ورىنباسارى, سودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەۋ با­س­قارماسىنىڭ باستىعى بولدىم. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىن­دا بانك اياسىندا رەفورمالار باستال­دى. ءبىز مامانداندىرىلعان مەملەكەت­تىك بانكتەردى قۇرا باستادىق. مەمبانكتەن «ونەركاسىپتىك قۇرىلىس بانك», «تۇرعىنۇيقۇرىلىسبانك», «نەسيەلىك الەۋمەتتىك بانك» جانە «اگرو­­ونەركاسىپبانك» ءبولىنىپ شىقتى. توق­سانىنشى جىلداردىڭ باسىندا اتال­عان بانكتەردىڭ بارلىعى وداقتىق قۇرى­لىمداردان ەنشى الىپ, جەكە وتاۋ قۇردى. سونىمەن, ەلدەگى بانك جۇيەسى جاڭادان بوي تۇزەپ, 1992 جىلى رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى بولىپ ۆاليۋتا بيرجاسىن ۇيىمداستىرعانىمىز بار.

وسى باس بانكتىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا كوپ كۇش جۇمسالدى. ۇلتتىق بانكتىڭ الدا تۇرعان مىندەت­تەرىنىڭ ءبىرى التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆتى قۇرۋ ءۇشىن التىن مەن كۇمىستى ساتىپ الا باستادىق. قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى جوعارعى كەڭەسىنىڭ بيۋدجەت قارا­جاتى جانە ەكونوميكالىق رەفور­ما­لار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساۋىق تا­كەجانوۆتىڭ قولداۋىمەن قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك بانكىنىڭ باع­دارلاماسى اياسىندا بارلىق التىن قازۋشى كاسىپورىندار التىنمەن قامتاماسىز ەتە باستادى. التىن-ۆاليۋ­تالىق قوردى قۇرۋ باعدارلاماسىنا ساي­كەس ۇلتتىق بانك التىن ءوندىرۋدى قارجى­لاندىرۋعا جانە نەسيەلەۋگە كىرىس­تى», دەيدى عالىم باينازاروۆ.

ەلىمىزدە سول كەزدەرى التىن جىلىنا التى-جەتى تونناعا دەيىن, ال كۇمىس 600 تونناعا جۋىق وندىرىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك كۇمىستى ساتىپ المايدى. التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆتى ءىشىنارا التىنمەن ۇستايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىندا كۇمىسپەن بەلسەندى تۇردە ساۋدا جاسالىپ, وسى قاراجات ەسەبىنەن ۇلتتىق بانك باعالى قاعازداردى شىعارۋ جونىندەگى كاسىپورىن قۇردى. ال باعالى مەتالدى ساتقاننان تۇسكەن پايدا تەڭگەنى جاساۋعا جانە مونەتا سارايىن تەحنيكامەن جابدىقتاۋعا, سونىمەن قاتار تولەم جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىلگەن. بۇنىڭ بارلىعى اتالعان بانك شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ, سول كەزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بۇگىنگى جاعدايدا جۇمىس ىستەي الماعان.

سول كەزدەرى العاش رەت قازاقستان تاريحىندا اقشا اۋكتسيوندارى ۇيىم­داستىرىلىپ, كوممەرتسيالىق بانكتەرگە اقشا ساتىلعان. بۇدان ءارى بانكتىك قاداعالاۋ جۇمىس ىستەي باستادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇلتتىق بانك الدىن­داعى ەسەپتەمەسى زاڭداستىرىلدى.تەڭگە ەنگىزىلگەننەن كەيىن اقشا نارىعى دەربەس, بانكارالىق بولىپ, ۆاليۋتا بيرجاسى ۇلتتىق بانكتەن ءبولىندى.

الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجە­سىندە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ءۇشىن نەگىز  قالاندى. ءتول اقشامىز ەكونوميكانى باسقارۋعا, ەكونوميكالىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەلىمىزدىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن باستى قۇرالعا اينالدى. 1992 جىلى انگليادان «حارريسون جانە ۇلدارى» اتتى كىشىگىرىم كومپانيانىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, بۇكىل جۇمىس قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلدى. بانكنوت فابريكاسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدەن كەيىن اقشا ديزاينى وزىندىك قۇنىنىڭ 40 پايىزىن قۇراتىنىن انىقتاعان. بۇل كۋپيۋرالاردى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس قىمباتقا تۇسەتىندىكتەن, سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ وتاندىق سۋرەتشىلەرگە تاپسىرۋدى ۇسىندى. «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك بانكى» مەن «قازاقستاننىڭ ديزاين ورتالىعى» اراسىندا تەڭگەنىڭ ديزاين نوبايىنا كەلىسىمشارت جاسالىپ, ورتالىق باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قول قويعان بولاتىن. ال تەڭگە جاساۋدا وندىرىستىك ديزاين بولماعاندىقتان, لوندوندا «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىنىڭ كاسىبي ديزاين توبى كىرىستى. ءبىزدىڭ سۋرەتشىلەر لوندوندا قا­زاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك بان­كىنىڭ شەشىمى بويىنشا وندىرىستىك ديزاين نوبايى جوباسىنىڭ كونتسەپتسياسى اۋىتقىماۋى ءۇشىن باقىلاۋشى ميسسياسىن اتقاردى.

«اقشاداعى تاريحي قايراتكەرلەردىڭ تۇلعالارى مۇراعات قۇجاتتارىمەن سالىس­تىرىلىپ, اتالعان بانكنوت ۆاليۋتانىڭ نەگىزى بولدى. تەڭگەنى ازىرلەۋ بارىسىندا تاعى ءبىر ماسەلە تۋىنداعانى بار. بۇرىندارى بىزدەگى قارجىگەرلەر اقشا شىعارۋمەن شۇعىلدانباعان, سوندىقتان دا قاجەتتى بانكنوت مولشەرىن قالاي ەسەپتەۋدى بىلمەيتىن. قولما-قول اقشا مۇق­تاجدىعىن انىقتاۋ ءۇشىن عىلىمي ادىستەمەگە سۇيەندى. كۋپيۋرالاردىڭ تو­زۋىنا, كەيىنىرەك ينفلياتسياعا بايلا­نىستى رەسەيدەن الاتىنبىز. بىز­دە عانا ەمەس, بارلىق رەسپۋبليكالار ەسكىر­گەن بانكنوتتاردى تولتىرۋ مەن الماس­تىرۋدا بارلىق ەسەپتەۋلەر ماسكەۋدە جۇرگىزىلەتىن. «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىنىڭ باسشىلارى وسى جاع­دايدا كوپتەگەن ەلدەر انگلياداعى تەڭ­دەسى جوق مامان, دوكتور ل.س.پەينگە ءوتىنىش جاسايدى دەگەن سوڭ, سول كىسىگە قولقا سالىنعانى بار. سەكسەن جاستاعى ەكونوميست قازاقستان حالقىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى زەرتتەدى. سونىمەن, جيىرما بەستىك كۋپيۋرالاردان گورى 20 تەڭگەلىك كۋپيۋرالار ءوتىمدى دەگەن توقتامعا كەلدى. ودان كەيىن ينفلياتسياعا ءارى 8 اي ىشىندە كۋپيۋرانىڭ توزىعى جەتەتىنىن ەسكەرە كەلە, كونەرگەن بانكنوتتاردى الماستىرۋ قاجەتتىلىگىن ەسەپتەپ شىعاردى. ءبىز ءىس جۇزىندە بارلىق شامالاردىڭ ءاربىر اتاۋلىق مولشەرى, قولما-قول اقشانىڭ جالپى كولەمى بو­يىنشا بولجامدارى راستالعانىنا كوزىمىز جەتتى. ول وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن وسىنداي ەسەپتەۋلەر جاساعاندا دا بىردە-ءبىر قاتەلەسپەگەن كورىنەدى. سونىمەن رەسەي كەڭەس سومدارىن شىعارۋدى توقتاتقان كەزدە ءوز اقشامىز بىزدە دايىن بولدى», دەيدى عالىم باينازار ۇلى.

سول ۋاقىتتا تەڭگەنىڭ الدىڭعى با­عامى ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 4,75 تەڭ­گە ەسەبىندە تاعايىندالدى. ال ءاربىر تەڭگە 500 كەڭەس سومىنا ايىرباستالعان.ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ مۇشەلەرى ايىرباس باعامىن 1:1000 دەپ ۇسىندى. ۇكىمەت بەكىتكەن باعام كەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بەدەلىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ, العاشقى ەكى جىلدا تەڭگە قۇنى تومەندەي باستادى. ارينە, بار ماسەلە ۇلتتىق ۆا­ليۋتانىڭ اينالىمعا شىعۋىمەن وز­دى­گىنەن شەشىلمەيتىنى بار. قاي ەلدى الساق تا, ءار ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ۇلت­­تىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلەدى. 1993 جىل­­دىڭ 15 قاراشاسىنان تەڭگە نارىق­تىق قاتىناستارعا تۇراقتانعان سوڭ جاڭا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باستى ءبىر تەتىگى, دەربەس قارجى-نەسيە ساياساتىن, وسى سا­لاداعى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ­دىڭ قۇرالى بولدى. ءسويتىپ, تەڭگە اينا­لىمعا شىققاننان كەيىنگى بىرەر جىل­دىڭ ىشىندە قۇلدىراۋ تەجەلىپ, باعانىڭ ءوسۋى توقتادى.

تاپ وسى تۇستا ناعىز رەفورمالار باس­تالىپ, ەكونوميكا نىعايا ءتۇستى.

عالىم باينازاروۆ: ء«بىز حالىق شا­رۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالالارىندا نارىقتىق تەكتىكتەردى ەندىرىپ, سالماقتى رەفورمالار باستاۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم مەن بازانى قۇردىق. بانك جۇيەسى بۇرىننان قاتاڭ ەرەجەلەر شەڭبەرى مەن نورمالارىندا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ باس بانكىندەگى تولەم جۇيەسىن قۇرعان ارىپتەستەرىمە ريزامىن.ۇلتتىق بانك توراعاسى رەتىندەگى جۇمىسىم بار-جوعى ءبىر جىل ون ءبىر ايعا سوزىلعانىمەن, كوپ نارسەنى جاساي الدىق دەپ ايتا الامىن. ونىڭ ىشىندە بانكتىك ينفراقۇرىلىمدى قۇرىپ, ەڭ باستىسى, ەل باسشىلىعى بەلگىلەگەن قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزدىك», دەيدى.