قوعام • 14 قاراشا, 2023

سىر پەرزەنتىن ەسكە الدى

250 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

قىزىلوردا قالاسىندا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تاكەي ەسەتوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنال­عان عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا باس­تالماس بۇرىن تاكەي ەسەتوۆ اتىنداعى №264 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ الدىنداعى قايراتكەردىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى بولدى.

سىر پەرزەنتىن ەسكە الدى

تاكەي ەسەت ۇلىنىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتىنە ارنالعان عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا وبلىس اكىمدىگىندە ءوتتى. وعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ەل اعالارى, تاكەي ەسەت ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى, تۋعان-تۋىستارى مەن ۇزەڭگىلەس ىنىلەرى قاتىستى.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەر­لەرى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ, ابدىجالەل باكىر, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىل­وردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جەڭىس سادۋاقاس ۇلى, تاكەي ەسەت ۇلىنىڭ بالاسى ادىلبەك ەسەتوۆ ءسوز الىپ, قايراتكەر تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.

سونداي-اق, كونفەرەنتسيادا پارلا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى اقمارال ءالنازاروۆانىڭ, رۋسلان رۇستەموۆتىڭ جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مارحابات جايىمبەتوۆتىڭ, مۇرات ەرگەشباەۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى.

ەسكە سالا كەتەيىك, تاكەي ەسەتوۆ 1923 جىلى قازالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن.

جيىندا ايتىلعانداي, ول الماتى­داعى 6 ايلىق اۆياتسيالىق كۋرستى ءبىتى­رىپ, مايدانعا اتتانعان. 1943 جىلى اۋىر جارا­قات العان سوڭ, ەلگە ورالادى. سوعىس­تان كەيىن, ارال اۋداندىق سوتىندا, مەم­لە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە, قارجى بولىمىندە قىزمەت ەتكەن.

1957-1985 جىلدارى ارال اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قى­زىل­وردا وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسى, ارال اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى قىزمەتتە­رىن ابىرويمەن اتقارادى.

تاكەي ەسەت ۇلى 1978 جىلدان 1985 جىلدار ارالىعىندا قىزىلوردا ءوڭىرىن باسقارعان كەزەڭدە وبلىس ورتالىعىندا دراما تەاتر, مۋزەي, اۋەجاي, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار: وكپە اۋرۋلارى اۋرۋحاناسى, ەمحانالار, مەكتەپتەر, بالا­­باقشالار جانە باسقا قۇرىلىس نىسان­دارىنىڭ قۇرىلىسى سول كەزەڭدەردە قاتار جۇرگىزىلىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بە­رىلدى. ودان وزگە «قىزىلورداريسماش» زاۋىتى, «شالقيا» كەنىشى سەكىلدى كوپ­تەگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىسى جاندانا ءتۇستى. «قۇمكول» مۇنايى قورىن زەرتتەپ تابۋ, العاشقى مۇناي ءوندىرۋ ءىسى ونىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, ۇيىمداستىرۋىمەن باستالعان-دى.

«سىر بويىنىڭ قاي كەزدە دە ەكونو­­ميكالىق تابىسى نەگىزىنەن اۋىل شارۋا­­شىلىعىنا تىكەلەي بايلانىس­تى ەكەنى بارشاعا ايان. سول جىلدارى ايماق اۋىل شارۋاشىلىعىندا ايتارلىقتاي ىلگەرى باسۋشىلىق بولىپ, تابىس تابىسقا ۇلاستى. وبلىس ديقان­دارى 1978 جىلى مەملەكەتكە 17 ميلليون پۇت سىر سالىسىن تاپسىردى. وسى­دان التى جىل وتكەندە كورسەتكىش 24 ميلليونعا جەتكەنىن ءبىرىنشى باسشى­نىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق ۇتىرلى قابىلەتى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلگەن ءجون بولار. سول تۇستارى وبلىستىڭ جەتى اۋدانىندا مال باسىن امان ساقتاۋ, الىن­عان ءتولدى شىعىنسىز ءوسىرۋ شارالارى قاتار جۇرگىزىلەتىن. وبلىس بويىنشا تولدەگەن قويدىڭ ءار جۇزىنەن ورتا ەسەپپەن 110-115-تەن قوزى الىندى. سونداي-اق باسقا دا تۇ­لىك تۇرلەرىنەن الىناتىن ونىمدەر جىل ساناپ مولايا تۇسكەنىن سول جىلداردا­عى كورسەتكىشتەردەن ايقىن اڭعا­رىلا­دى», دەپ جازادى قالامگەر تولىباي ابىلاەۆ.

تاكەي ەسەت ۇلى ارال اۋدانىنا باس­شى­­لىق جاساعان جىلدارى ءۇش رەت قاتا­رىنان قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ VII, VIII, IX شاقىرىلىمىنا, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جوعارى پالاتاسى – ۇلتتار كەڭەسىنىڭ X, XI شاقىرىلى­مىنا ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ول ۇلتتار كەڭەسىندە وداق بويىنشا قۇرىلىس جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيانىڭ, ال قازاق كسر جوعارى كەڭەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى جوس­پارلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان. 

سوڭعى جاڭالىقتار